Tytuł naszej dzisiejszej audycji to „Spojrzeć zaćmie w oczy”

Bardzo dobry tytuł, bo zaćma występuje w oku i trzeba jej spojrzeć prosto w oczy.

Wyjaśnijmy więc, co to za schorzenie zaćma. 

Zaćma to zmętnienie soczewki, naturalnej struktury oka, która odpowiada za załamywanie się światła na siatkówce. Gdy występuje, wówczas pacjenci mają gorsze widzenie, zgłaszają rozmazany obraz. Można to porównać do patrzenia przez brudną szybę. Czasem pacjenci mówią, że coś im wpadło do oka, pocierali, ale nadal źle widzą. Zazwyczaj jest to wtedy zaćma. W większości przypadków jest to choroba wieku starszego, teoretycznie powinna występować u osób po 60 r.ż. Natomiast często występuje też u osób młodszych, np. tych, które mają choroby ogólne, jak cukrzyca, które przyjmują steroidy. W niektórych przypadkach można mówić o zaćmie młodzieńczej, np. gdy taka osoba miała często zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej, stosowała krople ze sterydem. Wcześniejsze występowanie zaćmy mogą też powodować choroby układowe.  Może też wystąpić zaćma dziecięca, gdy w okresie ciąży dziecko było narażone na jakieś czynniki chemiczne czy fizyczne.   

Gdy ten zamazany obraz nie mija, kiedy trzeba zgłosić się do okulisty? 

Na samym początku choroby pacjenci nie odczuwają dolegliwości i normalnie funkcjonują. Do okulisty zgłaszają się wtedy, gdy ostrość wzroku zaczyna być słabsza. W poradni są diagnozowani i w zależności od stanu miejscowego stosować można albo korekcję okularową, albo gdy ostrość wzroku jest  równa lub gorsza niż 70 proc. – pacjenci są kwalifikowani do leczenia operacyjnego w ramach NFZ. 

Jak wygląda procedura przygotowania do takiego zabiegu? Na co pacjent powinien się nastawić?

W naszej klinice najpierw pacjenci powinni zgłosić się ze skierowaniem na zabieg do ambulatorium lub sekretariatu. Można zadzwonić, jest specjalny numer telefonu (85 831 76 93), wysłać skierowanie mailem lub przyjść. Pacjent ma wtedy wyznaczany termin na kwalifikację operacji zaćmy. Teraz nie ma żadnej kolejki, jeśli przykładowo ktoś zgłosi się w poniedziałek, już w środę może przejść kwalifikacje, a w kolejny poniedziałek będzie operowany. Najlepiej, aby na taką kwalifikację pacjent zgłosił się z  zaświadczeniem o stanie zdrowia od lekarza POZ, żebyśmy wiedzieli na co choruje, jakie przyjmuje leki, czy przechodził operacje. Podczas kwalifikacji dokładnie badamy takiego pacjenta okulistycznie – sprawdzamy ostrość wzroku, ciśnienie w oku, oglądamy przedni odcinek oka, siatkówkę. Jak stwierdzamy jakieś nieprawidłowości, kierujemy na dodatkowe badania. Po tej kwalifikacji pacjent otrzymuje propozycję terminu operacji. W wyznaczonym dniu rano zgłasza się na izbę przyjęć planowych, potem w klinice jest przygotowywany do zabiegu, operowany, następnie w sali pooperacyjnej czeka na dalsze zalecenia i wychodzi do domu. 

Zaćma najczęściej dotyczy osób starszych, które często chorują przewlekle, przyjmują mnóstwo leków. Czy taki pacjent musi się do operacji zaćmy specjalnie przygotować i np. odstawić niektóre leki? 

Każdy pacjent jest oceniany indywidualnie i wszystko jest mu tłumaczone w ramach wizyty kwalifikacyjnej. W większości przypadków nie odstawiamy żadnych leków, ponieważ operacje zaćmy zwykle wykonywane są z tzw. małego cięcia. W naszej klinice to 2,2 mm. Poruszamy się w obrębie oka, w tkankach, które nie są unaczynione, ryzyko krwawienia jest minimalne. Natomiast zwykle przed zabiegiem pacjent otrzymuje receptę na krople z antybiotykiem, które powinien aplikować przez 3 dni przed zabiegiem do oka, które ma być operowane. To jest działanie profilaktyczne, aby wyjałowić worek spojówkowy. Natomiast na koniec zabiegu też podajemy pacjentowi antybiotyk do oka, przyjmuje też takie krople po operacji. Wszystkie informacje w tym zakresie są udzielane pacjentowi, dostaje też od nas kartkę z wszelkimi odpowiedziami na pytania.  

Czy pacjentowi, który zwykle jest osobą starszą, podczas pobytu w szpitalu może ktoś towarzyszyć?

Jak najbardziej. Pacjenci z izby przyjęć są kierowani do kliniki, do pokoju przygotowań, gdzie są tylko pacjenci, ale rodzina może być obok, może być np. w patio w szpitalu, a także przebywać z pacjentem na sali pooperacyjnej. Jak dana osoba wymaga opieki, zachęcamy aby ktoś z nią był. 

Czy wszyscy pacjenci mają wszczepiane takie same soczewki i czy zdarza się, że trzeba na nie czekać?

Są różne wady wzroku i różne soczewki. W trakcie kwalifikacji wyliczana jest moc soczewki jaka zostanie wszczepiona. W klinice mamy tzw. bank soczewek i mamy każdą typową soczewkę, jaką chcielibyśmy wszczepić pacjentowi. Ale zdarza się, że jak ktoś ma wysoką krótkowzroczność i potrzebuje rzadką soczewkę np. minus 2, czasem musimy ją zamówić. Okres oczekiwania wynosi zwykle 2-4 tygodnie. Można też wykonać operację z użyciem soczewki torycznej, która koryguje astygmatyzm. Taka soczewka produkowana jest pod dane oko. Okres oczekiwania wynosi tu  4 tygodnie. Są też przypadki, gdzie operujemy pacjentów z różnymi wadami wzroku, wadami budowy oka, jak stożek rogówki, którzy wymagają soczewek trudnych do wyprodukowania. Najdłużej na taką soczewkę czekaliśmy 6 miesięcy,  bo tylko jeden producent w stanie podjąć się tego zadania. Musiał w tym celu przestawić linię produkcyjną. Pacjenci w klinice nie muszą ponosić żadnych dodatkowych kosztów, nawet gdy wszczepiamy drogie soczewki. Chodzi nam o to, aby pacjent widział po operacji jak najlepiej.

Sam zabieg wykonywany jest na bloku operacyjnym?

Tak. Pacjenci przygotowywani są do zabiegu na sali przygotowawczej, wpuszczane są krople rozszerzające źrenice, wielokrotnie także krople znieczulające, ponieważ zabieg wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym. Natomiast jeśli pacjent tego wymaga, jesteśmy w stanie zaoferować zabieg w znieczuleniu ogólnym. 

Jak długo trwa taki zabieg?

Sam zabieg trwa około 15 minut, natomiast pacjent spędza na bloku ok. 30 minut, bo trzeba go tam dowieźć, położyć na specjalnym łóżku, zdezynfekować skórę wokół oka, które będzie operowane, czasem wokół obu oczu, gdy są operowane jedno po drugim. Po zabiegu podawane są krople, zakładany opatrunek i pacjent jest odwożony na salę pooperacyjną.

Jak wygląda dalsza procedura? Pacjent dostaje jakieś zalecenia?

Pacjent po zabiegu idzie do domu, otrzymuje zalecenia i receptę na krople, zazwyczaj to trzy substancje czynne: antybiotyk, lek przeciwzapalny i steryd. Kolejnego dnia rano powinien samodzielnie zdjąć opatrunek, wpuścić krople i przyjść do kliniki okulistyki na kontrolę. Kolejne badanie kontrolne odbywa się w klinice po 2 tygodniach. Po ok. 4 tygodniach pacjent może udać się do okulisty czy optometrysty celem doboru korekcji okularowej do bliży. Często pacjenci już kolejnego dnia po zabiegu widzą bardzo dobrze, inni widzą jeszcze za mgłą, ale zazwyczaj w ciągu 2-3 dni ta ostrość wzroku się stabilizuje. 

Czy podczas operacji zaćmy mogą wystąpić powikłania? Jakie jest ryzyko zabiegów?

Ryzyko powikłań jest bardzo małe, w literaturze najczęstsze powikłanie czyli pęknięcie torebki tylnej – takiego miejsca, w które wszczepia się tą sztuczną soczewkę, określane jest na ok. 2 proc. Natomiast my w klinice oferujemy pełnoprofilową opiekę pacjentom, jak coś się wydarzy, zawsze staramy się  pomóc, zaproponować inne leczenie, jesteśmy w stanie odroczyć zabieg, wykonać witrektomię. Jak jest jakiekolwiek powikłanie, robimy wszystko, aby pacjentowi jak najszybciej pomóc, żeby ostrość wzroku była jak najlepsza.

Podczas zabiegu wymieniliśmy soczewkę na sztuczną. Czy to oznacza, że mamy problem z głowy, czy ta sztuczna soczewka nie zmętnieje?

W większości przypadków nie zmętnieje. 

A czy mogą wystąpić jakieś inne zaburzenia widzenia?

U ok. 80 proc. pacjentów w ciągu pierwszych 5 lat po zabiegu dochodzi do tzw. zaćmy wtórnej. My wszczepiając soczewkę do torebki, usuwamy zmętniałe masy soczewkowe, ale dokładnie nabłonka w torebce soczewki nie jesteśmy w stanie oczyścić. Wraz z wiekiem może wystąpić zaćma wtórna, pacjenci zaczynają wtedy widzieć jak za mgłą. W takim przypadku zabieg usunięcia zaćmy wtórnej  wykonywany jest już w poradni, trwa 1-1,5 minuty. Stosowane jest kroplowe znieczulenie, przycinamy laserem tą zmętniałą część i pacjenci znowu widzą tak, jak po operacji zaćmy.

A czy zaćmę możemy leczyć zachowawczo? Może są jakieś krople czy leki, które mogłyby ograniczyć czy odwlec to zmętnienie soczewki w czasie?

Proces zmętnienia soczewki jest naturalny i nie jesteśmy w stanie odwlec tego w czasie. Obecnie nie ma żadnej metody farmakologicznej, która mogłaby zastąpić leczenie operacyjne. Można stosować różne krople, które hamują progresję zaćmy, ale jedyną metodą wyleczenia zaćmy jest leczenie operacyjne. Natomiast jeśli pacjent nie kwalifikuje się jeszcze do operacji, to znaczy, że może jeszcze stosować korekcję okularową. Jeśli to dobrze funkcjonuje, nie proponujemy operacji. 

Istotne jest, aby nie bać się operacji i nie odwlekać jej w czasie, bo i tak będziemy musieli się na tej sali operacyjnej spotkać. A my wolimy wcześniej operować, niż operować zaćmy mocno dojrzałe, gdy jest większe ryzyko powikłań, może dojść do obrzęku rogówki, czy musimy zrobić większe cięcie w rogówce, a pacjenci po zabiegu dłużej muszą dochodzić do siebie. Dlatego jeśli pacjent się kwalifikuje,  warto jak najszybciej zgłosić się na zabieg. 

Oddzielną grupą są pacjenci z cukrzycą, gdzie zaćma może być jeszcze nieduża, ale jest obwodowa i nie jesteśmy w stanie pacjenta dobrze zbadać albo dobrze poleczyć, np. wykonać laseroterapię siatkówki.  Pacjent kierowany jest wtedy na operację, aby wymienić soczewkę, aby można go było dokładnie zbadać i wyleczyć tą chorobę, która jest w oku.

Skoro procesu zmętnienia soczewki nie da się spowolnić, to może można coś zmienić w trybie życia? Jest też teraz moda na rozmaite suplementy, może warto je stosować? Może jest tu ratunek dla naszego wzroku?

Ratunek dla wzroku to jest przede wszystkim odpowiednia higiena pracy, dbanie o choroby podstawowe. Jak ktoś jest chory  na cukrzycę, i ta cukrzyca jest zaniedbana, ma wysokie skoki glikemii, to zaćmę będzie mieć wcześniej, niż pacjent, kto dba o odpowiedni wskaźnik  BMI, stosuje się do diety, ma odpowiednią hemoglobinę glikowaną. 

Nie można też dać sobie wmówić, że jakimiś magicznymi suplementami czy kroplami nagle uda cofnąć czy spowolnić proces chorobowy, na który pracowaliśmy wiele lat. Niestety, nie ma tutaj takiej złotej metody. 

Kiedyś do okulisty można było iść bez skierowania. A jak to wygląda obecnie?

Są dwie możliwości. W pierwszej potrzebne jest skierowanie, czyli najpierw powinniśmy udać się do lekarza pierwszego kontaktu, który je wystawi. Ale jest też grupa procedur pilnych, z którymi można udać się bezpośrednio do poradni okulistycznej, bez skierowania. To np. ból oka, zaczerwienienie oka, gradówka, jęczmień, ciało obce w oku – czyli wszelkie stany nagłe, które niepokoją pacjenta, powodują dolegliwości bólowe.

A co się stanie, jeśli się pomylimy i okaże się, że nasz niepokój był na wyrost? Że nie była to pilna procedura, a przyszliśmy do poradni okulistycznej bez skierowania. 

Pacjent otrzyma pomoc, ale jeśli okaże się, że nie była to procedura pilna, pozostaje kwestia rozliczenia z NFZ. Dlatego prosimy wtedy pacjenta, aby doniósł skierowanie, tak aby można było mu założyć kartę zgodnie z procedurami z NFZ.

Wśród nagłych stanów wymieniał pan m.in. ból i zaczerwienienie oka. W jakim przypadku to może być objaw niepokojący i kiedy powinniśmy udać się na taką pilną wizytę? 

Gdy oko mocno boli, pacjent odczuwa światłowstręt, łzawienie, często oko jest zamknięte. Często dzieje się tak po tym, jak coś wbiło się w rogówkę, która jest silnie unerwiona. Także gdy coś wpadło do oka, pacjent je pocierał i została uszkodzona zewnętrzna część rogówki – nabłonek. To też powoduje silny ból, przekrwienie oka i zaniepokojony pacjent zwykle zgłasza się do poradni. Czasem dochodzi też do silnego wylewu podspojówkowego, występuje to zwykle po nocy. Może to być objaw okulistyczny jakiejś choroby ogólnej, np. pacjent przedawkował leków przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe albo np. nocy był incydent skoku ciśnienia i pękło naczynie i  wylała krew. Można w takiej sytuacji zastosować krople, które pomogą zresorbować krew. Natomiast pacjent powinien udać się do kardiologa czy swojego lekarza prowadzącego, aby skonsultować, czy nie powinien zmienić leczenia. Natomiast przy takich zapaleniach, zaczerwienieniach oka, które są izolowane, specjalista zazwyczaj, w zależności od stanu pacjenta premedykuje przeważnie leczenie miejscowe, kroplowe.

A jęczmień, gradówka  – co to są za schorzenia?

Zazwyczaj jak powieka jest obrzęknięta i zaczerwieniona, dochodzi do zamknięcia przewodu gruczołu, który znajduje się w powiece. Ten gruczoł odpowiada za produkcję warstwy lipidowej filmu łzowego. Gruczoł jest przytkany, a produkcja tej warstwy dalej jest i gruczoł się powiększa, bo nie ma ujścia. Powoduje to dolegliwości bólowe, zaczerwienienie. Jak dochodzi do nadkażenia, jest to stan nagły i potrzebna jest miejscowa antybiotykoterapia, czasem sterydoterapię, aby zmniejszyć ten stan zapalny i dolegliwości bólowe. Istotna jest też w takim wypadku higiena brzegów powiek, czyli należy przyłożyć ciepły, suchy kompres, aby to miejsce było rozgrzane i aby ta skóra się rozszerzyła, następnie należy wykonać masaż powieki. Jeśli jest to dolna powieka, okrężnym ruchem masujemy powiekę od dołu do góry, a jeśli górna – wykonujemy masaż od góry do dołu. W aptece są dostępne preparaty do higieny brzegów powiek, w formie płynu lub nawilżonych chusteczek, zazwyczaj po takiej higienie i masażu, oczyszczeniu brzegów powiek, stan miejscowy powinien się poprawić. Można też udać się do lekarza rodzinnego, który przepisze antybiotyk w maści oraz steryd. Leczenie zazwyczaj trwa do 2 tygodni. W większości przypadków objawy ulegają zmniejszeniu, zmiana ogranicza się i zanika. Ale jeśli jest to zmiana przewlekła, która trwa ponad miesiąc, warto zgłosić się do okulisty, najlepiej ze skierowaniem, wówczas można ją ostrzyknąć lub wyciąć.

Czy jęczmień i gradówka czymś się różnią?

Jęczmień to takie izolowane zapalenie, stan ostry, bardziej bolesny. Gdy przechodzi w postać przewlekłą, bez komponenty stanu zapalnego, a w powiece jest wyczuwalna grudka – jest to gradówka, którą można wyciąć, jak przeszkadza pacjentowi. Czasem zmiana jest bowiem na tyle mała, że tylko pacjent potrafi ją wyczuć palcem. Natomiast mamy tu możliwość leczenia operacyjnego, w warunkach ambulatoryjnych, w znieczuleniu miejscowym. Nie są tu zakładane szwy, jedynie opatrunek uciskowy przez kilka godzin. Potem zalecamy farmakoterapię z antybiotykiem, aby rana się nie nadkaziła.

Czy w takim okresie chorobowym panie powinny zrezygnować z makijażu?

Zalecamy, aby dbać wtedy o higienę brzegów powiek i nie stosować dodatkowych substancji, które mogą przytykać gruczoł, który staramy się oczyścić. Trzeba też pamiętać, że przy stosowaniu kosmetyków, gdy mamy aktywny stan zapalny, możemy przenieść zapalenie na drugą powiekę. Dlatego jak się leczymy, to się nie malujemy.

Pacjenci z jakimi schorzeniami najczęściej trafiają ze skierowaniem do poradni okulistycznej?

Zazwyczaj to zależy od poradni. U nas, w poradni przyklinicznej, mamy bardzo dużo pacjentów, którymi opiekowaliśmy się w klinice, po operacjach, po urazach, z jaskrą. W przypadku standardowych skierowań, zazwyczaj pacjenci trafiają do poradni z powodu zaburzenia widzenia. Około 40 roku życia wiele osób zaczyna mieć problem z małymi literkami, przy czytaniu ręka staje się za krótka, światło za mało jasne, aby odczytać. Wtedy jest kwestia doboru korekcji okularowej. Ale chcę zaznaczyć, że zgłaszanie się pierwszy raz w wieku 40 lat do okulisty, to trochę za późno. Badać się powinno wcześniej, zwłaszcza jeśli występują jakiekolwiek schorzenia ogólne, jak cukrzyca. Jak ktoś ma rozpoznaną cukrzycę, jest  kierowany do endokrynologa, ale powinien też od razu  trafić do okulisty, aby obejrzeć dno oka. Także gdy ktoś ma problemy z widzeniem, musi mrużyć oczy, też powinien udać się do poradni, aby sprawdzić wadę refrakcji, czy nie potrzebuje korekcji okularowej. Przy okazji można wykonać badanie przedniego i tylnego odcinka oka, zmierzyć ciśnienie w oku. Warto przejść taką diagnostykę. 

Jeśli nie mamy żadnych dolegliwości, to co ile lat takim badaniom profilaktycznym okulistycznym powinniśmy się poddawać?

W okresie szkolnym rodzice powinni zaprowadzić dzieci do okulisty, aby zobaczyć czy mają pełną ostrość wzroku, w szkole zwykle też są przeprowadzane takie badania przesiewowe, w których badana jest ostrość wzroku. Jeżeli mamy wadę wzroku, to do 21 roku życia należałoby do lekarza okulisty zgłaszać się co roku, bo w okresie dziecięcym uczymy się widzenia przestrzennego, postrzegania barwnego i ważne jest, aby skorygować wadę refrakcji. Później też warto raz w roku zgłaszać się do okulisty, aby ocenić dno oka, razem z obwodem siatkówki, żeby wykluczyć zmiany, które mogą predysponować do odwarstwienia siatkówki. Takie ryzyko jest bowiem wyższe u osób z krótkowzrocznością niż u osób, które nie noszą okularów. Natomiast gdy nigdy nie byliśmy u okulisty, przeprowadzane testy były zawsze w porządku, to dobrze jest sprawdzić ostrość wzroku, dno oka i stosować się potem pod względem kolejnych wizyt do zaleceń okulisty. Po 40 roku życia do okulisty warto wybrać się nawet raz w oku, chyba że lekarz uzna, że wizyty powinny być częściej, albo rzadziej.

W czasie naszej rozmowy pojawiło się sformułowanie: jaskra. Co to za choroba? Czy można jej uniknąć?

Jaskra występuje, gdy dochodzi do uszkodzenia nerwu wzrokowego, wówczas mówimy o neuropatii jaskrowej. I niestety, w większości przypadków to choroba bezobjawowa, nie daje żadnych objawów. Czasem jest wykrywana przy okazji badań okresowych czy dobieraniu okularów po 40 r.ż. Gdyby jaskra dawała jakieś objawy, np. silny ból oka, pacjenci zgłaszaliby się szybciej i nie byłoby problemu z tym cichym zabójcą wzroku, jak jaskra jest określana. Mówimy tu o jaskrze otwartego kąta przesączania, gdzie ciśnienie śródgałkowe jest nieprawidłowe, ale nie daje żadnych objawów. Przy jaskrze z zamykającym się kątem przesączania, wtedy gdy pojawia się zaćma, powodująca że soczewka powiększa swoją objętość i dochodzi do zamknięcia kąta przesączania, pacjenci zgłaszają się zwykle bardzo szybko na SOR z silnym bólem oka, połowy głowy, wymiotami. 

A co dzieje się z naszymi oczami po tej magicznej 40-tce?

W oku jest mięsień rzęskowy, do którego ufiksowana  jest soczewka i ten mięsień napina się i rozluźnia, akomodując soczewkę i powodując, że dobrze widzimy i do dali i do bliży. Od 40 r.ż. ten mięsień zaczyna być mniej wydajny, nie jest w stanie mocno się naprężyć, aby dobrze widzieć do bliży. Zazwyczaj wtedy najpierw odsuwamy sobie tekst, aby coś przeczytać, co na początku nam nie przeszkadza. Ale gdy ten mięsień staje się na tyle jest niewydolny, że ta ręka staje się „za krótka”, aby coś przeczytać, pacjenci zgłaszają się, by dobrać im okulary do czytania, aby wspomóc mięsień, który już nie tak wydajny jak np. 20 lat temu. 

Jakie wtedy dobiera się okulary?

Jak ktoś ma dużą krótkowzroczność, dodaje się wtedy dodatek do bliży, w zależności od wieku, od  plus 0,5 – 0,75, od 40-45 roku życia. Wraz z wiekiem co 2-3 lata wada refrakcji zwykle wzrasta o ćwierć dioptrii, chyba że pracujemy dużo do bliży, przy słabym oświetleniu, wówczas takie plusy mogą być większe. Jak ktoś ma oko normowzroczne, zakłada okulary tylko do czytania. U krótkowidzów można zastosować okulary progresywne, czyli takie, które powodują, że pacjent dobrze widzi do dali, odległości pośrednich i do bliży. Jest też grupa pacjentów, która nigdy wcześniej nie nosiła okularów, a po 40. roku życia wychodzi jakaś wada do dali np. nieduży astygmatyzm czy nadwzroczność. Takie osoby mają często problemy przy pracy do odległości pośrednich, np. do ekranu monitora. Można im zaproponować wtedy specjalne konstrukcje szkieł, tzw.szkła office, w których dobrze widzi się do bliży, czyli do czytania i do odległości półtora metra, czyli takiej, jak zwykle umieszczony jest ekran monitora.

Znakiem naszych czasów jest smartfon, wszyscy wpatrujemy się w te małe monitorki. Ma to konsekwencje w neurologii, jest tzw. szyja smartfonowa, zespoły bólowe. Czy to ma wpływ też na  funkcjonowanie naszego oka?

Ma to wpływ na oko i przez oko na cały organizm. W tym momencie mówimy już o pladze krótkowzroczności u dzieci, które bardzo dużo czasu spędzają do bliży. W szkole jest bardzo dużo pracy do bliży, do tego dodatkowo dochodzi kwestia smartfonów, komputerów. Coraz więcej osób potrzebuje okularów, aby dobrze widzieć do dali. Kolejną rzeczą, jaką powoduje przewlekła praca do bliży przy telefonie czy komputerze jest zespół suchego oka –  mniej wtedy mrugamy, oko jest szerzej otwarte, film łzowy wyparowuje i w efekcie pacjenci skarżą się na pieczenie, swędzenie i łzawienie oczu. Dodatkowo jak za dużo czasu spędzamy przy ekranie telefonu, emitującym światło niebieskie,  przez siatkówkę wpływa to na szyszynkę i może powodować zaburzenia snu. A przez to będzie  wpływać też na cały organizm.  

U osób starszych pojawiają się też zmiany zwyrodnieniowe w siatkówce, tzw. zwyrodnienie plamki związane z wiekiem AMD. Czym to schorzenie może się objawiać?

Teoretycznie AMD jest to zwyrodnienie związane z wiekiem u osób starszych, ale może dotyczyć również osób młodszych. Gdy mamy takie objawy, jak spadek ostrości wzroku, albo obraz zaczyna krzywić, proste linie wydają się krzywe, gdy patrzymy na kartkę papieru w kratkę, należy szybko udać się do okulisty, bo może to być postać neowaskularna AMD.

Wiele osób skarży się też na to, że jak patrzy pod światło, coś im „lata” w oku. Co to takiego jest i czy trzeba się tym niepokoić?

To są tzw. męty w ciele szklistym, które występują u większości pacjentów. Też są związane z wiekiem. Z wiekiem dochodzi do odwodnienia w ciele szklistym i włókna kolagenu zaczynają się krzyżować, a pacjenci podają, że coś przed okiem zaczyna latać. To proces fizjologiczny. Ale jak występuje, należy wziąć skierowanie i udać się do okulisty, aby ten przebadał ostrość wzroku i po zapuszczeniu kropli rozszerzających źrenicę dokładnie obejrzał wnętrze oka, siatkówkę, aby wykluczyć jakiekolwiek zwyrodnienia czy czynniki, które mogą prowadzić do poważniejszych schorzeń, jak odwarstwienie siatkówki. W większości przypadków nic z tymi mętami nie da się zrobić, choć niektórym pacjentom to bardzo przeszkadza, próbują np. witreolizy laserowej. Natomiast jeśli takie muszki pojawią się nagle, np. po jakimś urazie czy podniesieniu czegoś ciężkiego, a nigdy ich nie było, należy szybko udać się do okulisty, bo mogło dojść do odwarstwienie siatkówki. Także jak pojawiła się nagle taka „zasłona”, która się nie porusza, należy udać się na SOR. 

Czy jeśli np. w godzinach nocnych, wieczornych widzimy takie rozbłyski świateł, aureole, powinno to nas niepokoić? 

Należy to wyjaśnić. Czasem przy ostrych atakach jaskry pacjenci opisują, że przy patrzeniu na źródła światła widzą rozbłyski, albo pacjentom, u których zaczyna się zaćma, to światło się rozdwaja. Dlatego zawsze w takich przypadkach należy udać się do okulisty.

Okulary czy szkła kontaktowe stają się w naszym życiu codziennością. A jak to jest u nowo narodzonych dzieci? Jak one widzą, jak postrzegają świat? Co nauka na ten temat mówi? 

W przypadku prawidłowo rozwiniętego narządu wzroku u dziecka, i nie ma żadnej przyczyny, która  powodowałaby brak możliwości widzenia, to już po urodzeniu taki noworodek widzi .  Nie jest to  oczywiście, jak u starszych dzieci bo na początku  jest trochę bardziej niewyraźne, nieostre. Rozwój widzenia trwa do ok. 10 roku życia. Początkowo, do 1. roku życia specjalizuje się ostrość wzroku, to najważniejszy czas do wytworzenia się prawidłowego widzenia u dziecka. Potem, od 4-6 miesiąca życia wytwarza się pojedyncze widzenie obuoczne, czyli koordynacja obu gałek ocznych, która pozwala na prawidłowe przestrzenne widzenie, czyli tzw. stereopsję.  Zaraz po urodzeniu, do ok.4 miesiąca życia, dziecko posługuje się raz jednym, raz drugim okiem. Nie ma wytworzonej tzw. fuzji. Na siatkówkach w obu oczach powstają obrazy, one muszą w mózgu być zlane w jeden obraz i od momentu zlania się tych obrazów, czyli wytworzenia tej fuzji, zaczyna się kształtować widzenie przestrzenne. To ma bardzo ważny wpływ na rozwój dziecka. Od momentu wytworzenia fuzji dziecko zaczyna  wyciągać rękę w kierunku zabawki. Ważne, aby miało wtedy wiszące nad łóżeczkiem kolorowe zabawki, które będą stymulowały rozwój widzenia, także przestrzennego. 

U nowo narodzonych dzieci na początku ruchy gałek ocznych są niesymetryczne, oczy mogą polecieć w górę, w dół, w bok. Rodzice często denerwują się , że dziecko zezuje. Jeśli ma ono dopiero miesiąc-półtora, nie należy się tym martwić. Zaczynamy myśleć, że dziecko zezuje, dopiero jeśli ukończy ono 4. miesiąc życia, kiedy wytwarza się fuzja, która powinna utrzymywać w prostym ustawieniu gałki oczne. Wtedy należy udać się z dzieckiem do okulisty. Natomiast zawsze, nie wolno czekać jeżeli cokolwiek dzieje się z okiem dziecka, np. źrenica ma inny kolor niż czarny, jest np. biała czy żółta, wtedy trzeba natychmiast zgłosić się z dzieckiem do okulisty lub na ostry dyżur okulistyki dziecięcej. To może być bowiem zaćma wrodzona, która jak najszybciej powinna być zoperowana, co umożliwia prawidłowe widzenie , może to też być coś groźniejszego, jak rozwijający się nowotwór: siatkówczak. Czyli musimy patrzeć w oczy dziecka, bo to jest bardzo ważne. 

Co powinno jeszcze zaniepokoić rodziców czy dziadków? Na co powinni zwracać uwagę? 

Przede wszystkim ważne jest wykluczenie zeza. Jak dziecko skończy 6 miesięcy, nie ma prawa zezować. Jeśli widzimy, że jedno oko zbacza na zewnątrz do środka czy do góry, trzeba zgłosić się do poradni okulistycznej dziecięcej. Trzeba też zwracać uwagę, jak zachowuje się dziecko, które już chodzi, zaczyna interesować światem. Jeśli włączamy mu np. bajkę i dziecko podchodzi blisko telewizora, może to być spowodowane wadą wzroku. To głównie jest nadwzroczność. Jeśli ta wada jest powyżej 3 dioptrii i nie zostanie wyrównana w odpowiednim czasie to w pewnym momencie dziecko może zacząć zezować, ponieważ nadwzroczność predysponuje do wytworzenie zeza zbieżnego. Natomiast jeżeli rodzice czy dziadkowie dziecka  są krótkowidzami a  któreś ma zeza zbieżnego wadę dużą, powyżej minus 6 dioptrii, to taka wada ma uwarunkowania genetyczne i jest przekazywana następnym pokoleniom, zwłaszcza wnukom. W związku z tym, jeżeli w rodzinie występuje wada wzroku  i coś nas niepokoi, np. dziecko za blisko ogląda telewizję, trzeba sprawdzić czy nie ma krótkowzroczności. Obecnie krótkowzroczność jest plagą. Są dwa rodzaje tej wady wzroku. Może być to krótkowzroczność środowiskowa, która pojawia się zwłaszcza w okresie szkolnym i jest związana z intensywną pracą do bliży. Tu winne są powszechne smartfony, komputery, brak przebywania na świeżym powietrzu i brak przerw przy intensywnej pracy do bliży. Najczęściej widzimy to teraz u dzieci w 8 roku życia. Ja jak zaczynałam pracę w okulistyce, ta krótkowzroczność środowiskowa pojawiała się w 10-11 roku życia, teraz ta granica przesunęła się o 2-3 lata do przodu. 

Bywa, że rodzice dla uspokojenia dają dziecku tablet czy smartfon, dziecko ma go przed oczami i wręcz się „wyłącza”. Tymczasem konsekwencją może być wada wzroku, krótkowzroczność. Czyli unikajmy tego, za wszelką cenę.

Jest grupa rodziców, którzy kosztem zdrowia dziecka starają się mieć wolny czas. Nie karmimy dziecka, kładąc obok smartfon, aby dziecko oglądało bajkę. To powinno być zabronione. Czasem widzę, jak rodzice wychodzą z dzieckiem w wózku na spacer i dziecko 1,5 – 2-letnie zamiast korzystać z tego, że jest na podwórku, patrzeć na piękną zieleń dookoła, ma w ręku smartfon. To podstawowy błąd. Im wcześniej damy dziecku smartfon i zacznie ono pracować intensywnie do bliży, tym wcześniej powstanie u niego krótkowzroczność środowiskowa. 

Trzeba pamiętać, że od 7 roku życia, gdy dziecko już idzie do szkoły, trzeba dbać o fizjologię pracy wzrokowej. Kiedy dziecko pisze, czyta, rysuje, co godzinę robimy przerwę, najlepiej półgodzinną. Wiem, że to często jest nie do zrobienia, zwłaszcza u starszych dzieci, które muszą po powrocie ze szkoły odrobić lekcje. Ale te minimum 15 minut przerwy powinno być. Nawet w szkole są przerwy między lekcjami, one obowiązują też w domu. Polecam to także dorosłym, zwłaszcza tym, którzy  siedzą w laptopach, aby podczas pracy co godzinę zrobić sobie 10-15 minut przerwy, czyli wstać, odpocząć, popatrzeć przez okno na zieleń, przejść się, wypić herbatę, zjeść jabłko. 

Teraz na całym świecie podkreśla się że, dzieci powinny jak najwięcej przebywać na świeżym powietrzu. Taka norma, nawet zimą czy jesienią, to godzina dziennie, choć to mało, dziecko powinno być codziennie ok. 2 godzin na świeżym powietrzu, a już w lecie to ponad pół dnia. 

To taki problem naszych czasów – nas kiedyś ciężko było zagonić z podwórka do domu, teraz jest odwrotnie. W szkole z kolei często obserwujemy takie zjawisko, że po 45-minutowej lekcji, podczas przerwy, dzieci zamiast wyjść na podwórko czy korytarz, zostają w ławkach z telefonami w ręku. Czyli ta przerwa dodatkowo obciąża wzrok. Ten wzrok nie odpoczywa. 

Są takie szkoły, gdzie dziecko nie może przynosić telefonu, albo musi go zostawić przed lekcjami w kancelarii. Uważam, że to bardzo dobrze, jak nauczyciele zabraniają uczniom korzystać w szkole z telefonów komórkowych. Może być on wyłączony w plecaku, ale nie może być używany, także w czasie przerwy. 

Czy w przypadku krótkowzroczności środowiskowej, jest szansa na zahamowanie tego procesu u dziecka?

Do niedawna były małe możliwości, mogliśmy stosować soczewki okularowe czy szkła kontaktowe u dzieci od 13. roku życia. Była też metoda ortokorekcji, czyli zakładania specjalnych uciskających soczewek w nocy. Natomiast od 2021 roku mamy nową możliwość. Są dostępne nowe rodzaje szkieł, które są nie tylko szkłami korekcyjnymi, ale też szkłami leczniczymi. Są trzy firmy, które są obecnie na rynku polskim, które mają w ofercie soczewki stworzone do korekcji krótkowzroczności u dzieci. Wstawiane są do okularów, dobranych przez optyków, którzy mają certyfikaty stosowania tych soczewek. To są szkła, które hamują postęp wady. Zaczęłam je stosować u pacjentów w październiku 2021, teraz mam pod opieką grupę 55 dzieci, u których te szkła bardzo dobrze spełniają zadanie w wyhamowaniu postępu wady. Po roku noszenia szkieł ta wada postępuje o 0,25 – 0,5 dioptrii, ale to nic w stosunku do tego, że przed zastosowaniem takich specjalnych szkieł rocznie postępowała o 1 – 1,5 dioptrii. Są pacjenci, którzy wcześniej musieli zmieniać szkła co pół roku, teraz nawet po roku nie muszą tego robić. Nadal mają pełną ostrość wzroku. 

Należy jednak wziąć pod uwagę, że okulary to jedno, a do tego potrzebna jest wspomniana już  fizjologia pracy wzrokowej: przerwy co godzinę, świeże powietrze, nie przesiadywanie w telefonie non stop. Pacjenci i ich rodzice dostają instrukcję, jak należy postępować. Jeżeli będzie to wdrożone razem z okularami efekt będzie bardzo zadowalający. 

Krótkowzroczność środowiskowa postępuje najczęściej do 18 roku życia. Okazuje się, że u 14-15 latków po zastosowaniu tych nowych okularów, wada ulega zahamowaniu. To obecnie największe dobrodziejstwo, bo można zatrzymać wadę przy małej albo średniej krótkowzroczności. 

Krótkowzroczność środowiskowa to jedno, a jaki jest ten drugi rodzaj krótkowzroczności?

To ta krótkowzroczność uwarunkowana genetycznie.  Jest to wada niebezpieczna, powyżej minus 6 dioptrii i należy pamiętać, że jest dziedziczona. Jeżeli dziecko 2-3 letnie ma wadę wzroku minus 0,75 do minus 1, i ta wada postępuje, to w wieku 10-11 lat, gdy dochodzi do intensywnego wzrostu dziecka, następuje też wzrost gałki ocznej i wada ,,leci” błyskawicznie do przodu. Należy pamiętać, że to są uwarunkowania genetyczne, więc my nie wpłyniemy na to, że wada się zatrzyma, ale możemy zwolnić postęp krótkowzroczności przez odpowiednie okulary czy szkła kontaktowe. Ale zwłaszcza tym dzieciom rodzice powinni wyłączyć internet w smartfonie, tak aby służył tylko jako telefon, do rozmawiania czy wysyłania wiadomości. Te dzieci i tak mają do czynienia z komputerem w szkole i przy odrabianiu lekcji w domu. Trzeba jednak pamiętać, aby pracowały na dużym ekranie, monitor powinien być wielkości przynajmniej 17 cali, ustawiony na odległość wyciągniętej ręki dziecka. Wtedy zmieniamy pracę do bliży na pracę do odległości pośredniej i stwarzamy warunki bezpieczniejszej pracy wzrokowej, a tym samym zabezpieczamy dziecko przed dalszym, bardzo szybkim postępem krótkowzroczności. 

Czy nadwzroczność jest spotykana u dzieci?

Tak, i jak mówiłam związana jest z zezem zbieżnym. Bardzo często wystarczy sprawdzić wadę refrakcji, jeżeli tam są plusy, często odpowiednio dobrane okulary powodują, że zez w okularach znika. Natomiast jeżeli dziecko ma nadwzroczność i okulary nie wyrównują tego zeza, pozostaje leczenie operacyjne. 

Krótkowzroczność wiąże się z kolei z zezem rozbieżnym. Tu konieczne często są ćwiczenia konwergencji, lekarz okulista włącza dodatkowe ćwiczenia, nawet do stosowania w domu, można jeszcze stosować ćwiczenia ortoptyczne w warunkach poradnianych.

Czy astygmatyzm występuje u dzieci?

To jest wada związana z nieprawidłową budową rogówki, która w odpowiednich osiach inaczej załamuje promienie świetlne. Efektem tego jest złe widzenie  przy czytaniu – pewne części liter się zamazują i do dali. U małego dziecka, jak ma np. rok i nieduży astygmatyzm, można zaczekać z jego wyrównaniem do wieku ok. 3 lat, gdy dziecko pójdzie do przedszkola, zaczyna coś malować, rysować. Jeżeli astygmatyzm jest dużego stopnia powyżej 1,5 dioptri, to jak najwcześniej powinien być wyrównany. 

Stożek rogówki – co to za wada i czym skutkuje?

To schorzenie rogówki. Polega na tym, że różnica w osiach pionowych i poziomych jest bardzo duża, inaczej załamują te dwie krzywizny. Ta rogówka, która normalnie ma kształt takiej kuli, zmienia się w  kształt stożka. Ostry stożek rogówki zwykle nie występuje u dzieci, najczęściej u dorosłych, może być jednak problem z ostrością wzroku i wyrównaniem wady okularami.

Wiemy, że zez nie powinien niepokoić u dzieci do 6 miesiąca życia, a jak zareagować, kiedy zezuje starsze dziecko? Kiedy iść do specjalisty? I jakie są szanse na pomoc takiemu dziecku?

Szanse są olbrzymie. Zaniepokoić powinno, gdy zezuje dziecko w wieku powyżej 6 miesiąca życia. Takie dziecko musi trafić do okulisty. Może okazać się, że to nadwzroczność i wystarczy nałożyć dziecku okulary i problem zeza w okularach zniknie. Ale jak okaże się, że dziecko nie ma wady wzroku, i jest duży kąt zeza, takie dziecko jak najszybciej leczymy operacyjnie, aby ustawić mu prosto oczy, dać mu możliwość wytworzenia widzenia obuocznego. Gdy dziecko zaczyna nagle zezować w wieku 3,4, lat, nie pomagają okulary, też może wymagać leczenia operacyjnego. 

W naszej klinice tych zezów operujemy bardzo dużo, mamy doświadczenie wieloletnie – klinika istnieje już 26 lat. Efekty są bardzo dobre. Mamy też możliwość leczenia toksyną botulinową. 

Chcę zaznaczyć, że bardzo ważne jest wieloletnie doświadczenie ośrodka, w którym operowane są dzieci. Dziecko, to nie jest osoba dorosła. Gdy operujemy dziecko 3-4 letnie, musimy mieć w głowie pytanie, co będzie się z nim działo, gdy będzie mieć 20 kilka lat. Wiadomo, że urośnie, zmieni się wada wzroku,  chodzi o to, aby zabieg w wieku 3-4 lat nie spowodował, że z zeza zbieżnego w wieku dziecięcym, pacjent dorosły będzie miał zeza rozbieżnego, który też będzie trzeba operować. 

U dorosłych skorygowanie zeza daje efekt natychmiastowy i trwały. U małych dzieci jest różnie, bo na przestrzeni lat ten kąt zeza często ulega zmianom. Bardzo ważna jest też współpraca z rodzicami, którzy powinni wiedzieć, że leczenie to nie jest na dziś i teraz, tylko jak mamy zeza rozbieżnego, to konieczne są ćwiczenia konwergencji przez wiele lat w warunkach domowych. Niestety dzieci często nie chcą ćwiczyć, rodzice zniechęcają się i ten efekt może się pogorszyć. 

W Polsce jest kilka ośrodków dziecięcych operujących zeza i uzyskujących bardzo dobre efekty. Nasza polska szkoła okulistyczna jest szkołą bardzo dobrą, czerpiemy z wielu naszych profesorów-nestorów. Moim guru była prof. Krzystkowa, która stworzyła ośrodek krakowski,  strabologię w Polsce. Ja u niej nauczyłam się wielu metod operacyjnych, które potem od razu zaczęliśmy wykonywać w Białymstoku. Także mamy w Polsce dobre tradycje i na pewno nie mamy się czego wstydzić, jeśli chodzi o porównanie z ośrodkami europejskimi. 

Możemy chyba zakończyć takim stwierdzeniem, żeby jak najczęściej wyganiać dzieci na podwórko. 

Tak, pomoże to nie tylko w zapobieganiu wadom wzroku, ale też wspomoże rozwój fizyczny dziecka.  Ortopedzi alarmują, że przez siedzenie przed komputerem czy w telefonie jest coraz więcej przypadków wad postawy, skrzywienia kręgosłupa u dzieci. Neurolodzy mówią, że rośnie pokolenie, które ma problemy z koncentracją, psycholodzy alarmują o problemach z nawiązywaniem kontaktów międzyludzkich. W USA powstają już nawet ośrodki odwykowe dla nadużywających nałogowo smartfonów. Dlatego zabierajmy dzieci na spacer, bez względu na porę roku, ta godzina na świeżym powietrzu na pewno dobrze zrobi i dla dorosłego i dla dziecka.