USK – Radio Orthodoxia 102,7FM https://orthodoxia.pl Pierwsza w Polsce prawosławna rozgłośnia radiowa Tue, 30 Dec 2025 22:59:07 +0000 pl-PL hourly 1 https://wordpress.org/?v=5.8.13 Pytanie do specjalisty 2025. Chirurg czy robot? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-chirurg-czy-robot/ Sat, 20 Dec 2025 16:58:42 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=29194 Chirurg czy robot?

dr n. med. Robert Kozłowski

Gościem prof. Jana Kochanowicza był dr Robert Kozłowski z Kliniki Urologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, kierujący oddziałem urologii Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Białymstoku, konsultant wojewódzki ds. urologii

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Chirurg czy robot? – prof. Robert Kozłowski
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Tematem naszego spotkania jest odpowiedź na pytanie: chirurg czy robot? Ja ze studiów pamiętam, że nauka rzemiosła chirurgicznego to jest trochę robotyka, nauczenie się czynności powtarzalnych i sprawne ich wykonywanie. To po co robot?

Na pytanie chirurg czy robot odpowiedź jest prosta: zdecydowanie chirurg. Chirurgia w dobrym wykonaniu jest sztuką. Sztuka musi być oparta na dobrym rzemiośle. Dobry rzemieślnik wykonuje prawidłowo swoją pracę, ale wiemy, że tych prawdziwych wirtuozów w każdej dziedzinie czynności manualnych nie jest tak wielu. Robot jest tak naprawdę narzędziem wspomagającym chirurga. To chirurg steruje ruchami robota. Obecna generacja robotów w medycynie to są bardziej manipulatory, zaawansowane, ale pozbawione ruchów autonomicznych. Każdy ruch jest zadawany, sterowany i kontrolowany przez chirurga. Dokładność tego typu chirurgii polega na tym, że te ruchy są przenoszone bardzo precyzyjnie, mamy wymiarowanie ruchów, czyli szeroki, zamaszysty ruch chirurga jest przenoszony na bardzo precyzyjny, dokładny, milimetrowy ruch narzędzi robotowych w polu operacyjnym. Operujemy w olbrzymim, nawet 40-krotnym powiększeniu, porównywalnym z mikroskopem optycznym. Pole operacyjne o średnicy 2-3 mm jest przedstawione na ekranie, w przestrzeni trójwymiarowej, a w zaawansowanych robotach ten obraz w konsoli chirurgicznej jest generowany cyfrowo. To pozwala na jeszcze większą precyzję ruchów. Czyli roboty to olbrzymi krok w chirurgii, ale nadal to chirurg odpowiada za przebieg operacji, bez niego nic się nie dzieje.

W rozwoju chirurgii była najpierw chirurgia klasyczna, gdzie chirurg robił nacięcie i to co zobaczył mógł zoperować. Kolejnym krokiem były zabiegi laparoskopowe, endoskopowe. Czy to nie wystarczyło?

Technologia idzie do przodu, im więcej nowości, tym szybciej są adoptowane przez medycynę. Moja specjalizacja – urologia – ma to szczęście, że jesteśmy cały czas na forpoczcie tych nowych technologii. Pierwsza laparoskopia była wykonana tak naprawdę cystoskopem, narzędziem, które postanowiono wykorzystać do wprowadzenia do jamy brzusznej i wykonania diagnostyki, a potem coraz bardziej zaawansowanych zabiegów chirurgicznych. Wydawało się, że trudno będzie dołożyć coś więcej. Wielu starszych chirurgów operowało nadal klasycznie i wśród pacjentów pokutowało nawet takie powiedzenie, że chirurg musi włożyć rękę i dotknąć palcami, a nie narzędziami, czy jak to mówiono „patykami”. Dzisiaj wszyscy już się do operacji małoinwazyjnych przyzwyczaili i pacjenci dopytują się właśnie o te zabiegi.

Ja byłem w grupie tych, którzy wykonywali pierwsze zabiegi robotowe w Polsce. Białostocki szpital wojewódzki był pierwszym publicznym szpitalem, w którym zaczęto wykonywać te operacje na oddziale urologii. Robot na początku budził trochę strach, brak przekonania pacjentów. Teraz, podobnie jak kiedyś z laparoskopią, pacjenci dopytują czy na pewno zabieg będzie wykonany robotem, mimo że nie we wszystkich typach zabiegów ma to sens.

Korzyści z wykonywania operacji robotycznych dla chirurga to możliwość zobaczenia w bardzo dużym powiększeniu, wykonywanie bardzo precyzyjnych ruchów. Lekarz czuje się przez to pewniej. A jakie są korzyści dla pacjenta?

Część z tych wymienionych korzyści to także korzyści dla pacjenta. Większa precyzja wpływa na mniejszą inwazyjność tych zabiegów i mniejszą ilość powikłań. Czucie bólu pooperacyjnego jest znikome, znacznie mniejsze nawet w porównaniu do zabiegów laparoskopowych. To czucie bólu jest tak małe m.in. dzięki temu, że nacięcia, które wykonuje chirurg wprowadzając i dokując system robotowy przy pacjencie, są nieruchome podczas całej operacji. One stanowią oś obrotu narzędzi, ale nie ma tu nacisku na skórę, na powłoki pacjenta, co daje mniejsze czucie bólu w przebiegu pooperacyjnym. Przy operacjach laparoskopowych chirurg używa powłok jako taką dźwignię, ten nacisk istnieje i czucie bólu jest większe niż w operacjach robotowych, chociaż mniejsze niż przy operacjach klasycznych.

W operacjach robotowych tym ogromnym, robiącym wrażenie urządzeniem, jego czterema ramionami steruje jeden chirurg. Wszystko ma pod kontrolą w konsoli chirurgicznej. Mamy dwie manetki, jest też sześć pedałów, co pozwala na sterowanie kamerą, przybliżanie i oddalanie obrazu, sterowanie diatermiami. I tak jak trzeba nauczyć się prowadzenia samochodu czy samolotu, trzeba się nauczyć sterowania konsolą chirurgiczną i systemem robotowym.

Jakie schorzenia kwalifikują się do operacji robotycznych?

Operacje robotowe wykonywane są od wielu lat, pierwsze odbyły się w USA, w 2000 i 2001 r. Pierwsze operacje były urologiczne. Taką dedykowaną operacją jest zabieg usunięcia gruczołu krokowego z powodu choroby nowotworowej. Ale teraz mamy tak dynamiczny rozwój robotyki, że wchodzi ona praktycznie we wszystkie dziedziny chirurgiczne, ale nie każda operacja, nie każde położenie anatomiczne daje możliwość wykorzystania plusów systemu robotowego. Lepsze wyniki pooperacyjne uzyskujemy tam, gdzie mamy do czynienia z miejscami anatomicznymi o trudnym dostępie chirurgicznym. I tak np. w urologii, gruczoł krokowy jest położony bardzo głęboko w miednicy mniejszej, jest schowany za kośćmi spojenia łonowego. Operując klasycznie operujemy trochę po omacku, wyczuwając niektóre struktury palpacyjnie. Laparoskopia jest z kolei  ograniczona dostępem, kątami widzenia, wprowadzenia optyki, trudno zajrzeć w najgłębiej położone miejsca w miednicy mniejszej. Robot eliminuje wszystkie te minusy i pozwala na bardzo dokładne wziernikowanie i oglądanie całego pola operacyjnego. Natomiast operacje robotowe w łatwo dostępnych miejscach nie mają już tak dużej przewagi nad operacjami laparoskopowymi. NFZ refunduje przede wszystkim te dedykowane operacje, gdzie te korzyści są największe. To zabieg droższy niż klasyczne czy laparoskopowe, same narzędzia kosztują. Dlatego korzyści muszą być widoczne.

Pacjent z nowotworem prostaty zostaje zakwalifikowany do zabiegu robotycznego. Czy to wymaga jakiegoś szczególnego przygotowania z jego strony?

Proces jest taki sam jak przy operacjach klasycznych czy laparoskopowych.

Mamy ustalony schemat profilaktyki, czyli nadzoru nad zdrowiem mężczyzny. W listopadzie mieliśmy akcję Movember i chyba większość panów miała okazję się przebadać, a przynajmniej została zmobilizowana, aby dbać o swoje zdrowie.

Ale jeszcze na pewno sporo panów o tym dopiero pomyśli.

Zachęcam. Przypomnę, że mamy dwa proste badania. Jedno to badanie krwi – oznaczenie PSA, to specyficzny antygen prostaty. To proste, niedrogie badanie, które można wykonać w każdym laboratorium. Raz do roku takie badanie powinien zalecić każdy lekarz rodzinny pacjentowi po 40., a już na pewno po 50. roku życia. To już połowa sukcesu. Drugie badanie to badanie przez dotyk, czyli wykonywane palpacyjnie, per rectum, przez specjalistę urologa. Częstość wykonywania tych badań jest ustalona na podstawie badań naukowych i rekomendacji towarzystw naukowych. I raz na 2 lata każdy mężczyzna po 50. roku życia powinien taki zestaw badań przejść. Panowie z wywiadem choroby nowotworowej w rodzinie powinni wykonywać te badania raz do roku, najlepiej od 40 roku życia. Do 40 r.ż. panowie powinni zwracać uwagę na mosznę, jądra, po 40-50. roku życia – na prostatę. Częstość zachorowań na raka prostaty rośnie z wiekiem, im starszy mężczyzna, tym większe ryzyko. Natomiast po 75-, 80- roku życia można zapomnieć o urologu, bo są to nowotwory bardzo wolno rosnące. Mężczyzna po 80-tce może przez kolejne 20 lat nie mieć żadnych objawów i powikłań wolno rozwijającej się choroby. W wielu krajach nie refunduje się wówczas nawet badań PSA.

Czy podwyższony wynik PSA zawsze świadczy o chorobie nowotworowej? Bo zanim dojdziemy do urologa może trochę czasu upłynąć i wywołać wiele stresu.

O podejrzeniu tak, ale to nie jest rozpoznanie choroby nowotworowej, bo szereg innych chorób może wpływać na podwyższenie stężenia PSA. To np. różne choroby zapalne gruczołu krokowego, przebyte infekcje układu moczowego. PSA nie jest badaniem idealnym do rozpoznawania, bo jest obarczone niską czułością i niską specyficznością w pewnym zakresie badań. Wynik do 4 ng/ml uznajemy za prawidłowe stężenie, ale jeżeli ktoś ma powyżej 4, to taki wynik może wywołać panikę, często niepotrzebnie. Potrzebna jest wtedy konsultacja, aby wykluczyć obecność stanów zapalnych, jeśli są to należy je przeleczyć, a pacjent powinien być obserwowany. Jeżeli nadal mamy wątpliwości, przechodzimy do kolejnych etapów diagnostyki. Wykonujemy rezonans magnetyczny gruczołu krokowego, przeprowadzony według protokołu PIRADS, a kolejnym krokiem jest biopsja podejrzanych w rezonansie miejsc. Dopiero wynik biopsji daje możliwość rozpoznania lub wykluczenia choroby nowotworowej.

Czyli nie należy panikować po wykonaniu badania PSA, tylko skonsultować się z urologiem, a ten też nie powinien zbyt pochopnie wykonywać zbyt szybkiej diagnostyki. Biologię choroby nowotworowej gruczołu krokowego mamy naprawdę świetnie poznaną, schematy są opracowane naukowo i zalecenia są bardzo konkretne.

Często zachęcamy naszych słuchaczy do jazdy na rowerze. Czy długotrwałe przebywanie w pozycji siedzącej na siodełku może zafałszować wynik PSA?

Raczej nie. W pozycji siedzącej na siodełku rowerowym jadąc aktywnie możemy tylko sobie poprawić zdrowie. Wszelka aktywność ruchowa jest jak najbardziej wskazana. Ćwiczenia fizyczne wręcz zmniejszają ryzyko wielu chorób, także nowotworowych, a po leczeniu choroby nowotworowej zmniejszają ryzyko nawrotów. Pacjenci często pytają, kiedy będą mogli znowu jeździć rowerem. Odpowiadamy: kiedy przestanie boleć. Bo pacjenci są operowani w okolicy krocza, więc siodełko będzie uciskało to miejsce i pewien dyskomfort można czuć. Natomiast jeżeli potencjalnie zdrowy mężczyzna odczuwa dolegliwości bólowe podczas jazdy na rowerze, bardziej to świadczy o stanie zapalnym. Wtedy też warto zgłosić się do urologa, zobaczyć co się dzieje.

Jak wygląda leczenie pacjenta ze zdiagnozowanym nowotworem gruczołu krokowego?

Zaznaczę, że pacjent powinien mieć przedstawione różne metody leczenia już podczas pierwszej konsultacji z lekarzem. Trzeba wiedzieć, że przy wczesnym rozpoznaniu raka gruczołu krokowego niskiego ryzyka progresji, opcją nr 1 jest metoda leczenia polegająca na aktywnym nadzorze. Powinno to być bardzo dokładnie przedstawione pacjentowi, aby nie wyszedł z gabinetu z poczuciem, że lekarz powiedział, że ma raka i kazał przyjść za rok. Nie każdego pacjenta niskiego ryzyka musimy natychmiast operować. Mogą oni przez kilka, a nawet kilkanaście następnych lat unikać leczenia radykalnego. Mamy dobrze opracowany schemat obserwacji tych pacjentów. To okresowe wykonywanie konkretnych badań: PSA powinno być wykonywane raz na 3 miesiące, rezonans gruczołu krokowego po roku jako badanie kontrolne, aby ocenić czy są cechy progresji. Często jej nie ma i prawie 1/3 pacjentów unika w ciągu kilku lat konieczności leczenia radykalnego. Nawet tak doskonale metody jak leczenie chirurgiczne czy radioterapia są obarczone ryzykiem powikłań. One występują coraz rzadziej, są coraz mniej uciążliwe, ale przed wykonaniem operacji czy napromieniania nigdy nie wiemy czy do nich nie dojdzie.

I tą opcję nr 1 zawsze należy rozważyć, ale też wiele zależy od psychiki pacjenta, tego czy jego rodzina to akceptuje.

Druga opcja to leczenie radykalne – operacja chirurgiczna lub radioterapia, ich skuteczność jest podobna. To pacjent decyduje o wyborze metody. U pacjentów z wczesnym rozpoznaniem nowotworu gruczołu krokowego ilość powikłań po operacjach robotowych jest nieco mniejsza niż przy innych metodach chirurgicznych czy napromienianiu. Operacja może wystarczyć w 70-80 proc. przypadków pacjentów. Ok. 1/4 wymaga leczenia uzupełniającego. Napromienianie pooperacyjne części pacjentów ma na celu dokończenie planu leczenia, a tym planem jest całkowite wyleczenie pacjenta.

Jak wygląda przygotowanie do zabiegu robotycznego?

Jak do każdego innego zabiegu. Przeciwwskazaniem są liczne blizny w miednicy mniejszej, bo one mogą utrudniać każdy rodzaj procedury chirurgicznej. Także stan układu krążenia i oddychania, ponieważ przy operacjach małoinwazyjnych, robotowych i laparoskopowych, pacjent jest układany w pozycji Trendelenburga, czyli 30 stopni głową w dół, co może utrudniać pracę układu oddechowego czy układu krążenia, u pacjentów obciążonych chorobami tych narządów.

Jeżeli pacjent kwalifikuje się do zabiegu, znowu pośpiech nie jest wskazany. Zaleca się, aby po biopsji upłynął czas około 8-12 tygodni, aby tkanka zagoiła się. Operacja będzie wtedy bardziej precyzyjna, bo nie ma krwiaków. Pośpiech nie zmienia tu niczego w prognozowaniu przebiegu choroby. Należy też wykonać badania diagnostyczne ustalające stopień zaawansowania choroby. To z reguły tomografia komputerowa, klatki piersiowej, jamy brzusznej, miednicy mniejszej. Potrzebna jest też ocena potencjalnych przerzutów do układu kostnego. NFZ zaleca tu scyntygrafię układu kostnego u każdego pacjenta kwalifikowanego do operacji robotowej, co z medycznego punktu widzenia nie jest konieczne, to mnożenie kosztów. Jeżeli pacjent przejdzie etap diagnostyki, mamy ustalony stopień zaawansowania choroby, podejmujemy decyzję o zabiegu metodą robotową, ustalamy termin operacji. Pacjent konsultowany jest też przez anestezjologa.

Jak długo po operacji robotowej pacjent leży w szpitalu i jak długo odczuwa dolegliwości związane z zabiegiem?

Zabieg jest wykonywany w znieczuleniu ogólnym, jak każdy zabieg w obrębie jamy otrzewnej. Metoda robotowa powoduje, że znakomita większość pacjentów bardzo dobrze znosi okres pooperacyjny, poczucie bólu jest mniejsze niż po innych operacjach. Po operacji robotowej pacjent często jest najmniej wymagającym pacjentem w oddziale, bo po dużo mniejszych operacjach innymi metodami odczuwanie bólu bywa większe. Pobyt w szpitalu jest krótki, pacjenci są wypisywani rutynowo w trzeciej dobie po operacji, czasem może być konieczność przedłużenia pobytu o 1-2 dni. Ważne jest to, że cewnik, który jest wprowadzony do pęcherza, musi być utrzymywany przez 10 dni. Pielęgniarki szkolą pacjentów jak obchodzić się z cewnikiem, a po 10 dniach jest wizyta kontrolna, na której usuwamy cewnik. Czasem jest konieczne wykonywanie dodatkowych badań, wykonujemy zdjęcie radiologiczne.

Potem mamy okres rekonwalescencji. Zdarzenia niepożądane, które mogą wystąpić zarówno po operacji jak i napromienianiu, są spowodowane położeniem anatomicznym gruczołu krokowego. Pierwsze to zaburzenia trzymania moczu, pacjenci są na to bardzo uczuleni, o to dopytują. Całkowite nietrzymanie moczu po operacjach robotowych dotyczy poniżej 1 proc. pacjentów, czyli jest bardzo rzadkie. Natomiast przejściowe problemy z trzymaniem moczu mogą utrzymywać się przez kilka kolejnych tygodni, tu potrzebna jest rehabilitacja. W pierwszym etapie mogą być potrzebne wkładki higieniczne czy pieluchomajtki. Szybkość powrotu do zdrowia jest tu bardzo indywidualna, niektórzy pacjenci praktycznie od razu po usunięciu cewnika kontrolują trzymanie moczu, inni mają problemy i 3 miesiące po operacji. Ale jest to sytuacja przejściowa. Zalecamy zawsze 2 miesiące bez intensywnego wysiłku fizycznego, w sensie dźwigania ciężarów. Bo wysiłek fizyczny jak spacery, truchtanie jest jak najbardziej wskazany, ale podnoszenie ciężarów, czyli praca tłocznią brzuszną może powodować dyskomfort w postaci nasilenia nietrzymania moczu.

Drugim, częstszym powikłaniem, są pooperacyjne zaburzenia wzwodu. Trudniej jest bowiem zachować pęczki naczyniowo-nerwowe, czyli nerwy odpowiadające za funkcję wzwodu, wykonując rozległy zabieg onkologiczny. Operacja robotowa daje największe szanse na zachowanie funkcji wzwodu, ale nawet jeżeli zostanie to technicznie wykonane z intencją zachowania struktur nerwowych, pęczki naczyniowo-nerwowe nadal mogą być wciągnięte w proces gojenia, włóknienia tkanek i ta funkcja może pozostać upośledzona. Ok. 50 proc. pacjentów po operacjach, nawet robotowych będzie mieć w jakimś stopniu upośledzoną funkcję wzwodu. Opcje leczenia istnieją, możemy wspomagać farmakologicznie, mechanicznie, są wykonywane zabiegi operacyjne.

Nadrzędnym celem jest zawsze opanowanie choroby nowotworowej, wydłużenie życia. Ale pacjent zdrowy chciałby potem być jeszcze zdrowszy.

Jak wygląda kontrola, obserwacja pacjenta po operacji w następnych miesiącach i latach?

Kluczową jest wizyta ok. 2 miesiące po operacji. Sprawdzamy wtedy wynik badania histopatologicznego materiału tkankowego usuniętego podczas operacji. Tak samo ważnym badaniem jest badanie PSA, wykonane nie wcześniej niż 7-8 tygodni po zabiegu. Stężenie PSA powinno spaść do wartości bliskich 0. Świadczy to o tym, że nie mamy w organizmie tkanki produkującą to białko. Jeżeli wynik histopatologiczny też potwierdza korzystne rokowanie, na tym kończymy leczenie, uznajemy pacjenta za wyleczonego w danym momencie. Dalsza obserwacja jest prosta. Zaleca się, aby badanie PSA wykonywać raz na 3 miesiące. Dopóki wynik nie przekroczy 0,2 ng/ml, nie zaleca się wykonywania kolejnych badań obrazowych, jeśli sytuacja kliniczna tego nie wymaga. Zmiany mogą być tak drobne, że nie jesteśmy w stanie ich uchwycić. Raczej czekamy do wzrostu PSA, jak jednak ono narasta powyżej pewnych granic, następnym etapem jest wykonanie rezonansu magnetycznego, badania PET ze znacznikiem PSMA. Na podstawie tych badań możemy wyrokować o ewentualnej wznowie procesu nowotworowego i sposobach leczenia nawrotu choroby. Mamy szereg narzędzi do leczenia także na tym etapie.

Generalnie pacjentowi z wczesną diagnozą, prawidłowo leczonemu, ta choroba nie ma prawa skrócić życia, możemy ją w najgorszym wypadku zmienić w chorobę przewlekłą.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Szczepienia https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-szczepienia/ Sun, 14 Dec 2025 16:42:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=29186 Szczepienia

prof. Bożena Mikołuć

Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Bożena Mikołuć z Kliniki Pediatrii, Reumatologii, Immunologii i Chorób Metabolicznych Kości Uniwersyteckiego Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Szczepienia – prof. Bożena Mikołuć
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Spotykamy się, aby porozmawiać o szczepieniach dzieci. Z jakimi najczęściej obawami, związanymi ze szczepieniami, zwracają się do Pani Profesor rodzice? 

Myślę, że za każdym razem rodzice stają przed tym szekspirowskim dylematem: szczepić albo nie szczepić. Tylko, że tak jak w monologu Hamleta Szekspir nie udziela odpowiedzi, tylko mobilizuje nas do mądrego wyboru i mamy albo sytuację, w której biernie poddajemy się temu, co przynosi nam życie, albo też staramy się być aktywni i poszukiwać bardziej twórczych i realnych odpowiedzi. I w oparciu o swoje własne doświadczenie lekarza, mogę powiedzieć, że te obawy co do szczepień są definiowane przez dwa pytania. Pierwsze pytanie dotyczy bezpieczeństwa szczepień. Pamiętam, że podczas naszego pierwszego spotkania mówiliśmy o  tym aspekcie i chcę podkreślić, że szczepienia, obok naprawdę niewielu leków i produktów farmaceutycznych są preparatami, które mają największą analizę bezpieczeństwa. Mamy monitorowanie tego bezpieczeństwa zarówno krótkoterminowe jak i długoterminowe. To bezpieczeństwo szczepień jest już od momentu tworzenia szczepionki, 4 fazy badań klinicznych. Mamy też badania, które dotyczą immunogenności szczepionki, to znaczy tego jak nasz organizm odpowie na tą szczepionkę i czy rzeczywiście na nią odpowie. I tutaj bierze się pod uwagę każdy aspekt – zarówno rodzaj antygenu, czyli to czy w tej szczepionce znajduje się na przykład cała bakteria, czy tylko fragment tej bakterii, a może toksyna, która jest wydzielana przez tą bakterię, czy znajduje się tam fragment danego wirusa. Dobiera się rodzaj tego antygenu, tego czynnika, który ma stymulować nasz układ odporności, ustala się dawkę, która powinna być zawarta w szczepionce. Ustala się również drogę podania takiej szczepionki. Drugi aspekt, który jest bardzo ważny w bezpieczeństwie, to jest skuteczność tych szczepień. Ona też może być rozpatrywana w skali mikro i w skali makro, ale taka skuteczność rzeczywista wiąże się z tym, żeby po prostu zahamować, czy przerwać transmisję danego patogenu, który może spowodować wystąpienie danej choroby.  Analizujemy bezpieczeństwo szczepionki nie tylko w etapie badań klinicznych, na małej i większej grupie ochotników. Ale wprowadzenie danej szczepionki populacyjnej też nie zwalnia z analizy bezpieczeństwa szczepień, ponieważ w każdym momencie mamy możliwość monitorowania niepożądanych odczynów poszczepiennych. Nawet kwalifikacja pacjenta do szczepienia, zbieranie wywiadu uwzględnia pytanie dotyczące tego, czy po pierwszej czy drugiej dawce szczepionki wystąpiły jakiekolwiek niepożądane odczyny poszczepienne. I jeżeli tak, to wtedy lekarz podejmuje stosowne decyzje.

A to drugie pytanie, które rodzice często mi zadają, to jest pytanie: dlaczego moje dziecko ma otrzymać taką ilość szczepionek. Pytanie jest bardzo ważne i zasadne. Często jest tak, że aby uodpornić dziecko przeciwko danemu patogenowi, danej bakterii czy danemu wirusowi, dziecko musi otrzymać kilka dawek tej samej szczepionki. I rodzice są zadziwieni dlaczego tak się dzieje. Warto tu powiedzieć, że szczepionka jest tak skonstruowana, ma zawartość takiej ilości antygenów, że przygotowuje dziecko do wyprodukowania docelowej ilości substancji odpornościowych i komórek układu odporności. Pierwsza dawka spowoduje pobudzenie układu odporności, produkcję pewnej ilości immunoglobulin, ale one jeszcze nie są wystarczające, nie są zabezpieczające, więc podajemy kolejne dawki. Czasami takich dawek musimy podać 2 albo 3, czasami więcej, ale to jest wszystko po to, żeby tak stopniowo, bardzo łagodnie przygotować układ odporności dziecka do kontaktu z naturalnie występującym patogenem.
Można tutaj takie porównanie wprowadzić – proszę sobie wyobrazić, jak się może zachować ktoś, kto nie uprawia boksu i jest wystawiany na ring.  

Wtedy ten pobyt na ringu jest bardzo krótki. 

Tak, oczywiście. Dlatego musi wcześniej trenować, musi się przygotować do takiego kontaktu z przeciwnikiem, który jest groźny. I też tak jest w naszym układzie odporności. Podajemy jedną, czasami 2-3 dawki szczepionki po to, żeby w punkcie końcowym wyprodukować tę stosowną ilość substancji odpornościowych i jeżeli dojdzie do  kontaktu z takim groźnym przeciwnikiem, to żeby  nas nie zmiótł jednym pociągnięciem.

Najlepszym nauczycielem jest powtarzanie. Ja pamiętam jeszcze ze studiów sentencję: „repetitio mater studiorum es”.  

Tak, dlatego istnieje potrzeba wprowadzenia dawek przypominających, bo nawet jeżeli wyprodukujemy stosowną ilość substancji, które mają nas chronić, to te substancje struktury białkowe ulegają zanikowi, zmniejsza się ich ilość i co jakiś czas musimy podać dawkę przypominającą, żeby stężenie było na tyle skuteczne, aby zwalczyć naturalny kontakt z patogenem. 

Dlatego też większość szczepień wymaga później uzupełniających, przypominających szczepień w wieku dorosłym. Rodzice też często mają wątpliwości, że szczepimy się na choroby, z którymi na co dzień nie mamy do czynienia. A skoro udało się nam już pozbyć tych chorób, czy tak ważne jest to szczepienie np. na odrę czy krztusiec? 

To jest bardzo ważne i powinniśmy się szczepić. Wspomniałam już o tym, że odpowiedź naszego organizmu na szczepienie nie jest odpornością stałą, że ona się zmniejsza. Mamy komórki pamięci immunologicznej i musimy je trochę podstymulować, żeby przypomnieć im o tym, że potencjalnie mogą mieć kontakt z naturalnym patogenem. Szczepienie jest też ważne dlatego, że zapewnia tak zwaną odporność zbiorowiskową. Np. w przypadku odry, żeby zapobiec rozprzestrzenianiu się tego patogenu, to wyszczepialność powinna być powyżej 95%. Czyli powyżej 95% społeczeństwa powinno być zaszczepione od odry, ażeby nie doszło do wybuchu epidemii, żeby nie doszło do nawrotu tej choroby. Natomiast w sytuacji, gdy spadnie poniżej 92%, to już jest ryzyko. Podobnie jest z krztuścem. Około 94% społeczeństwa powinno być zaszczepione. Z kolei w przypadku ospy  wietrznej  około 80%.  Wszystko zależy od zjadliwości patogenu i dlatego też nie ma jednej wartości, która by zdefiniowała jaki procent społeczeństwa musi być uodporniony, ażeby nie doszło do rozwoju epidemii. Ale w przypadku tych najgroźniejszych chorób, stopień wyszczepialności powinien być powyżej 95%. Wtedy także te osoby, które nie mogą być zaszczepione z różnych powodów, będą dzięki temu chronione. To etyka i odpowiedzialność za to, co dotyczy nie tylko nas, ale też społeczeństwa.

Polska jest w kręgu krajów, gdzie te szczepienia były realizowane, teraz zaczynamy to kontestować. Natomiast jednocześnie nazywamy się obywatelami świata i chcemy podróżować. Czy podróże z niezaszczepionym dzieckiem po świecie są rozsądne? 

Stanowią duże ryzyko. Dotyczy to zarówno populacji wieku dziecięcego, jak też osób dorosłych. Lekarze nie naruszają autonomii rodziców, starają się pomóc im dokonywać prawidłowych wyborów, ale rodzice powinni być świadomi, że jeżeli się decydują na to, że wyjeżdżają z dzieckiem niezaszczepionym, muszą liczyć się z konsekwencjami tego. Dużo jest informacji, które mówią o tym, że jeżeli będziemy przyjmowali dużą ilość witaminy C, witaminy D, będziemy prawidłowo się odżywiali, to nie zachorujemy i nic nam nie grozi i nie musimy się szczepić. Absolutnie nie neguję wartości i znaczenia witaminy D i C, czy też roli prawidłowego żywienia, natomiast to nie jest wystarczające, żeby dziecko nie zachorowało. Mamy tak zwaną odporność naturalną wrodzoną, do której się bardzo często odwołują ruchy antyszczepionkowe, argumentujące że przecież dziecko, które się rodzi, ma swoją odporność naturalną i powinno się naturalnie bronić przed zachorowaniami. 

Ale ta odporność jest tylko przez 6 miesięcy. 

Odporność naturalna to są komórki układu odporności, to są też substancje odpornościowe, które dojrzewają w naszym organizmie. Natomiast ta druga strona to jest tak zwana odporność nabyta i ona tak naprawdę warunkuje to, czy będziemy chorowali, czy też nie i w jaki sposób będziemy chorowali. I jedna i druga odporność jest ważna. Potrzebujemy odporności nabytej i ułatwieniem dużym dla naszego układu odporności jest to, że dostajemy właśnie dawkę szczepionki czy kilka dawek szczepionek, bo przygotowujemy się do tego najważniejszego starcia na ringu, czyli do tego kontaktu z patogenem, który może mieć dramatyczne w skutkach  następstwa. 

Mamy kalendarz szczepień. Co przez to rozumiemy i o jakich szczepieniach mówimy? 

Mamy tak zwany program szczepień ochronnych, który jest dedykowany zarówno dla dzieci, dla osób dorosłych i jak również dla pacjentów z grupy ryzyka. On jest tak skonstruowany, żeby chronić dziecko w tym okresie jego życia, w którym kontakt z naturalnym patogenem może być dla niego trudny, w tym sensie, że może spowodować ciężkie, zagrażające życiu powikłania. Dzięki realizacji tego programu szczepień ochronnych dziecko jest zabezpieczone. Często rodzice boją się i odmawiają szczepień, bo mogą wystąpić niepożądane odczyny poszczepienne. Możemy zaproponować rodzicom dostęp do danych i zwrócić im uwagę na to, z jakich źródeł mogą korzystać, że to nie tylko informacje, które negują szczepienia, ale też są informacje podawane przez profesjonalistów, oparte na dowodach naukowych i faktach. I byłoby dobrze, żeby rodzice sami podjęli decyzję z jakich źródeł będą korzystać, czy będzie to wiedza, która jest oparta na faktach, czy też nie. Rzeczywiście to jest trudne. Ja się przychylam do stwierdzenia, że żyjemy w świecie braku autorytetów. Żyjąc w takim świecie braku autorytetów, czy powołując się na Karonia – w czasach antykultury, to podejmowanie takich decyzji jest naprawdę bardzo trudne. Nie neguję rodziców, którzy nie chcą szczepić, oni boją się wykonać szczepienia, bo nie mają wiedzy, boją się niepożądanych odczynów poszczepiennych. Transparentność polega na tym, że mówimy o tym, że mogą wystąpić takie objawy. Jeżeli po podaniu szczepionki obserwujemy niepożądane odczyny poszczepienne, to co by się mogło wydarzyć, gdyby organizm miał kontakt z naturalnym patogenem.

Zapomnieliśmy o epidemiach, które przetaczały się przez Europę i nie tylko, gdzie setki tysięcy ludzi, a nawet miliony umierało z tego powodu, że szczepień wtedy nie było. To chociażby epidemie ospy, a nawet ostatnia epidemia COVID-19, gdzie zanim nie pojawiło się szczepienie, wiele osób straciło życie i zdrowie. 

Tak panie profesorze, tak właśnie jest, że my żyjemy w tej ironii sukcesu, zapominamy o tym, jak wyglądają zachorowania na choroby zakaźne. Studenci medycyny też nie widzą w szpitalu typowych przypadków odry, świnki różyczki, wielu chorób, które kiedyś dziesiątkowały świat. 

Bo są szczepienia. 

Tak, dlatego że szczepienia powodują wygaszenie ogniska, zatrzymują transmisję patogenu i dzięki temu tego nie obserwujemy. Ale tak jak powiedziałam, z tyłu głowy, zawsze powinniśmy mieć tego świadomość, poczucie odpowiedzialności, że jeżeli będziemy rezygnować z tych szczepień, to niestety, ale ogniska starych chorób będą wracały. 

Czy szczepionki można łączyć? Czy możemy w trakcie jednej wizyty dokonać kilku szczepień? 

Tak właśnie jest w kalendarzu szczepień, że podczas jednej wizyty podawane są 2-3 szczepionki,  tak zwane szczepionki skojarzone, czyli kojarzymy w jednej ampułce, w jednej szczepionce, różnego typu patogeny. Zgodnie z dostępną wiedzą to są szczepionki, które nie nasilają niepożądanych odczynów poszczepiennych, więc nie powinniśmy się ich bać. A jest lęk rodziców, że jedna wizyta i 3-4 wkłucia. Można wtedy zaproponować, jeżeli istnieje taka możliwość, aby rozłożyć szczepienia na 2 wizyty. To nie powinno być praktyką dnia codziennego, ponieważ antygeny, które są zawarte w szczepionkach, to są małe dawki. Czasami niektóre z nich działają na zasadzie takiego adiuwanta, czyli czegoś takiego, co zwiększa nawet odpowiedź immunologiczną na dany patogen. Widzimy zalety  szczepienia szczepionkami skojarzonymi, ponieważ jest wtedy mniejsza ilość wkłuć, mniej wizyt u lekarza i rodzice bardzo często korzystają ze szczepionek skojarzonych. One są w Polsce płatne, tylko niektóre z nich dla pacjentów z określonych grup ryzyka są bezpłatne.

Jak jest zorganizowane szczepienie dla osób najbardziej narażonych na zachorowanie? 

Dla takich pacjentów przygotowujemy tak zwane indywidualne kalendarze szczepień. Indywidualny kalendarz szczepień możemy przygotować też w wyjątkowych sytuacjach dla pacjenta zdrowego, kiedy została pominięta dana dawka, czy też pacjent musiał wyjechać, czy też rodzice nie byli jeszcze gotowi na szczepienie. Indywidualne kalendarze szczepień przygotowujemy dla tych dzieci, które nie mogą mieć zrealizowanego obowiązującego programu szczepień ochronnych.
Jeżeli dany pacjent jest np. po przeszczepieniu szpiku, z niedoborem odporności, w sytuacjach kardiologicznych np. z wadą serca, z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego, czy też po splenektomii, wtedy lekarz, który zajmuje się tym pacjentem, może zaproponować konsultacje u specjalisty. I specjalista podejmie decyzję, czy dziecko może być szczepione czy też nie. Specjalista analizuje całą dokumentację pacjenta i podejmuje decyzję jakie szczepionki mogą być podane, w jakim odstępie czasowym. Profesjonaliści opracowują takie standardy realizacji szczepień w chorobach przewlekłych, czyli np. dla pacjentów po przeszczepieniu szpiku, bez śledziony czy pacjentów neurologicznych.  

Czyli jeśli rodzice mają wątpliwości i nie szczepią swoich pociech, a po wysłuchaniu naszej audycji podejmują decyzję o tym, że jednak chcą, aby dziecko było szczepione, to mimo że już jest opóźnienie w stosunku do naturalnego kalendarza szczepień, taki plan szczepienia zostanie dla danego dziecka indywidualnie przygotowany i będzie mogło ono przejść cały proces i uzyskać odporność, która uchroni je przed ewentualnymi infekcyjnymi zagrożeniami? 

Tak, tylko tutaj od razu chcę podkreślić, że pewne szczepionki mają limit wiekowy, dlatego między innymi, że zachorowanie w późniejszym wieku nie jest aż tak groźne, więc ilość tych dawek będzie inna. Jest też inny skład takich szczepionek. Natomiast jest to możliwe i jest to praktykowane. Przypomniało mi się teraz takie zdarzenie z mojego doświadczenia jako lekarza w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, kiedy pani przedszkolanka jednego z przedszkoli zachorowała na meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Kiedy ta informacja dotarła do rodziców, to prawie cała grupa przedszkolna zgłosiła się do SOR z prośbą o pomoc. I pamiętam, że pierwszą osobą, która przyszła, była mama z synkiem, który do tej pory nie był szczepiony. Ale w sytuacji, kiedy dotknęła problemu, wyraziła chęć zrealizowania szczepienia. Miałam też takie doświadczenie podczas jednego z dyżurów, kiedy dziecko zostało pogryzione przez psa i była potrzeba podania szczepionki. I rodzice, którzy też wcześniej byli niechętni i nie realizowali szczepień, w kontakcie z realnym zagrożeniem podjęli decyzję, że będą szczepić i poprosili o przygotowanie takiego indywidualnego kalendarza szczepień. Często jest tak, że kiedy dotykamy problemu realnie, zmieniamy też swoje spojrzenie na dany problem.

To przykłady bardzo stresujące, traumatyczne, zarówno dla rodziców, jak i dla dziecka. Mniej traumatyczna będzie realizacja programu szczepień zgodnie z jego naturalnym przebiegiem. Pani profesor już mówiła, ale chciałbym żebyśmy jeszcze przypomnieli w takim podsumowaniu – co to jest ta odporność populacyjna? 

Odporność populacyjna mówi nam o tym, jaki procent osób w danym społeczeństwie powinna być zaszczepiona, czyli powinna otrzymać szczepionkę, żeby zahamować transmisję danego patogenu. Ta odporność zbiorowiskowa ma bardzo duże znaczenie, dlatego, że dzięki temu, że odpowiedni procent populacji, np. w przypadku odry 95% dostanie szczepionkę i będzie uodpornionych, istnieje duża szansa, duże prawdopodobieństwo, że ognisko odry nie ulegnie reaktywacji. Szczepienia populacyjne są bardzo ważne, bo dzięki nim chronione są osoby najsłabsze. Chronione są dzieci, które nie mogą być szczepione, osoby starsze, które z powodu chorób przewlekłych nie mogą otrzymać szczepionki. W trosce o tych najsłabszych, powinniśmy pamiętać o realizacji szczepienia. Czyli ta odporność zbiorowiskowa zabezpiecza osoby, które nie mogą być szczepione, ona wygasza ogniska, łamie transmisję patogenu i powoduje, że  mamy korzyści społeczne. Jest też kwestia służby zdrowia, bo dziecko trafia z chorobą zakaźną do szpitala, a jeżeli stan dziecka się pogorszy,  to z kliniki chorób zakaźnych może trafić na oddział intensywnej terapii. Ryzyko powikłań w przypadku braku szczepienia może być naprawdę dramatyczne i tutaj też mogłabym podać wiele przykładów dzieci, które ze względu na brak szczepienia zmarły. Dzieci chorują często z godziny na godzinę i w związku z tym przebieg tych zakażeń jest naprawdę dramatyczny, kończący się ciężkimi powikłaniami. Warto jest mieć tego świadomość. 

Jak wspierać rodziców w podejmowaniu świadomej decyzji, aby podjęli decyzję o szczepieniu dzieci? 

Z mojego doświadczenia wynika, że najkorzystniejszą formą takiego porozumiewania się z rodzicami to jest rozmowa. To jest indywidualny kontakt z rodzicami, kiedy mamy czas na to, żeby wysłuchać ich obiekcji, ich lęków, odpowiedzieć na ich pytania i to jest najlepsza forma. Często podczas wizyty nie ma na to czasu. Zgodnie z ustawą, w Polsce szczepienia leżą po stronie lekarza rodzinnego. Lekarz rodzinny ma wiedzę i doświadczenie, ale czasami jest też tak, że nie ma wystarczającej ilości czasu, żeby na każde pytanie odpowiedzieć. To jest kwestia też autorytetu, są lekarze, którzy potrafią przekonać do szczepienia i tacy, co do których  rodzice uważają, że nie poświęcił im wystarczającej ilości czasu, żeby ich przekonać. 

Dlatego też w radiu powtarzamy naszą audycję, zawsze możemy ją też odsłuchać, korzystając ze strony internetowej. A jeśli ktoś nie znajdzie odpowiedzi na swoje wątpliwości, zawsze może do nas napisać, będzie to temat na kolejną audycję. A jakim przesłaniem możemy zakończyć nasze dzisiejsze spotkanie?

Chciałabym zakończyć czymś optymistycznym. W województwie podlaskim liczba odmów szczepień nie jest aż tak bardzo wysoka w porównaniu do całej Polski. Tylko 4% populacji od 0 do 17 roku życia nie ma w pełni zrealizowanych szczepień. A druga rzecz to jest to, o czym mówił niedawno pan doktor Paweł Grzesiowski, główny inspektor sanitarny w Polsce, że w pierwszym roku życia właściwie nie ma takiej szczepionki, która by była podana dla mniej niż 95 procent populacji. Miejmy nadzieję, że te audycje które prowadzi pan profesor też przyczyniają się do tego, że może zmienia się trochę optyka spojrzenia na szczepienia.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Dieta https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-dieta/ Sun, 23 Nov 2025 18:03:14 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28924 Dieta

prof. Anna Witkowska

Gościem prof. Kochanowicza była prof. Anna Witkowska, kierownik zakładu biotechnologii żywności Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Dieta
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Pani profesor jest kierownikiem Zakładu Biotechnologii Żywności UMB. Co to znaczy? Czym ten zakład się zajmuje? 

My uczymy przede wszystkim dietetyków, a część tego nauczania to jest właśnie biotechnologia, żeby studenci mogli wiedzieć, w jaki sposób ta żywność jest przetwarzana przy udziale np. mikroorganizmów. Ale mamy bardzo wiele różnych zakresów specjalności związanych z żywieniem człowieka, zajmujemy się między innymi technologią żywności, produkcją potraw, czyli uczymy studentów dietetyki jak robić to w sposób prawidłowy, żeby produkty nie traciły wartości odżywczej. 

Jest jeszcze takie określenie jak bromatologia – co pod tą nazwą się kryje? 

„Broma” oznacza pokarm, więc bromatologia zajmuje się żywnością w takim szerszym kontekście, na przykład analizą żywności, jej działaniem na różne układy w organizmie człowieka. 

Z naszą odpornością nie zawsze jest najlepiej, a mówi się, że odporność jest kształtowana przez to, co jemy, przez nasze zachowania. Co za tą odpornością się kryje? Jakie są sposoby na to, żeby uniknąć przeziębienia czy grypy w sezonie jesienno-zimowym? 

Tutaj ważne znaczenie ma układ immunologiczny, który chroni organizm przed różnymi patogenami, ale również wpływa na prawidłowy przebieg reakcji zapalnej, nadzoruje różne procesy regeneracyjne, które zachodzą w organizmie po różnego rodzaju zdarzeniach związanych  z problemami zdrowotnymi, infekcjami, utrzymuje równowagę pomiędzy obroną a tolerancją. To działanie układu immunologicznego nie zależy tylko i wyłącznie od genów. To również styl życia, na który się składa wiele czynników, między innymi żywienie, odpowiednia ilość snu, ekspozycja na toksyny, poziom stresu, aktywność fizyczna i mikrobiota jelitowa. Więc to, co robimy na co dzień wzmacnia lub osłabia odporność w sposób bardziej złożony niż jakikolwiek pojedynczy bodziec. 

Tymi bodźcami negatywnymi, które nas otaczają, są wszechobecne wirusy i bakterie, które  próbują się przedostać do naszego organizmu za wszelką cenę. Ale też czasem organizm sam produkuje komórki nowotworowe, jakby oszukując nasz układ odpornościowy. Powtórzmy może, jak wiele czynników jest od nas zależnych, na ile mamy mamy wpływ, żeby nasz organizm uchronić? Bo chyba nie liczą się tylko geny.  

To nie tylko geny, ale również styl życia, czyli żywienie, aktywność fizyczna, unikanie różnych toksyn, odpowiednia ilość snu, zapobieganie stresowi. To są wszystko różne różnorakie czynniki, które mogą mieć znaczenie w przypadku wzmacniania albo osłabiania tej odporności. 

Żywność, jej składniki, to co się pojawia na stole, zawsze wzbudza dużo emocji, bo rodzina zasiada do obiadu i zaczynają się ścierać różne poglądy: a to zdrowe, a to niezdrowe, a to nasza klasyczna dieta rodem z Podlasia nie do końca ma właściwości prozdrowotne. Jakie składniki tej żywności wpływają pozytywnie na nasz organizm? 

Przede wszystkim takim fundamentem odporności jest białko i ono jest niezbędne do prawidłowego działania układu immunologicznego. Ze względu na to, że białko jest niezbędne do syntezy przeciwciał i immunoglobulin A,G, M, do produkcji cytokin, czyli takich białek, które koordynują różne reakcje odpornościowe, do działania enzymów antyoksydacyjnych, budowy komórek układu odpornościowego czyli limfocytów, neutrofili, makrofagów i do regeneracji tkanek po infekcjach. A te źródła białka są różnorakie. Przede wszystkim pełnowartościowe białko to jest białko zwierzęce, ale nie jest powiedziane, że produkty roślinne nie są w stanie nam dostarczyć odpowiednich ilości białka w odpowiednich proporcjach. Najbardziej wartościowe i polecane źródła białka zwierzęcego to przede wszystkim ryby, drób, jaja i nabiał. Natomiast głównym źródłem białka roślinnego, choć jest to białko niepełnowartościowe, bo może zawierać niektóre aminokwasy w obniżonych ilościach, są nasiona roślin strączkowych, soczewica, fasola, tofu, tempeh.
Warto tutaj wspomnieć, że niedobór białka upośledza ogólnie odpowiedź odpornościową, spowalnia gojenie się ran, obniża  poziom immunoglobulin, ogranicza liczbę limfocytów. To jest jeden z takich najważniejszych składników żywności. 

Pani profesor mówi, że jednak białko zwierzęce jest nam najbliższe, mimo że produkty zwierzęce zawiera też trochę tych składników nie zawsze pożądanych, jak tłuszcze, cholesterol, trójglicerydy. W diecie wegetarian i wegan tego nie ma, jak w tej sytuacji te organizmy sobie radzą? 

Te białka mogą się nawzajem uzupełniać. O ile nasiona roślin strączkowych mogą mieć to białko niepełnowartościowe, czyli na przykład ograniczona jest liczba aminokwasów siarkowych, to można je uzupełniać z innych pokarmów. Prawdziwa dieta wegetariańska to taka dieta, która uwzględnia bardzo różne produkty pochodzenia roślinnego, jako źródła białka.  Powinny w niej być np. soja, produkty sojowe, nasiona roślin strączkowych, produkty zbożowe. Produkty zbożowe mają mniej innego aminokwasu – lizyny i tutaj następuje efekt uzupełniania się tych aminokwasów, bo rośliny strączkowe mają tej lizyny w odpowiednich ilościach. Więc tak naprawdę ta dieta roślinna może być taką dietą zrównoważoną i pełnowartościową, tylko trzeba wiedzieć jak to zrobić, żeby rzeczywiście dostarczać odpowiednich ilości tego białka i aminokwasów. Tutaj istotną rolę ma odpowiednia edukacja żywieniowa. A wegetarianie wiedzą w jaki sposób te diety komponować, żeby one były pełnowartościowe. 

A cukier – on budzi najwięcej emocji w naszej diecie. Potrzebny czy niepotrzebny? 

Z pewnością cukry proste mogą być odpowiedzialne za występowanie różnych chorób. One się bardzo szybko wchłaniają, powodują np. próchnicę. Natomiast węglowodany mogą być proste i złożone. I w diecie przede wszystkim polecane są te złożone, one wolniej są trawione w przewodzie pokarmowym, wchłaniają się stopniowo, także ten poziom glukozy we krwi, czyli glikemia, jest zrównoważony. Węglowodany złożone dostarczają odpowiednich ilości glukozy przez cały czas od spożycia jednego posiłku do spożycia kolejnego. Jest to takie paliwo dla komórek układu immunologicznego. Kolejna grupa węglowodanów złożonych to te tworzące błonnik pokarmowy. Błonnik pokarmowy nie jest trawiony, to jest tak zwane włókno pokarmowe, które nieprzetrawione ulega pasażowi do jelita grubego, tam z kolei jest taką pożywką dla bakterii, które zasiedlają przewód pokarmowy i są fermentowane, i są to na ogół bakterie pozytywne. Jeśli chcemy wspierać zdrowie ogólne to wspierajmy też mikrobiotę, która zasiedla ten dolny odcinek przewodu pokarmowego. Błonnik pokarmowy jest sfermentowany przez tą mikrobiotę i efektem jest produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które między innymi obniżają pH środowiska, powodują, że mikroorganizmy patogenne nie chcą zasiedlać przewodu pokarmowego. Błonnik pokarmowy to są węglowodany, które występują w świecie roślinnym, musimy dostarczać dużo składników, które będą miały go dużo. To przede wszystkim warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych, orzechy, różne pestki, produkty zbożowe, szczególnie z pełnego przemiału, np. chleb razowy, różne kasze, płatki owsiane. Mamy różne możliwości wprowadzania tego błonnika do diety. I to jest ważne nie tylko ze względu na odporność, ale też różne inne funkcje przewodu pokarmowego. 

Czyli ta dieta taka bogatoresztkowa ma kluczowe znaczenie dla naszej mikrobioty. Czy jeszcze jakieś składniki pokarmowe mają wpływ na naszą odporność?  

Takimi podstawowymi składnikami w diecie są białka, węglowodany i tłuszcze. I tłuszcze też wywierają istotny wpływ na naszą odporność. Przede wszystkim chodzi tutaj o tłuszcze  nienasycone. Tłuszcze wpływać mogą na odporność poprzez budowę błon komórkowych limfocytów, kontrole mediatorów zapalnych, czyli białek, które powstają i kontrolują proces zapalny, produkcję prostaglandyn, leukotrienów, regulacji komórek odporności nieswoistej, czyli komórek NK i makrofagów. Ważne znaczenie dla rozwijania odporności maja szczególnie kwasy omega 3. One przede wszystkim zmniejszają przewlekły stan zapalny, wzmacniają barierę jelitową, poprawiają funkcjonowanie limfocytów. I tu mamy możliwość wyboru różnych źródeł pokarmowych, zarówno zwierzęcych, jak i roślinnych. Ze zwierzęcych to przede wszystkim ryby, głównie morskie z zimnych akwenów, jak np. śledź, makrela, sardynki.  Z pokarmów roślinnych na uwagę przede wszystkim zasługuje siemię lniane, chia, orzechy włoskie. 

Ale z tłuszczami wiąże się też działanie niekorzystne. Chodzi tutaj o tłuszcze nasycone i tłuszcze trans. Te tłuszcze trans mamy w różnych produktach przetworzonych, szczególnie produkty takie jak utwardzane tłuszcze, ale nie wszystkie oczywiście, bo mamy również zdrowe metody przetwarzania tłuszczów roślinnych, kiedy kwasy tłuszczowe trans nie powstają. Natomiast niekorzystne jest na przykład długotrwałe smażenie. W trakcie obróbki termicznej w wysokich temperaturach również powstają kwasy tłuszczowe trans. Również sam nadmiar kwasów tłuszczowych nasyconych powoduje, że może dochodzić do nasilenia stresu oksydacyjnego, do rozwijania się w konsekwencji stanu zapalnego.  

Inne składniki, o których można wspomnieć, to są witaminy odpornościowe. I tu na pierwszy plan wysuwa się witamina D, ale też witaminy C, A i E. W jaki sposób one działają? Witamina D reguluje funkcje limfocytów, zwiększa produkcję przeciwciał, zmniejsza częstość infekcji. Trzeba starać się zapewnić odpowiednią podaż tej witaminy. Nie ma takich idealnych źródeł witaminy D, natomiast są dobre źródła. Do tych dobrych źródeł należy spożywanie ryb, ale wiemy sami, że w Polsce jednak rybę się je okazjonalnie, powiedzmy raz w tygodniu. I te porcje, które spożywamy nie dostarczają nam odpowiednich ilości tej witaminy. W związku z tym w przypadku 95 proc. populacji konieczna jest suplementacja witaminą D.
Natomiast witamina C przede wszystkim chroni przed stresem oksydacyjnym, a stres oksydacyjny może prowadzić do zapalenia, więc ma takie działanie zapobiegawcze, wspiera też neutrofile, skraca czas infekcji. Najlepiej oczywiście witaminę C dostarczać do organizmu z różnymi produktami spożywczymi, bo oczywiście można suplementować. szczególnie jest to polecane w okresie infekcji, ale tak naprawdę to odporności nie wyrabiamy sobie od tak w ciągu kilku minut czy godzin, na odpowiednią odporność trzeba pracować tygodniami, a nawet miesiącami. Dlatego szczególnie należałoby polecić taką dietę, która będzie nam dostarczać różnych pokarmów bogatych w witaminę C. Ona jest podatna na różne procesy przetwarzania, więc najlepiej jest ją spożywać w postaci surowych produktów żywnościowych. Dużo tej witaminy zawiera np. czerwona papryka, a także owoce, zwłaszcza jagodowe, a szczególnie czarna porzeczka.  

Czyli to, co jest popularne, bo Polska jest krajem, gdzie czarnej porzeczki bardzo dużo się uprawia i jest bardzo dostępna, więc wystarczy, że będziemy korzystać z tego, co sami sobie wyprodukujemy. 

Naturalnie, wiele osób na przykład na działkach uprawia czarną porzeczkę, która jest naprawdę bardzo dobrym źródłem witaminy C. Dobre są także przetwory z czarnej porzeczki, bo chociaż proces przetwarzania nieco redukuje ilość tej witaminy, to i tak warto z nich korzystać. Ja jeszcze pamiętam czasy, kiedy moja mama przygotowywała właśnie z czarnej porzeczki takie przetwory niegotowane – rozcierało się to z cukrem, umieszczało w słoiczku i pasteryzowało. I to było doskonałe źródło witaminy C. 

Jeśli mówimy o odporności, to ważne są też witamina A i witamina E. Witamina A jest przede wszystkim ważna z punktu widzenia uszczelniania błon śluzowych i wspierania różnicowania się komórek odpornościowych. Witamina A występuje dosyć powszechnie, np. w produktach pochodzenia zwierzęcego, w tłuszczach zwierzęcych. Ale też jest w produktach roślinnych prowitamina A, z której organizm wytworzy sobie tą działającą witaminę A. Najwięcej prowitaminy A znajduje się w marchewce. Kolejną witaminą jest witamina E, która chroni błony komórkowe komórek limfocytów. Ta witamina jest w wielu produktach, to na przykład pestki dyni, migdały, produkty zbożowe z owsa. 
Pamiętajmy o tym, że dieta to jest sposób żywienia, który powinien być różnorodny, a więc obejmować wiele różnych składników po to, żeby warunkować nasze zdrowie i prawidłowy przebieg różnych procesów w naszym ustroju. I witaminy mają tu istotne znaczenie, ale też składniki mineralne. Na uwagę zasługują tu przede wszystkim cynk, selen oraz żelazo.
Jeśli chodzi o cynk, to jest to pierwiastek, który umożliwia dojrzewanie limfocytów, wpływa na syntezę cytokin, hamuje namnażanie niektórych wirusów. Niektórzy suplementują cynk, ale nie jest to konieczne, dlatego, że wiele produktów naturalnie zawiera duże ilości tego cynku. To na przykład pestki dyni, jaja, mięso, nasiona roślin strączkowych. Z kolei selen jest wbudowywany do enzymów antyoksydacyjnych w ustroju i za pośrednictwem tych enzymów pełni swoją rolę, czyli działa antyoksydacyjnie, obniża możliwość wystąpienia stanu zapalnego. Są takie produkty żywnościowe, które tego selenu zawierają dużo, na przykład orzechy brazylijskie. Zawartość jest w nich na tyle wysoka, że wystarczą nam 2-3 orzechy do tego, żeby zapewnić sobie odpowiednią dzienną dawkę selenu. Nie możemy tutaj też przesadzać, dlatego, że możemy wejść w zakres dawek toksycznych. Źródłem selenu są również ryby, jaja. A także mięso drobiowe, kiedy drób dostaje paszę, która ten selen zawiera. Mówię o tym dlatego, że selen w glebach w Europie jest na ogół deficytowy, więc jeśli chodzi o karmienie zwierząt, to muszą być odpowiednie pasze, które zawierają wszystkie składniki. Należy jeszcze zwrócić uwagę na produkty zbożowe, szczególnie jeśli to są produkty importowane. Np. w Kanadzie czy w Stanach Zjednoczonych te gleby są dosyć bogate w selen i np. mąka importowana do produkcji makaronów zawiera właśnie odpowiednie ilości selenu. Żelazo niezbędne jest dla proliferacji limfocytów i tutaj przede wszystkim pełnowartościowym źródłem żelaza jest mięso, ale również jaja, soczewica, natka pietruszki. Tylko ze źródeł roślinnych żelazo jest trudniej przyswajalne, bo ono jest na plus trzecim stopniu utlenienia. Trzeba je zredukować do plus drugiego, tutaj witamina C odgrywa pewną rolę. Najlepiej przyswajalnym źródłem żelaza z pewnością jest mięso.
Ważnym składnikiem diety jest też magnez. 

Magnez jest takim pierwiastkiem, który jest bardzo popularny, polecany na wszystko: na zmęczenie, na skurcze. Czy jest to aby na pewno nie przereklamowane? 

Niektórzy rzeczywiście muszą suplementować magnez, szczególnie osoby starsze, ale różne inne grupy populacyjne niekoniecznie wymagają suplementacji. No chyba, że jest jakiś długotrwały stres.  W przypadku osób, które są narażone na ciągły stres, nie mogą spać, bo wydzielają się duże ilości kortyzolu, czyli takiego hormonu stresu, to rzeczywiście może magnez pomagać. Wtedy suplementacja tak, ale również warto powiedzieć, że są takie produkty żywnościowe, które ten magnez zawierają, więc niekoniecznie trzeba zaraz suplementować. Po prostu trzeba dostarczać różnych składników w diecie.
A jeśli mówimy o różnych składnikach, które mogą być ważne z punktu widzenia działania odporności, to są takie składniki jak polifenole. Te składniki zawarte są w pokarmach roślinnych. To jest cała gama, cała różnorodność tych składników, które mają właściwości antyoksydacyjne. Ten mechanizm działania antyoksydacyjnego jest wieloraki, przede wszystkim jest to redukcja zapalenia w organizmie. Te polifenole, takie jak na przykład kwercetyna, chociażby w jabłkach czy w cebuli, mają istotne znaczenie i w każdym produkcie pochodzenia roślinnego praktycznie mamy bardzo wiele różnorodnych tychże związków. Więc nie tylko ze względu na witaminy, nie tylko ze względu na pierwiastki, ale również ze względu na polifenole warto pokarmy roślinne spożywać. 

O mikrobiocie jelitowej mówi się nawet, że to drugi nasz mózg, który determinuje wiele zadań w naszym organizmie, czasami nawet przejmuje i zaczyna zarządzać. Jak to jest z tą mikrobiotą jelitową? 

Przede wszystkim należy mieć świadomość, że 70% komórek odporności znajduje się w jelitach, więc mikrobiota jelitowa ma istotne znaczenie. Bez niej nie moglibyśmy egzystować. Mikrobiota jelitowa odpowiada przede wszystkim za produkcję immunoglobulin, na przykład immunoglobuliny A. Chroni nas przed różnymi patogennymi czynnikami i bakteriami, moduluje zapalenie, pozwala na wykształcenie tolerancji immunologicznej, bo oczywiście to, co dostarczamy z pokarmami to są obce antygeny, więc jest to trenowanie takiej tolerancji immunologicznej.  Zdarza się, że ta bariera jelitowa jest nieszczelna, jest zespół cieknącego jelita, i efekt jest taki, że dochodzi do występowania przewlekłych stanów zapalnych i przeciążenia odporności. W związku z tym o tą mikrobiotę jelitową trzeba dbać. Różne produkty żywnościowe mogą tą mikrobiotę wspierać, między innymi  spożywanie takich produktów jak czosnek, cebula, por, karczochy, szparagi, topinambur. To są produkty, które niosą ze sobą różnorodne rodzaje błonnika. Także niedojrzałe banany są źródłem skrobi opornej, którą zaliczamy do błonnika pokarmowego i ta skrobia oporna jest wykorzystywana jako paliwo przez mikrobiotę jelitową. Warto wymienić też produkty owsiane, nasiona roślin strączkowych, orzechy, jabłka, warzywa liściaste, kiszonki, kefir oraz jogurt. Ta zdrowa mikrobiota przede wszystkim konkuruje z patogenami, zapewnia produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które obniżają pH środowiska, utrudniają zasiedlanie przewodu pokarmowego przez mikrobiotę patogenną, również wzmacniają śluzówkę i reguluje funkcje limfocytów T. Czyli mikrobiota pełni bardzo ważną funkcję w organizmie człowieka.  

Niemal zawsze gdy wykupujemy w aptece antybiotyk, słyszymy od farmaceuty, że potrzebny jest probiotyk. I co wtedy? 

Trzeba się suplementować, czyli wykupujemy probiotyk i stosujemy według odpowiednich wskazówek. Czyli odbudowujemy tą mikrobiotę jelitową, bo antybiotyki ją niszczą. Ważne jest odbudowywanie, ale nie zapominajmy o tym, że te probiotyki, które dostarczymy sobie, wymagają właśnie tego błonnika pokarmowego. Ważny jest odpowiedni sposób żywienia, czyli dostarczanie wraz z dietą prebiotyków, czyli tych substancji, które będą ważne dla mikrobioty jelitowej.  

A jak na naszą odporność wpływa alkohol i palenie tytoniu? 

Z punktu widzenia organizmu to są toksyny. Alkohol, palenie papierosów to są bardzo silne inhibitory odporności. Alkohol zaburza mikrobiotę, zwiększa przepuszczalność jelit. Oczywiście nie mówimy tu o niewielkich dawkach alkoholu, aczkolwiek teraz już mówi się o tym, że nawet najmniejsze dawki alkoholu mogą powodować powstawanie nowotworów i zaleca się, aby alkoholu całkowicie unikać. A i z punktu widzenia układu odpornościowego, jest cały szereg niekorzystnych działań. Między innymi alkohol obniża aktywność limfocytów, może pogarszać sen i rytm dobowy, a sen i rytm dobowy są bardzo ważne dla odporności. Jeśli nie śpimy odpowiednią liczbę godzin, to funkcje układu odpornościowego mogą ulegać zaburzeniu.  

Czyli takie ludowe podejście, że na rozgrzewkę coś tam sobie wypijemy, żeby nas wirusy czy bakterie nie dopadły, nie do końca ma potwierdzenie naukowe. 

Raczej nie, ale z drugiej strony, jeśli mówimy o takim szybkim podniesieniu odporności, takim ad hoc, to czynniki rozgrzewające mogą mieć tutaj znaczenie. Sam alkohol jest toksyną, ale można coś innego, np. gorącą herbatę, wypić. 

Generalnie powinniśmy o odporność naszą dbać przez cały rok,  ale czy są jakieś takie złote strzały, które pozwolą nam doraźnie tą odporność podnieść? 

Jeśli chodzi o komórki odpornościowe, to z pewnością od razu nie jesteśmy w stanie zadziałać, bo ta odporność rozwija się długo i powoli, ale można szybko poprawić środowisko ich działania, i to w kilka minut czy godzin. Takie działania natychmiastowe ma przede wszystkim nawodnienie – to warunkuje odpowiednią ilość osocza, czyli poprawia transport komórek odpornościowych. Ciepło z kolei poprawia ukrwienie błon śluzowych, aktywuje odporność miejscową, więc jak najbardziej warto spożywać wspomnianą ciepłą herbatę czy jakiś inny płyn rozgrzewający, np. napar z malin. Ważne jest też zapobieganie stresowi, obniża się wtedy poziom kortyzolu, czyli tego hormonu stresu, który hamuje odporność. Nawilżenie błon śluzowych poprawia funkcje immunoglobulin A, stabilizacja glikemii zapewnia paliwo dla limfocytów. Z kolei drzemka zwiększa aktywność komórek NK. Odstawienie alkoholu to jest eliminacja toksyn, unikanie dymu papierosowego również, bo on uszkadza nabłonek oddechowy. Lekki ruch to jest też jeden z ważniejszych elementów tej naszej odporności. Lekki ruch czyli na przykład spacery, marsze, jazda na rowerze. To jest wszystko ważne, poprawia migrację limfocytów i makrofagów do tkanek i pełnienie przez nie odpowiednich funkcji w różnych tkankach naszego ustroju.
Natomiast jeśli chodzi o długoterminowe wzmacnianie odporności, to praca nad tym zajmuje tygodnie, a nawet miesiące. Szacuje się, że taki proces trwa mniej więcej od 4 do 12 tygodni.  

Czyli jeśli teraz zaczniemy, to będzie na przednówek. 

No właśnie, a powinniśmy już zadbać o to wcześniej, bo mamy właśnie sezon grypy czy różnych infekcji, więc o odporność warto było zadbać już w lecie. Takie odpowiednie żywienie w okresie letnim,  kiedy mamy dostęp do różnych produktów żywnościowych, cennych z punktu widzenia pierwiastków, witamin, jest bardzo ważne. Natomiast jeśli mówimy o takim długoterminowym wzmacnianiu odporności, to przede wszystkim prowadzi ona do zwiększenia liczby limfocytów, bo tak ad hoc nie jesteśmy w stanie liczby tych komórek zwiększyć, ale właśnie poprzez takie planowe działania długoterminowe. Takie długoterminowe działanie polega też na odbudowywaniu mikrobioty, uszczelnianiu jelit poprzez odpowiednią funkcję tej mikrobioty, obniżenie stanu zapalnego, stabilizacja stężenia kortyzolu we krwi. Dzięki tym bardzo złożonym procesom jesteśmy w stanie uzyskać tą odporność.
Można powiedzieć, że styl życia, jaki prowadzimy, ma istotne znaczenie. Odporność zaczyna się na talerzu, zależy od jelit. Do produktów żywnościowych, które polecane są w takim długoterminowym wzmacnianiu odporności należą produkty, które służą odbudowie mikrobioty, czyli produkty roślinne, takie jak czosnek, cebula, por. Mówi się o tym, że na przykład przy przeziębieniu warto pić mleko z miodem i z czosnkiem. No ja nie powiem, żeby ten czosnek tak od razu zaczął działać. On działa w trochę inny sposób niż myślimy – allicyna, która zawarta jest w czosnku, ma działanie przeciwdrobnoustrojowe, ale to działanie zostało raczej udowodnione w badaniach laboratoryjnych, natomiast nie ma takich badań na ludziach. Czyli ten czosnek od razu nie zadziała, ale jest takim składnikiem, który służy do odbudowywania mikrobioty. 
Produkty, które warto uwzględnić z punktu widzenia uszczelniania jelit, żeby zapobiegać przenikaniu patogenów do ustroju to owoce jagodowe: jagody, borówki, maliny. Ale również inne produkty – np. jabłka, które mają szczególnie dużo pektyn. Poza tym zielona herbata, kakao, oliwa, awokado, orzechy, siemię lniane, warzywa korzeniowe, szczególnie marchewka. Z kolei produkty żywnościowe, które mogą dostarczać cennych witamin i składników mineralnych to np. tłuste ryby i jaja, które są źródłem witaminy A i żelaza. Papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka – to są te podstawowe źródła witaminy C. Aczkolwiek w polskiej diecie tak naprawdę ta witamina C dostarczana jest z ziemniakami, bo tych produktów jemy najwięcej, ale należy też zwracać uwagę na takie źródła witaminy C, które ilościowo tej witaminy dużo zawierają. Marchewka, dynia, bataty to są źródła prowitaminy A czyli beta karoten. Migdały, pestki dyni, pestki słonecznika zawierają witaminę E. Orzechy brazylijskie to selen. Przeciwzapalne są kwasy omega 3, czyli np. ryby. Przeciwzapalnie mogą działać też niektóre przyprawy, takie jak kurkuma, imbir, czosnek, warzywa zielone. A także źródła białka pochodzenia zwierzęcego i dobrze skomponowane źródła pochodzenia roślinnego. Ważna jest też stabilizacja glikemii czyli taki równomierny dowóz tego paliwa dla limfocytów, czyli pełne ziarna, kasze, orzechy. 

W przypadku osób, które mają problemy ze snem wsparcie może stanowić spożywanie owoców albo migdałów. Np. owoce kiwi same w sobie są źródłem witaminy C, ale też są źródłem serotoniny, antyoksydantów, kwasu foliowego. Wszystkie te składniki wspierają sen. Banany z kolei są źródłem tryptofanu, a tryptofan jest takim aminokwasem, który jest przekształcany do melatoniny, a melatonina ułatwia zasypianie. 

Czyli jemy banana a nie łykamy tabletki. 

Może to pomóc, bo co ciekawe, te suplementy nie zawsze są skuteczne. I może warto by było popróbować trochę z odpowiednią dietą. Wspomniałam też o migdałach, które są źródłem magnezu, ale też są źródłem wapnia, i ten wapń jest potrzebny do konwersji tego tryptofanu do melatoniny. Dobre tłuszcze też są potrzebne, wspierają sen, bo stabilizują też glikemię. Oczywiście glikemia zależy od węglowodanów, ale tutaj tłuszcze też mają istotne znaczenie. Także wiśnie są źródłem antyoksydantów, są też źródłem melatoniny, tryptofanu, różnych substancji, które mają korzystne działanie w organizmie człowieka przeciwzapalne. 

Podsumowując, trzeba zachować taką codzienną konsekwencję w doborze diety, w naszych  zachowaniach, które mogłyby wspierać naszą odporność. Czyli na pewno błonnik i prebiotyki, zdrowe tłuszcze omega 3, witaminy, składniki mineralne, stabilna glikemia (powinniśmy regularnie spożywać posiłki, co 3-4 godziny). Sen i regeneracja także mają istotne znaczenie, trzeba o to zabiegać, żeby móc odpocząć. Nawet jakaś drzemka popołudniowa ma istotne znaczenie. Redukcja stresu, sytuacji konfliktowych – nie zawsze jesteśmy w stanie tego uniknąć, ale starajmy się może jakieś techniki relaksacyjne zastosować. I jeszcze eliminacja toksyn: alkoholu, palenia – to są istotne czynniki, które mogą niestety zaburzyć działanie tego naszego systemu odpornościowego. To co jemy, jak żyjemy przez tygodnie buduje właśnie naszą odporność na kolejne miesiące. 

Pewnie wiele osób by jeszcze tutaj zapytało, czy możemy stosować jakieś suplementy. Możemy czasami skorzystać z niektórych suplementów. Np. probiotyki są takimi suplementami, które są ważne w antybiotykoterapii.. To też melatonina, suplement wpływający na rytm dobowy, na sen, co wpływa też na odporność. Laktoferyna wiąże żelazo, ogranicza namnażanie bakterii, ma też działanie przeciwwirusowe. Z kolei kurkumina w suplementach ma działanie przeciwzapalne tylko trzeba pamiętać, że musi być w suplementach również piperyna, która ułatwia przyswajanie składników zawartych w kurkuminie lub też wybierać formy micelizowane tej kurkuminy. Natomiast suplementy nie działają gdy odporność osłabiają na przykład brak snu, przewlekły stres, nikotyna, alkohol, dieta o niskiej jakości. Suplement może być tylko dodatkiem, ale nie może być fundamentem. Fundamentem muszą być składniki odżywcze, odpowiednia porcja ruchu, zdrowy sen z obniżeniem czynników, które mogą powodować stres. To jest wszystko ważne z punktu widzenia odporności. I tylko długofalowe działanie może nam tę odporność podnosić. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Chirurgia onkologiczna https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-chirurgia-onkologiczna/ Fri, 21 Nov 2025 17:43:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28913 Chirurgia onkologiczna

dr Aleksander Tarasik

Gościem prof. Jana Kochanowicza był dr Aleksander Tarasik, zastępca kierującego I Kliniką Chirurgii i Endokrynologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku oraz koordynujący Poradnią Nowotworów Wątroby, Trzustki i Układu Pokarmowego przy USK w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Chirurgia onkologiczna
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Co to jest chirurgia onkologiczna?

Chirurgia onkologiczna to jest oddzielny dział chirurgii, zajmujący się leczeniem chorób nowotworowych przewodu pokarmowego, wątroby, trzustki, jelita grubego, żołądka, lub innych narządów: piersi, skóry, płuc. To odrębna działka chirurgii, bo reguły podchodzenia do operacji są tu nieco inne niż przy chirurgii ogólnej. 

Jak wygląda wizyta u chirurga onkologa? Co pacjent powinien ze sobą zabrać?

Wizyta wygląda tak jak każda inna wizyta lekarska. Ważne jest, aby pacjent chcąc przyjść do naszej  poradni, nie napotkał żadnych przeszkód. Dlatego może do nas przyjść każdy, kto ma podejrzenie choroby nowotworowej, bez skierowania, wystarczy że zadzwoni do rejestracji i się umówi. 

A na samą wizytę trzeba oczywiście wziąć ze sobą wszystkie wyniki badań, oprócz wersji papierowych, zabrać także płytę CD czy pendrive z badaniami. Dokumentacja medyczna jest kluczowa. I oczywiście najlepiej, aby pacjent stawił się osobiście, a nie ktoś z rodziny z jego dokumentacją. Uważam, że nie warto bać się takiej wizyty, to trzeba podkreślić, ponieważ na szczęście u większości pacjentów po takiej wizycie i wykonaniu kolejnych badań, okazuje się, że choroba się nie potwierdza. I często pacjenci wychodzą od nas z dobrymi wiadomościami.

Jak wygląda badanie chirurga onkologa? Neurolog opukuje pacjenta, kardiolog osłuchuje, a co na takiej wizycie robi chirurg onkolog?

Moim zdaniem kluczowa jest rozmowa z pacjentem, wsparcie psychologiczne. Pacjent gubi się w naszych rozpoznaniach, kodach choroby, patrząc na nazwy często jest pogubiony, przeżywa stres. Rolą chirurga onkologa jest porozmawiać, wytłumaczyć wszystko. Samo badanie palpacyjne, obserwacja chorego jest bardzo ważne, ale trochę drugorzędne. Na pierwszy plan teraz wychodzą wyniki tomografii komputerowej, rezonansu, usg. Chirurg onkolog, szczególnie w działce nowotworów wątroby i trzustki jest zobligowany do umiejętności interpretacji obrazów, posługiwania się biegle badaniem usg, by samodzielnie móc sprawdzić szczegóły związane z chorobą. Natomiast w innych nowotworach: skóry, piersi, to badanie ręczne pełni ważniejszą rolę.

Jeśli rozpoznanie wymaga zabiegu operacyjnego, pacjent kierowany jest do szpitala. Jak wygląda ta procedura w I Klinice Chirurgii USK?  

Już na etapie od wizyty w poradni do zabiegu robimy szereg badań diagnostycznych: tomografię komputerową, rezonans magnetyczny lub  inne obrazowe. Pacjent, który jest zakwalifikowany do zabiegu w naszej poradni, jest po rozmowie, wytłumaczeniu co go czeka. Na pierwszej wizycie mówimy o koniecznych zmianach w nawykach żywieniowych, włączeniu specjalnych odżywek do codziennej diety, które – tak jak sportowiec przygotowuje się do wysiłku – przygotowują pacjenta do takiego wysiłku jakim zabieg operacyjny. Przed hospitalizacją pacjent musi też odbyć konsultację anestezjologiczną. Jest to potrzebne, aby zminimalizować ryzyko niepotrzebnych powikłań. W wyznaczonym dniu hospitalizacji pacjent udaje się ze skierowaniem do kliniki, do sekretariatu. Ze sobą powinien mieć ubranie, środki higieny. Chirurg bada pacjenta jeszcze raz, tłumaczy, odpowiada na pytania, aby pacjent odczuwał mniej strachu, bo im mniej wątpliwości, tym mniejszy stres. Staramy się zapewnić pacjentowi maksymalnie komfortową atmosferę. 

Jak wygląda sam moment operacji? 

Zwykle pacjent pamięta tylko moment wjazdu na blok operacyjny, potem po podaniu leków znieczulających większości tak naprawdę nie pamięta i budzi się już na swojej sali po zabiegu. Na pewno pacjent nie czuje bólu, dyskomfortu, bo każdy z pracowników stara się być maksymalnie po stronie pacjenta.

Co jest najważniejsze w tym okresie pooperacyjnym, aby uniknąć ryzyka powikłań?

Przede wszystkim musimy zdawać sobie sprawę, że jesteśmy w miejscu, w którym każdy jest zainteresowany tym, abyśmy jak najszybciej wrócili do zdrowia. Wszystkie rurki, kable, które pacjent ma na sobie, mogą być usuwane tylko przez personel medyczny, zgodnie ze wskazaniami medycznymi. My musimy spokojnie leżeć, odpoczywać, nie dotykać nic. Wszystkie swoje potrzeby czy wątpliwości zgłaszać dla personelu medycznego. Każdy zapewni odpowiednią pomoc. Nie musimy niczego, co wystaje z ciała, dotykać, wszystko będzie z czasem usunięte. I muszę powiedzieć, że zwykle nie ma tu problemów, każdy pacjent to wie przed operację i to akceptuje, rzadko zdarzają się tu problemy.

Rodzina lubi donosić pacjentowi jedzenie. Czy to dobre?

Na pewno nie w pierwszych kilku dobach po operacji. Staramy się, aby dietę doustną pacjentowi wprowadzać jak najszybciej, ale ona różni się od tej, do której przyzwyczailiśmy się. Jak rana goi się prawidłowo, nie ma powikłań, stopniowo rozszerzamy dietę do diety normalnej, ale nadal lekkostrawnej. Jak rodzina chce coś donieść, na pewno trzeba wcześniej omówić to z personelem medycznym. Nierzadko okazuje się, że można dać pacjentowi coś dodatkowego do jedzenia, ale przewód pokarmowy musi po operacji odpoczywać, a zachcianki mogą spowodować, że nie odpocznie.

Czy musimy jakoś szczególnie uważać na ranę pooperacyjną?

Opieka nad raną zaczyna się tuż po operacji. Podczas codziennej zmiany opatrunku, staramy się zobaczyć, jak rana się goi. Gdy gojenie jest prawidłowe, pacjent wychodzi do domu, dostaje od naszej pielęgniarki zabiegowej zalecenia jeśli chodzi o pielęgnację rany. One są szczegółowe, jasne dla pacjenta, jak będzie ich przestrzegał, wszystko będzie dobrze. 

Jeśli chodzi o zapobieganie rozejściu się ran, szczególnie po dużych, otwartych zabiegach, zalecamy noszenie przez 1-2 miesiące tzw. pasa brzusznego, który zapobiega powstaniu przepuklin pooperacyjnych oraz unikanie wysiłku fizycznego. Na szczęście teraz coraz częściej operacje są wykonywane technikami małoinwazyjnymi, czyli laparoskopia, zabiegi robotyczne i wskutek takiego zabiegu powstaje tylko kilka małych cięć na jamie brzusznej, a powrót do zdrowia następuje szybciej niż po zabiegach otwartych i ograniczenia są mniej restrykcyjne.

Czasem pacjent wymaga leczenia uzupełniającego. Co to takiego jest?

Onkologia to nie jest działka tylko chirurgiczna, ale wielospecjalistyczna. Stosuje się też chemioterapię i radioterapię i te kierunki są ze sobą dość mocno połączone. Uzupełniające leczenie to zwykle chemioterapia pooperacyjna, gdy po zbadaniu wyciętego preparatu widzimy, że szansę na zwycięstwo z chorobą są większe jak będzie dołączona chemioterapia. Nie każdy tego potrzebuje, ale jak jest taka propozycja, warto się na nią zgodzić, bo to jest w celu poprawy rokowania pacjenta. Każdy taki przypadek szczegółowo omówiony na konsyliach lekarskich, więc to podejście jest personalne.

Kiedy możemy powiedzieć, że okres pooperacyjny jest już za nami? 

To zależy od choroby. Zwykle pacjent tydzień po operacji idzie już do domu, oczywiście przy większych operacjach może być inaczej. Okres gojenia całościowego, trwa mniej więcej miesiąc po zabiegu. W domu pacjent dojdzie do siebie szybciej niż w szpitalu, dlatego staramy się najszybciej jak to możliwe wypisać pacjenta. Przy leczeniu uzupełniającym mamy okienko terapeutyczne – to 3 miesiące aby rozpocząć chemioterapię, jeśli pacjent tego potrzebuje. Jak nie jesteśmy w stanie tego zrobić, bo goi się dłużej, sens chemioterapii jest wątpliwy. Wtedy pacjent pozostaje w obserwacji. Ale trzy miesiące to długi czas. Oczywiście im szybciej zaczniemy to leczenie, tym dla pacjenta lepiej. Jak rozpoczniemy chemioterapię w miesiąc po zabiegu będzie idealnie.

Mówił pan o odżywkach w celu wzmocnienia organizmu przed zabiegiem, aby wszystko szybciej się pogoiło. Oprócz nich, na co jeszcze powinniśmy zwrócić uwagę?

Przede wszystkim dieta musi być zbilansowana pod względem węglowodanów, tłuszczy i białka. Niestety, nadal w onkologii jest bardzo dużo mitów, jeśli chodzi o odżywianie, np. mit „zagłodzić raka”. Nie ma to nic z rzeczywistością. Pacjent „głodząc raka” głodzi siebie i traci siły na walkę z chorobą. Dlatego bardzo ważne jest, aby dieta była pełnowartościowa. Pomagają w tym odżywki, bo pacjentowi walczącemu z chorobą nowotworową zmienia się apetyt. On potrzebuje więcej substancji odżywczych, ale mniej je, przez co wpada w katabolizm. Czyli organizm musi używać swoich zapasów, aby funkcjonować. Jeśli podejdziemy do zabiegu operacyjnego, gdy organizm musi mieć dużo zapasów, aby zagoić tę ranę, na szczycie katabolizmu, to nie unikniemy dużych powikłań. Dlatego tak ważne jest dobre przygotowanie żywieniowe. To przygotowanie nie trwa 1-2 dni, ale kilka tygodni. Oprócz właściwego żywienia, ważny jest także wysiłek fizyczny – wystarczy codzienny 45-minutowy spacer, najważniejsze żeby był regularny. Trzecia rzecz to palenie. Wiemy, że to nierealne, aby pacjent z chorobą nowotworową, w tym olbrzymim stresie, potrafił je całkowicie rzucić. Ale naukowo udowodniono, że już zmniejszenie ilości wypalanych papierosów przed zabiegiem, poprawia wyniki, zmniejsza ilość powikłań po zabiegu. 

To takie proste rzeczy, ale ich przestrzeganie jest nieraz trudne.

To prawda, że osoby chore mają awersję do potraw mięsnych?

Badania pokazują, że zmienia się odbieranie smaku przez pacjentów z nowotworem. Czyli coś co wcześniej normalnie smakowało, po rozpoznaniu nowotworu może już nie smakować. Ale oczywiście jeśli komuś mięso czy coś innego zmieniło się w preferencjach żywieniowych, nie znaczy że ma nowotwór. Tu mowa tylko o osobach z rozpoznaniem choroby nowotworowej. Bywa, że taki pacjent nie chce nic jeść, chce pić tylko bulion, ale aby zbilansować zapotrzebowanie w kaloriach, codziennie musiałby wypić około 5 litrów bulionu, to nierealne. Dlatego, to trudne, ale pacjent ode mnie zawsze otrzymuje zadanie, że musi zacząć jeść, zmuszać się. Jak już totalnie mu nie idzie, zamiast tego posiłku musi spożyć odżywkę. To bardzo trudna praca nad sobą, rodzina musi przekonywać chorego aby zjadł, walczył. I często mamy przykłady, jak pacjent, który nic nie jadł, a po tym jak go się do tego zmusi, zmobilizuje, już za 2-3 tygodnie jest w innej formie, z innym spojrzeniem na rzeczywistość. Jak pacjent bierze się za siebie, jest dobrze odżywiony,  zmienia się też postrzeganie choroby.

A jakie objawy powinny nas zaniepokoić, że coś w naszym organizmie się dzieje i warto poddać się badaniom profilaktycznym?

Ja zajmuje się głównie nowotworami trzustki i wątroby. W przypadku raka trzustki taka czerwona lampka, która powinna zapalić się i u lekarza rodzinnego i pacjenta, to gdy nagle u osoby w wieku 40-50-60 lat pojawia się cukrzyca. To może być pierwszy objaw raka trzustki, może wyprzedzić rozpoznanie choroby w innych badaniach o wiele miesięcy. Bóle kręgosłupa w 95 proc. są związane z dyskopatią, chorobami kręgosłupa, ale jak w badaniach obrazowych wszystko jest tu dobrze, i mimo leczenia bóle nie ustępują, warto udać się do onkologa, aby zbadać narządy wewnętrzne. 

W raku trzustki już możemy zapobiegać chorobie. Dzięki temu, że diagnostyka obrazowa się rozwija, pacjent ma szansę mieć wcześnie rozpoznane nowotwory torbielowate trzustki. Warto się tu zawsze skonsultować, co to za torbiel. Sama torbiel trzustki nie jest rakiem, ale z części torbieli w ciągu kilku-kilkunastu lat może powstać nowotwór złośliwy. Usuwając ją, możemy zapobiec rakowi.

W przypadku nowotworów wątroby, szczególną grupą, która musi uważać na siebie i badać się, są pacjenci z WZW typu B i WZW typu C. Powinni przynajmniej raz na rok wykonywać badanie usg, aby monitorować czy nie ma zmian w wątrobie, bo tacy pacjenci mają większe ryzyko pierwotnego raka wątroby. A wykrycie guzka nowotworowego o średnicy 1-2 cm daje szansę, by dzięki operacji, całkowicie wyleczyć chorobę. To dotyczy też pacjentów z marskością wątroby poalkoholową, bo sama marskość predysponuje do powstania raka.  

Jeśli chodzi o raka jelita grubego, to bardzo ważne jest, aby jak widać żywą krew w stolcu, zgłosić się do lekarza i wykonać kolonoskopię. To badanie odbywa się najczęściej w znieczuleniu, nie ma czego się obawiać. Jeśli ktoś boi się mocno, może najpierw wykonać badanie na obecność krwi utajonej w stolcu. Jak wynik będzie dodatni, trzeba wykonać koniecznie kolonoskopię. Także jak w rodzinie mamy bliskich krewnych, rodziców, siostry, brata, którzy przed 50 rokiem życia zachorowali na raka jelita grubego, to przed tym 50 rokiem życia trzeba wykonać sobie kolonoskopię. Podobnie jeśli chodzi o raka żołądka – w tym przypadku trzeba wykonywać profilaktyczną gastroskopię. W Japonii to choroba z 5-letnim przeżyciem na poziomie 70 proc., bo większość raków wykrywana jest w I stadium, gdy można usunąć zmianę nawet endoskopowo. W Polsce ta przeżywalność jest na poziomie 10 proc. 

W przypadku nowotworów urologicznych, jak rak prostaty u mężczyzn, ważne są regularne badania, wizyta u urologa po 40 roku życia, badanie PSA.

W nowotworach piersi samobadanie jest bardzo ważne, ale też mammografia oraz usg piersi mogą pomóc rozpoznać guza na wczesnym etapie.

U kobiet także badanie ginekologiczne z cytologią może zapobiec chorobie nowotworowej.

Czy nasz styl życia, nałogi, może wpływać na wystąpienie choroby nowotworowej?

Owszem. Mówiąc o stylu życia, pacjenci mówią głównie o stresie, o tym jak to wpływa na zdrowie, że coraz więcej jest chorób nowotworowych. Natomiast zapominają o nałogach: paleniu i nadużywaniu alkoholu. Nadal na pierwszym miejscu wśród przyczyn chorób nowotworowych jest palenie, czynne lub bierne. Jak ktoś w rodzinie pali i naraża bliskich, musi się zastanowić. Im dłuższy staż palenia, tym większe narażenie na wiele chorób: raka płuca, trzustki, jelita grubego. Również nadużywanie alkoholu prowadzi nie tylko do raka wątroby, ale też jelita grubego, trzustki.  Gdy uda się pozbyć nałogu palenia i poważnie ograniczyć alkohol, już można w dużym stopniu zabezpieczyć się przed zachorowaniem.

Bardzo dużo ludzi przez narzekanie na zanieczyszczenie środowiska, zdejmuje z siebie winę, uważa że nie ma znaczenia, co będzie robić. Ale tak naprawdę ludzie żyją coraz dłużej i przez to jest wykrywanych coraz więcej chorób nowotworowych. Jeszcze 20-30 lat temu po prostu umierało się na jakąś chorobę, nikt nie mógł zdiagnozować dokładnie na jaką, a często to był nowotwór. Teraz mamy różne badania, które precyzyjnie pokazują przyczynę problemów zdrowotnych. Stąd wzrost zachorowalności na nowotwory. Nie jest to związane tylko ze złą ekologią. Oczywiście przestrzeganie odpowiedniej diety, czyli umiarkowana ilość mięsa, więcej warzyw, owoców, zdrowych produktów,  pomoże nam być bardziej zdrowymi osobami. 

Dużo osób mówi też o genetyce – to też dość duży mit, bo statystycznie czynniki genetyczne odpowiadają za 10-15 proc. chorób nowotworowych, czyli 85 proc. zależy od czegoś innego.

Kiedy możemy mówić o tym, że zostaliśmy wyleczeni, pokonaliśmy chorobę nowotworową?

Zwykle mówi się, że taki okres, po którym uznaje się, że pacjent został wyleczony, wynosi około 5 lat po usunięciu choroby. To duży odcinek czasu. Natomiast pacjent po leczeniu cały czas zgłasza się na wizyty, robi badania kontrolne. I z każdą wizytą, gdy słyszy, że wszystko jest w porządku,  zwiększa się szansa na całkowite wyleczenie. Ale już rok, dwa, trzy, po zabiegu operacyjnym, jak jest wszystko dobrze, zwiększa szanse, że wyleczyliśmy pacjenta.

Czy jak wyleczyliśmy, możemy być spokojni, że nowotwór nie wróci?

Nie, to że ktoś zachorował za nowotwór jakiegokolwiek narządu nie gwarantuje, że nie może on powstać w innym miejscu. Nie możemy zapominać, że są inne narządy, które też trzeba badać. Jeśli ktoś miał nowotwór, jest wyleczony, to teraz powinien jeszcze bardziej dbać o siebie, o swoją rodzinę, aby wykryć ewentualna chorobę na bardzo wczesnym etapie i ją wyleczyć.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Planowy zabieg, jak wybrać oddział zabiegowy? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-planowy-zabieg-jak-wybrac-oddzial-zabiegowy-2/ Mon, 27 Oct 2025 22:07:37 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28683 Planowy zabieg, jak wybrać oddział zabiegowy?

dr Jarosław Szymczuk

Gościem prof. Jana Kochanowicza był dr Jarosław Szymczuk, chirurg i endokrynolog, kierujący I Kliniką Chirurgii Ogólnej i Endokrynologicznej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Planowy zabieg jak, wybrać oddział zabiegowy? – dr Jarosław Szymczuk
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Pan doktor jest chirurgiem, który pomoże nam zrozumieć, jak przygotować się do planowego zabiegu operacyjnego oraz podpowie jak wybrać oddział zabiegowy. Panie doktorze – dlaczego chirurgia? Co zdecydowało? 

Prawdopodobnie przypadek, albo przeznaczenie. Akurat ta dziedzina medycyny najbardziej mnie pociągała. I tu także najszybciej widać efekty leczenia – pacjent przychodzi chory,  a po udanym zabiegu operacyjnym wychodzi już jako zdrowy. Biorąc pod uwagę, że siedzę naprzeciwko swego szefa – dyrektora szpitala, nie mogę powiedzieć inaczej niż Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku. 

Chirurg kiedyś zajmował się wszystkim: neurochirurgią, laryngologia, ginekologią, torakochirurgią, chirurgią naczyniową. W tej chwili rozwój dyscyplin zmienił się i lekarze zabiegowcy zaczynają specjalizować się w poszczególnych typach operacji. W przypadku chirurgii tzw. ogólnej w kompetencjach jest i tarczyca, i wątroba, śledziona, trzustka, jelita, i słynny wyrostek. I przepuklina, która jest bardzo powszechna. Czy patrząc po tych 33 latach pracy – to była dobra?

Chyba jedyna rozsądna. Absolutnie jej nie żałuję. 

Ja wybrałem neurologię. A zdradzę, że z panem doktorem razem studiowaliśmy na jednym roku, byliśmy w jednej grupie.

Dodam, że u mnie była też druga decyzja, podjęta 12-14 lat temu, by uzyskać drugą specjalizację, z endokrynologii. Jak stwierdziłem, że już nie będę lepiej widział, ręce nie będą już sprawniejsze, potrzebowałem takiej podbudowy internistycznej do tego co robię. To był z mego punktu widzenia, ale przede wszystkim dla chorych, bardzo dobry miks. Bo potrafię spojrzeć na chorego jako chirurg, ale także jako endokrynolog, internista. Czyli przygotować pacjenta do zabiegu i go zoperować. 

Wracając do tematu naszej audycji – co to znaczy planowy zabieg operacyjny? Co decyduje o tej planowości?

Planowy to zabieg, który przebiega w wyznaczonym terminie, o którym wie wcześniej i chory, i chirurg operujący. Niektóre operacje mogą być wykonane w terminie odległym, niektóre muszą się odbyć w miarę szybko. Do tych drugich zaliczymy zabiegi nowotworowe, tu ten planowy pośpiech jest jak najbardziej wskazany. Natomiast jak ktoś z przepukliną chodził 20 lat, to może jeszcze 3 miesiące czy pół roku może pochodzić i też będzie zoperowany.

Pan doktor specjalizuje się w operacjach tarczycy. Jak wygląda przygotowanie do takiego planowanego zabiegu? Począwszy od momentu, gdy stoimy przed lusterkiem i widzimy, że  szyi nam przybyło, albo ktoś zwrócił uwagę, że coś na tej szyi nam się pojawiło.

Na początek należy sprawdzić, co jest tego przyczyną. Mamy tu całą gamę możliwości diagnostycznych. Od najprostszego USG, gdzie samo badanie trwa nawet około minuty, a można już stwierdzić, czy jest zmiana. Aby zbadać, jaki ma charakter, musimy wykonać biopsję cienkoigłową, która pomoże precyzyjniej stwierdzić, czy mamy podejrzenie choroby nowotworowej lub ją wykluczyć. Bardzo ważny jest też stan funkcjonalny tarczycy. Bo tarczyca choruje na dwa sposoby. Pierwszy to są zmiany strukturalne, czyli guzy, raki, torbiele, a drugi to  zaburzenia czynności czyli albo nadczynność albo niedoczynność tarczycy. I te dwie rzeczy nie idą w parze, można mieć piękną tarczycę i bardzo złą funkcję, albo guz na guzie, a funkcja jest   zachowana. Prawidłowa funkcja tarczycy jest potrzebna chociażby do przeprowadzenia znieczulenia. Nikt nie podejmie się znieczulenia chorego, który ma istotną  nadczynność tarczycy. Po diagnostyce musimy mieć prawidłową funkcję narządu.
Nie bez znaczenia jest też to, czy chory ma współistniejące choroby. Jak pacjent jest schorowany sam zabieg może nie jest trudniejszy, ale przebieg pooperacyjny – zdecydowanie. Musimy tu posiłkować się opiniami specjalistów. Chodzi tu głównie o choroby układu krążenia, czy były przeprowadzane wcześniejsze zabiegi, np. zabiegi endowaskularne. Znaczenie ma też to, jakie leki chory przyjmuje, bo niektóre są przeszkodą do znieczulenia i operacji. Chory musi być obejrzany i zakwalifikowany odnośnie chorób współistniejących.  

Wróćmy do diagnostyki USG. Takie badanie wykonuje specjalista endokrynolog?

Może je wykonać endokrynolog, chirurg, internista, nawet lekarz rodzinny. Badanie USG tarczycy nie jest zbyt skomplikowanym, to jedno z prostszych badań.

Biopsja pobierana jest pod kontrolą USG?

Tak. Wiemy co chcemy pobrać, z którego guzka. Dokładnie możemy zlokalizować zmianę, która wydaje nam się najbardziej podejrzana. Przyjęte jest, że pod kontrola ultrasonografisty patolog pobiera biopsję i sam ją potem ocenia. To jest bardzo istotne, aby wziął on udział w pobieraniu i ocenie materiału. Trudniej mu jest też wtedy powiedzieć, że materiał jest niediagnostyczny. 

O ile mogą nie przeszkadzać nam zmiany na szyi, dużo więcej objawów dają nam hormony tarczycowe. Nadczynność tarczycy potrafi dokuczyć, jak i niedoczynność. Jakie to mogą być dolegliwości? Co nas może zaniepokoić?

To jest bardzo trudne pytanie. W wyszukiwarce internetowej jeśli wpiszemy jakieś objawy i do tego  dopiszemy tarczyca, zawsze wyskoczy jakiś pozytywny wynik. Do tego bardzo często od lekarzy wielu specjalności słyszymy: proszę skontrolować tarczycę. Tych objawów jest cała masa, w zależności od tego, czy to jest niedoczynność czy nadczynność tego narządu. To sucha skóra, mokra skóra, wypadanie włosów bądź rośnięcie ich tam gdzie zwykle nie wyrastają. Tak naprawdę, dany objaw może być charakterystyczny dla wielu chorób. Ale tarczyca jest „królem”, cokolwiek się dzieje w organizmie,  i tak winna tarczyca.

Są objawy, które królują u chorych na tarczycę?

Hormony tarczycy są bardzo mocno energetyczne. Jeżeli mamy nadczynność tarczycy, to przyspiesza wszystko, od metabolizmu do czynności serca. Czyli mamy objawy ze strony układu krążenia: tachykardia, czyli szybka czynność serca, ok. 120 uderzeń na minutę, a nawet więcej. Kolejny objaw masywnej  nadczynności tarczycy to bardzo wilgotna skóra, drżenie rąk. Też wchodzą zaburzenia psychiczne, czyli próg nerwowości jest zdecydowanie obniżony. Niedoczynność tarczycy to z kolei kompletna utrata energii. Moi chorzy mówią, że czują się jak w tej reklamie, są zajączek ma wyładowane baterie.  

Przyspieszony metabolizm, czyli chudniemy. To może zaczynamy się cieszyć, że w końcu dieta działa?

Tak, ale za tym idą inne objawy, bo chudniemy, a tak aktywność fizyczna jest mniejsza, bo nie mamy na to sił. W dawnych czasach syntetyczne hormony tarczycy były używane przez młode kobiety w celu odchudzania się. Na szczęście w tej chwili są już inne, lepsze metody na pozbycie się zbędnych kilogramów. A najważniejszy jest oczywiście zdrowy tryb życia od samego początku. 

Tarczycę omówiliśmy, a jak wygląda diagnostyka w przypadku przepukliny? Też jest tak skomplikowana?

Jak mamy typowe przepukliny w okolicach pępka, nadbrzusza, pachwiny,  wielokrotnie wystarczy  samo dokładne zbadanie pacjenta. Jak są wątpliwości, możemy wykonać USG, które pokazuje przerwanie ciągłości struktur ścięgnistych. 

Kolejnym krokiem do zabiegu operacyjnego jest wizyta u chirurga. Jak wygląda?

Chory przede wszystkim otrzymuje informację, co będziemy robić. Jak mamy parę wariantów leczenia, też z nim staramy się to omówić, bo to, co zrobimy, dla pacjenta będzie decydujące na resztę życia. Omawiamy czy będzie to zabieg małoinwazyjny, czy jak to będzie niemożliwe – tradycyjna operacja. Chory też jest uprzedzany, że jeżeli cokolwiek nie będzie szło, może być konwersja albo ograniczenie zabiegu. W przypadku tarczycy często zalecam choremu usunięcie obu płatów, ale jak w trakcie zabiegu jest podejrzenie, że po operacji struna głosowa będzie niewydolna, robimy stop i radykalizację leczenia możemy podjąć po 6-8 tygodniach. Chory jest tu najważniejszy, jego zdrowie, komfort życia. Po operacji musi być lepiej niż przed operacją. To jest naszym priorytetem.
Informujemy też, co zabrać do szpitala, jak długo będzie trwał pobyt. Określamy dzień przyjęcia do kliniki, natomiast datę operacji ostrożnie, bo nie wiadomo co może wydarzyć się. Dotyczy to zarówno tego chorego, jak i sytuacji, gdy będzie trzeba w trybie natychmiastowym zoperować innych chorych w stanie zagrożenia życia. 

Sztuka zabiegu operacyjnego jest niemożliwa bez analgezji, czyli tego, żeby chorego nie bolało w trakcie i po zabiegu. Tu wkraczają anestezjolodzy, którzy też przygotowują pacjenta do zabiegu operacyjnego, oceniają wyniki badań dodatkowych, analizują choroby współistniejące. Jak wygląda współpraca na linii anestezjolog – chirurg? Czy np. omawiany jest sposób znieczulenia?

Przede wszystkim medycyna jest pracą zespołową. Zarówno ja jestem potrzebny anestezjologowi,  jak i anestezjolog jest potrzebny mnie. Ważne, by chory miał ze sobą dokumentacje medyczną, wynik biopsji cienkoigłowej, historię innych chorób, hospitalizacji. Gdy pacjenci pytają co zabrać do szpitala, zawsze mówię, że dokumentację medyczną, ładowarkę do telefonu oraz – co jest bardzo istotne: dobry humor i optymizm. To rzeczy niezbędne. Czasem jest pytanie od pań, czy trzeba hybrydy zdjąć z paznokci. Na szczęście teraz anestezjologia jest na tyle nowoczesna, że już  tego nie wymaga.
Natomiast samo znieczulenie nie jest przedmiotem dywagacji.  Poruszamy się według określonych standardów: wiadomo jaka choroba i jakie znieczulenie.

Zostaliśmy zakwalifikowani do zabiegu, mamy ustalony termin, stawiamy się w szpitalu. Co tego dnia się dzieje, czego pacjent ma się spodziewać?

Gros tego czasu to oczekiwanie na zakończenie procedur związanych z przyjęciem chorego do szpitala. Czyli jak tego dnia przyjmujemy 8 osób i jesteśmy ósmą osobą w kolejce, to te parę godzin musimy odczekać. Po przyjęciu na oddział są wykonywane badania niezbędne do zabiegu, ekg, rtg klatki piersiowej, badania laboratoryjne krwi, oznaczanie grupy krwi. Chory ma też czas na zapoznanie z topografią kliniki, która jest dość skomplikowana, żeby wiedzieć, gdzie z czym należy się zgłosić. 

Jak wygląda dzień operacji?

Trzeba być na czczo, przyjąć leki, które zlecił anestezjolog. Nie denerwować się. Oczywiście, wiemy że to łatwo powiedzieć, dlatego stosujemy premedykację czyli leki uspokajające, działające  lekko nasennie. Chory przedrzemuje ten okres przed zabiegiem. Jak sala operacyjna i zespół lekarsko-pielęgniarski są gotowi, chory wjeżdża na salę i jest wykonywana operacja. Tego pacjent już nie widzi i nie pamięta. 

Co się dzieje po zabiegu?

Pacjent trafia na salę wybudzeń, gdzie ma dodatkową opiekę zespołu lekarsko-pielęgniarskiego, który czuwa nad jego bezpieczeństwem. 

Potem wracamy na salę chorych, gdzie specjalista informuje nas jak przebiegł zabieg, czy wszystko poszło zgodnie z planem?

Tak, ale pamiętajmy, że to działanie leków, używanych przy znieczuleniu, jest przedłużone, dlatego wystarczy poinformować, że wszystko jest w porządku. Na więcej informacji jest czas następnego dnia, gdy chory jest już w pełni świadomy tego co mówi i słyszy.

Jak wygląda okres pooperacyjny?

Staramy się, aby pobyt w szpitalu był jak najkrótszy, staramy się zminimalizować czas pobytu z innymi chorymi, kontaktu z florą szpitalną. Im krócej, tym lepiej dla pacjenta. Dlatego staramy się pacjenta jak najszybciej uruchomić, uzyskać powrót czynności życiowych, czyli np. po operacji brzusznej żeby wróciła perystaltyka i pacjent mógł wrócić do swojego naturalnego środowiska. To wpływa dobrze na psychikę i zdrowie fizyczne chorego.

Pacjent wymaga wtedy szczególnej troski od zespołu lekarzy i pielęgniarek, ale też rodziny.

Czasami pamiętajmy, że ta nadgorliwość nie jest wskazania. Opiekujemy się chorymi. Pielęgniarki, które są najważniejsze, wiedzą najwięcej, ale i lekarze, którzy zaglądają do pacjenta. Jak stan jest ciężki, mamy salę intensywnego nadzoru, gdzie pacjent jest monitorowany, jest pod kamerami. 

Ale standardowo pacjent musi po operacji się wyspać, odstresować. Rodzina najbardziej jest pomocna jak nie przesadza. 

Nie zawsze jesteśmy w stanie przewidzieć przebieg zabieg, zdarzają się powikłania. Co wtedy?

Chory wymaga dalszego leczenia. Należy minimalizować ryzyko powikłań, stąd te wszystkie konsultacje przed, przygotowanie chorego do zabiegu, aby ten pobyt po zabiegu był jak najbardziej łagodny. Oczywiście wielu rzeczy nie możemy przewidzieć, powikłania mają różne podłoże. Musimy je leczyć, jak coś wystąpiło czego się nie spodziewaliśmy, trzeba minimalizować skutki tego zdarzenia. 

Po zabiegu kontakt z chirurgiem kończy się w którym momencie? Zdjęcia opatrunku, szwów?

Czasem jest to kontakt parotygodniowy, bo trzeba szwy zdjąć, chyba że ich nie używamy, bo stosujemy inne metody zasklepiania ran. Ale u pacjenta liczy się przede wszystkim rekonwalescencja, czyli ochrona przed pracą. Jak np. po zabiegu przepukliny pacjent za szybko wróci do pracy, ryzyko nawrotu rośnie kilkunastokrotnie. Dlatego mówimy, co chory może robić, jakie obciążenia stosować i kiedy może wracać do pracy zawodowej. 

Panie doktorze – to gdzie najlepiej się zgłosić na ten zabieg planowy?

To wszystko zależy. Ważne, aby chory był zaopatrzony kompleksowo. Pamiętajmy, że operacja może być etapem w procesie leczenia. Dobrze, aby w danym miejscu wszystkie etapy można było przeprowadzić: diagnostykę, przygotowanie do zabiegu, zabieg, okres pooperacyjny. W przypadku nowotworów, potrzebne jest przygotowanie, a po operacji dalsze leczenie. Np. u pacjenta z rakiem tarczycy to jest przygotowanie, operacja i dalsze postępowanie z tym chorym w klinice endokrynologii. 

Natomiast jeżeli weźmiemy inne choroby, mogą być operowane w mniejszych ośrodkach. Tu potrzeba jest odrobina zdrowego rozsądku, tak jak we wszystkim w życiu. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Ćwiczymy w domu https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-cwiczymy-w-domu/ Sun, 19 Oct 2025 16:38:23 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28630 Ćwiczymy w domu

dr hab. Zofia Dzięcioł-Anikiej

Gościem prof. Jana Kochanowicza była doc. Zofia Dzięcioł-Anikiej, fizjoterapeuta z Kliniki Rehabilitacji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku oraz  Laboratorium Badań Aktywności Fizycznej Centrum Badań Klinicznych UMB.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Ćwiczymy w domu – dr hab. Zofia Dzięcioł-Anikiej
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Czym zajmuje się Laboratorium Badań Aktywności Fizycznej Centrum Badań Klinicznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku?

W naszym laboratorium prowadzimy personalizowany wysiłek fizyczny. Są to ćwiczenia, które dobierane są indywidualnie do potrzeb, do możliwości różnych pacjentów. Aktualnie zajmujemy się  pacjentami z otyłością i cukrzycą. Poddawani są oni szeregom badań, na podstawie których dobierany jest potem personalizowany wysiłek. Te osoby potem u nas ćwiczą różne formy aktywności ruchowej, tak aby późniejsze ponowne wyniki były tylko lepsze.

Instytucjonalne ćwiczenia mają pewne ograniczenia – trzeba tam dotrzeć, mieć miejsce, przy rehabilitacji czasem trzeba odczekać w kolejce. Dlatego chcemy przybliżyć naszym słuchaczom, co możemy sami robić w domu. Nie ma wtedy kolejki, sami sobie ordynujemy aktywność, zależnie od naszych potrzeb. Czy to dobry pomysł?

Jak najbardziej, jest to możliwe i wskazane. Tak naprawdę różne formy aktywności nie wymagają dodatkowych sprzętów specjalistycznych, te najprostsze ćwiczenia jesteśmy w stanie zrobić w domu, poprawnie i bezpiecznie pod kątem naszych dolegliwości bólowych, bo sami najlepiej znamy swój organizm. Tylko trzeba taką aktywność ruchową wpisać w nasz codzienny kalendarz. Aktywność ruchowa, ćwiczenia, zdrowy styl życia to powinna być rutyna, nie jednorazowa akcja, związana np. postanowieniami noworocznymi. Jak to zrobić? Już na początku dnia, jak tylko się przebudzimy, zaraz po wstaniu z łóżka warto wykonać gimnastykę poranną, czyli bardzo lekką formę ruchu, aby organizm pobudzić do aktywności w późniejszej części dnia. Oczywiście najpierw możemy nawodnić organizm i wypić szklankę wody. Potem, jeszcze nawet w piżamie, bez szukania specjalnego miejsca, wykonujemy bardzo proste ćwiczenia, pamiętając przy tym o prawidłowym oddechu czyli wdech nosem i trochę dłuższy wydech ustami. Najpierw przeciąganie. Po nocy organizm może być trochę „zesztywniały”, czyli wykonujemy wszystkie ruchy dużych stawów,  delikatne ruchy rąk, warto tu zwrócić uwagę, by krążenia wykonywać do tyłu, bo mamy tendencje do garbienia sylwetki i aby nie pogłębiać tej nieprawidłowej postawy wykonujemy ruchy barków do tyłu. Ruszamy też stawy biodrowe wykonując krążenia biodrami, wpływamy wtedy też na odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Następnie możemy przejść do zwykłego marszu, aby organizm pobudzić do aktywności. Ta gimnastyka może nam zająć 5-10 minut, 15 minut to już byłoby wspaniale. To nie jest długi czas, a korzyści zdrowotne są ogromne.

Wielokrotnie specjaliści w naszym studiu mówili o „psie na receptę”. To może taki spacer o poranku z psem?

Jak najbardziej. Chodzenie, przemieszczanie się, to naturalna forma ruchu. Tym lepsza, jak dodamy do tego prawidłowy oddech, większe kroki czy wykorzystamy np. drzewa do rozciągnięcia się. Czyli jak najbardziej „pies na receptę” to dobre rozwiązanie, jeśli mamy takie możliwości. 

Pies ma też tę zaletę, że niezależnie od pogody i tego, czy to dzień świąteczny, czy powszedni,  trzeba z nim wyjść na spacer. A co po takim porannym rozruchu, jak zaplanować dalej dzień?

Spacer z psem na dzień dobry jak najbardziej jest dobrym pomysłem. Wspaniale by było wykonać wcześniej gimnastykę. Natomiast nasza praca często wymaga spędzania dłuższego czasu w pozycji siedzącej, przy biurku. Wtedy warto zwrócić uwagę na tzw. aktywną przerwę w pracy. To 10-15 minut. Ćwiczenia możemy wykonać siedząc przy biurku, zaczynając od lekkiego unoszenia nóg, świadomego napięcia mięśni brzucha, wyprostowanej pozycji siedzącej. Można wstać, wykonać spacer po biurze, nawet zejść i wejść po schodach. A później mamy popołudniową cześć dnia, która też powinna być aktywna.

Zjemy obiad i udamy się na drzemkę.

Drzemki jak najbardziej są wskazane, mamy wtedy czas na relaks dla ciała i umysłu. Ale potem warto zastosować się do wytycznych WHO, które mówią, że tygodniowo powinno się wykonać 150-300 minut treningu aerobowego. To trening nie męczący, ale uaktywniający procesy w naszym organizmie, które przynoszą korzyści zdrowotne. Spacer po południu też może być, ale musimy pamiętać też o wzmacnianiu mięśni. One z upływem lat są coraz słabsze, ich możliwości siłowe spadają. Musimy je wzmacniać. I możemy to zrobić w domu, bez przyrządów, wykorzystując np. butelki z wodą. W obie ręce bierzemy po butelce tego samego ciężaru, np. 0,5 kg, 1 kg i wykonujemy uginanie rąk, unoszenie wyprostowanych rąk w górę, do boku, do tyłu. Możemy wykorzystać krzesła – wykonywać delikatne przysiady, wstawanie z krzesła, siadanie. Jak coś zacznie nas boleć, to znaczy że organizm daje znak, że może nie dla nas są takie ćwiczenia. Nie zapominajmy też o rozciąganiu. Ćwiczenia siłowe i rozciągające zadbają o to, aby nie było asymetrii mięśniowych, aby nasze ciało było sprężyste i elastyczne, a przy tym wzmocnione.

Te 300 minut tygodniowo to około godzina dziennie. To nie za dużo?

Nie, można by jeszcze więcej. Bo to 10 minut porannej gimnastyki, potem 15-minutowy spacer z psem albo do pracy. Warto pamiętać o zastąpieniu środków lokomocji ruchem i zamiast autobusem czy samochodem do pracy pójść pieszo albo podjechać rowerem. Zawsze też można wysiąść z autobusu kilka przystanków wcześniej. Do tego warto wybierać schody zamiast windy. To takie podstawowe elementy życia codziennego, bardzo istotne dla stawów, mięśni, organizmu. Aktywna przerwa w pracy to znowu 10-15 minut i jeszcze trening wieczorny, do którego można zaangażować najbliższe osoby, bez względu na ich wiek i możliwości fizyczne. Mogą ćwiczyć rodzice z dziećmi, dziadkowie, całą rodzinę możemy tu zaangażować. Warto codziennie coś innego w ten nasz kalendarz wpleść, raz spacer, innym razem szybszy marsz, nordic walking. Wykorzystujmy też różne przedmioty do ćwiczeń, np. ręcznik przy rozciąganiu, krzesło, stół jako element podporowy przy rozciągających ćwiczeniach. Tych możliwości jest bardzo dużo. I tę godzinę dziennie na aktywność ruchową jesteśmy w stanie spokojnie wygospodarować. 

Dodajmy, że docieranie do pracy na piechotę czy rowerem, zamiast samochodem, to też oprócz dużej dawki pozytywnej energii dla organizmu, dotlenienia, mniej stresu przy szukaniu miejsca do parkowania. Wspomniała też pani o angażowaniu innych członków rodziny do ćwiczeń, to z jednej strony atrakcyjne, ale z drugiej strony czy dziadkowie nie za mocno mogą być zaktywizowani przez wnuki i mogą doznać kontuzji?

Nie, myślę, że dziadkowie mają swoje sprawdzone techniki, jak zapanować nad wnukami. Mogą wykonywać swoje ćwiczenia, po których będą się czuć lepiej, które są w stanie wykonać bezpiecznie i ergonomicznie dla organizmu. Da się to na pewno połączyć, dziecko będzie ćwiczyć na swoim poziomie, a osoby starsze – swoim.

W smartfonach mamy teraz często aplikacje, które pokazują nam naszą aktywność.  Moja  aplikacja pokazuje np. licznik kroków, przebyty dystans, liczbę pokonanych pięter, długość kroków, oparcie dwunożne, szybkość chodzenia, asymetrię chodu. Jest nawet ocena ryzyka depresji, stanu lękowego. Na jakie wskaźniki powinniśmy zwracać uwagę?

Czasem lepiej nie korzystać z tych aplikacji, bo nie wiadomo czy nas to podbuduje, czy odwrotnie. Średnio zalecane jest wykonywanie ok. 10-15 tys. kroków dziennie. Trzeba pamiętać, że np. 30 minut siedzenia to 60 kroków. Pod koniec dnia zawsze możemy sobie przeliczyć, ile siedzieliśmy, ile przeszliśmy, tak by zaplanować dalsze aktywności. Te aplikacje powinny też dawać nam informacje na temat snu, regeneracji. To też jest bardzo ważne, bo w zależności wypoczęcia, regeneracji naszego organizmu, ten dzień będzie predysponował nas do podjęcia aktywności. Jak wstaniemy i organizm będzie zmęczony, możemy sobie wykonać dzień przerwy, ale oczywiście poranna gimnastyka czy aktywna przerwa w pracy muszą być. Te aplikacje mogą nam pomóc osiągnąć cel, ale czasem niekoniecznie będą nas podbudowywać. Ale ważne abyśmy czuli pozytywne efekty aktywności ruchowej każdego dnia. 

Wspomniała pani, że 10-15 tys. kroków dziennie to dobry wynik. Ja w tym roku mam średnio 15,9 tys. kroków dziennie. 

To bardzo dobry wynik. 

W ub. roku było to średnio 13 tys. kroków dziennie. Natomiast dziś mam 7300 kroków. To jest mobilizujące, aby jeszcze pójść na spacer.

Tak. I jak widzimy, że mamy mało kroków, to mimo że to np. deszczowy dzień idziemy jeszcze na spacer, co wpłynie korzystnie na nasz narząd ruchu. To jest bardzo istotne, aby ta aktywność była regularna, wpleciona w nasz kalendarz. Z tego po jakimś czasie zrobi się nawyk, bez którego ciężko będzie nam żyć, bo zobaczymy że i ciało i umysł inaczej funkcjonują po aktywności ruchowej. 

Spotkałem się z określeniem, że aby ta aktywność ruchowa przynosiła korzyści dla naszego organizmu, powinna skutkować pewnym zmęczeniem. Czyli np. spacer powinien być na tyle szybki, aby się jednak lekko zmęczyć, a nie tylko cieszyć wzrok otoczeniem.

Tak, to trening aerobowy zalecany przez WHO. Jest taki wzór, na podstawie którego wyliczamy  nasze tętno maksymalne: od 220 odejmujemy swój wiek i wychodzi nam maksymalna wartość skurczów serca jaką powinniśmy mieć podczas wysiłku. Przy treningu aerobowym tętno jest na poziomie ok. 75 proc. tętna maksymalnego. To będzie powodować delikatne zmęczenie, ale pozwoli, aby trening był wykonywany przez dłuższy czas, najlepiej przez około godzinę, a przy tym nie zabraknie nam oddechu, czy mocno się nie spocimy. 

Wyliczyłem, że u mnie ten poziom powinien wynieść 120. To spora aktywność ruchowa.

To trening aerobowy bezpieczny, poczujemy go, ale to będzie intensywność na tyle wysoka i na tyle niska, że będziemy w stanie go przez godzinę utrzymać. Nie zmęczymy się i nie zniechęcimy się do dalszych treningów.
Często osoby, które np. cierpią na nadwagę czy otyłość same podejmują różne formy aktywności i nie wiedzą o tym wskaźniku, przekraczają ten próg i wchodzą wtedy w strefę wysiłku beztlenowego. Nie ma wtedy efektu utraty tkanki tłuszczowej, ale jest utrata masy mięśniowej. A tego nie chcemy. Dlatego zawsze warto skonsultować się z osobą, która wskaże jak to wyliczyć, aby ten trening był jak najbardziej dla nas korzystny. 

Bieganie czy chodzenie z kijkami? Co jest bardziej prozdrowotne dla naszego organizmu?

Ciężko powiedzieć, zależy to od możliwości naszego organizmu. Dlatego robimy w naszym laboratorium testy, które podają wartość, kiedy osiągamy ten próg tlenowy i beztlenowy, widzimy jak organizm jest przygotowany do wysiłku. Osobom starszym raczej bym polecała nordic walking, gdzie jest ten element odciążenia i jest to też trochę atrakcyjniejsza forma niż zwykły spacer. W chodzenie z kijkami trzeba włożyć więcej energii, są tu pewne zasady. Trzeba kijek dopasować odpowiednio do naszej wysokości, długość kroku powinna być na długość kijka. To wydaje się na początku nierealne, ale w trakcie chodu, jak prawidłowo zastosujemy kijki, będziemy się prawidłowo odpychać, to faktycznie wychodzi krok jak długość kijka. Są różne techniki: prozdrowotna, fitnesowa, sportowa, urozmaicona biegami, wyskokami. Przy technice profilaktycznej, prozdrowotnej uzyskamy efekty zdrowotne, techniki sportowe i fitnesowe dedykowane są sportowcom.

Bieg też jest bardzo dobrą formą aktywności ruchowej, ale dla osób odpowiednio przygotowanych. Trzeba tu też mieć odpowiednie buty, z wkładką żelową, aby zabezpieczać stawy. Ogólnie przy ćwiczeniach polecamy buty do biegania, bo mają amortyzującą podeszwę, a to jest bezpieczne dla stawów. 

Na co zwracać uwagę przy wyborze kijków do nordic walking?

Ważne, czy będą to kijki tylko dla nas czy jeszcze ktoś będzie z nich korzystać. Kijki mogą mieć stałą wysokość, mogą być też regulowane. Jeśli kupujemy je tylko dla siebie, warto dobrać takie, które będą mieć stałą wysokość. Zasada jest taka, że powinny mieć taką wysokość, aby jak zegniemy łokieć, był kąt prosty. Zalecamy, żeby to było max 90 stopni, ale jeśli na początku kąt będzie trochę większy, będzie łatwiej. Ważna jest też rękojeść, często przy kijkach są dodatkowe rękawice, osobno dla prawej i lewej ręki. Materiał rękojeści nie powinien plastikowy, najlepiej by były zrobione z kauczuku. Ważna jest też główna część kijka. Od niej zależy cena kijków, one mogą kosztować od 20 zł do 200–300 zł. W tych tańszych może zdarzyć się, że kijek pęknie podczas chodu. W tych droższych kijkach, z innych materiałów, jesteśmy w stanie pod wpływem ciepła ten kijek wyprostować. I warto, aby ten kijek był dla nas wygodny, dobrze jest przejść się z nimi w sklepie, sprawdzić czy nam pasują.

A czy do chodzenia można wykorzystywać kijki trekkingowe?

Jak jest odpowiednia wysokość, bo to jest kluczowe – w nordic walking kijek powinien wbijać się pod kątem ostrym mniej więcej w połowie długości kroku – myślę, że spełni swoje zadanie. 

Myślę, że tak naprawdę nie ma znaczenia, czy będziemy ćwiczyć w domu, czy pójdziemy na spacer z kijkami, czy będziemy biegać, czy jeździć rowerem, najważniejsza jest po prostu aktywność ruchowa, która pobudzi nasz organizm i pozwoli na wydzielenie endorfin – wewnętrznych hormonów szczęścia. 

Bardzo zachęcam do regularnej codziennej aktywności. Zaczynajmy od małych kroków, aby organizm się przyzwyczaił, a potem przerobił to w nawyk.  

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Diabetologia https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-diabetologia/ Sat, 11 Oct 2025 14:22:17 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28567 Diabetologia

prof. zw. dr hab. n. med. Artur Tadeusz Bossowski

Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Artur Bossowski, kierownik  Kliniki Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Diabetologia
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Pan profesor na co dzień jest kierownikiem Kliniki Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Jacy pacjenci na co dzień trafiają do kliniki? 

Do naszej kliniki trafiają pacjenci o szerokim profilu pediatrycznym. W okresie infekcji to chorzy z  zapaleniem płuc, anginą, zapaleniem uszu. Mamy także pacjentów kardiologicznych, z bólami w klatce piersiowej, z zaburzeniami rytmu serca. Z kolei w panelu endokrynologiczno-diabetologicznym to głównie pacjenci z chorobami tarczycy, niskim wzrostem, ale także od wielu lat obserwujemy wzrost zapadalności na cukrzycę typu 1. 

Osoby dorosłe swoją dietą, brakiem aktywności, co skutkuje nadwagą i otyłością, często   sobie same na cukrzycę typu 2 pracują. Natomiast ta cukrzyca typu 1, która częściej występuje u naszych pociech, to co to takiego, jak moglibyśmy to zdefiniować? 

Powiem w ten sposób – my również w pediatrii mamy i nadwagę, i otyłości, i też zaczęła się coraz więcej nam pojawiać cukrzyca typu 2. Dlatego te działanie prozdrowotne, prewencyjne, profilaktyczne, czyli dietę, wysiłek fizyczny, musimy wszystkim naszym pacjentom wdrażać.
Ale cukrzyca typu 1 to choroba, za której rozwój nie odpowiada jeden czynnik genetyczny,  tylko to jest schorzenie wielogenowe. A jeśli pacjent, który ma jeden rok życia też choruje na cukrzycę typu 1, to musimy także myśleć o czynniku środowiskowym – o tym, co mama jadła podczas ciąży, czy miała suplementowaną witaminę D, jaki prowadziła sposób życia, czy przechodziła infekcje itd. Wszystko to wpływa potem na rozwój cukrzycy typu 1 u dziecka.
W cukrzycy typu 1 organizm pod wpływem czynników genetycznych,  środowiskowych i innych spustowych (np. stres) zaczyna wytwarzać przeciwciała, które są skierowane przeciwko narządowi, jakim jest trzustka, a w zasadzie przeciwko wyspom beta trzustkowym, które są źródłem wytwarzania insuliny. Taki szczyt zachorowań na cukrzycę typu 1 jest pomiędzy 10 a 14 rokiem życia, a więc w momencie, kiedy pacjent wchodzi w okres pokwitania, czyli dodatkowo zaczynają też odgrywać rolę inne hormony, m.in. hormony sterydowe, hormon wzrostu. Dodatkowo, też obserwujemy na Podlasiu, występowanie cukrzycy typu 1 u pacjentów w wieku od 1 do 5 roku życia. W naszej klinice wykonaliśmy analizę i w latach 80-90-tych wskaźnik zapadalności na cukrzycę wynosił 15/100 000/ rok. 

Czyli tak około 150 nowych pacjentów w naszym województwie. 

Aktualne hospitalizacje wskazują na występowanie około 70-80 nowych zachorowań na cukrzycę typu 1 u dzieci rocznie. Ostatnie nasze wyliczenia wskazują zatem, że ten wskaźnik wzrósł do 35/100 000/rok. Na ten drastyczny wzrost wpływa wiele czynników m/innymi stres, czynniki środowiska, infekcje i produkty wysokoprzetworzone, które jemy. To wszystko stanowi element spustowy, który powoduje progresję choroby autoimmunizacyjnej. Bywa, że dzieci mając zaledwie rok czy 5 lat  trafiają do nas już w ciężkim stanie, w ostrym powikłaniu cukrzycy, którą jest ketokwasica. I co ciekawe, w rodzinie nie mają obciążenia genetycznego. 

Czyli nie ma wtedy takiej czujności rodzinnej, dotyczącej cukrzycy. Bo jak są rodziny z taką predyspozycją do choroby, to jednak bardziej zwraca się uwagę na wszelkie nieprawidłowości u dzieci. 

Tak, wtedy jesteśmy bardzo czujni. Jeśli w rodzinie jest obciążenie cukrzycą, to ryzyko zachorowania u dziecka jest 15 razy wyższe. Ale z naszych obserwacji wynika, że około 80-90 %  pacjentów, którzy są hospitalizowani w naszej klinice, nie ma rodzinnego wywiadu obciążonego cukrzycą typu 1. 

Na co jako rodzice, dziadkowie, powinniśmy zwrócić uwagę? Czy są jakieś objawy, które mogą nas nakierować na to, że dziecko może mieć problem?  

Wiadomo, że sama cukrzyca jest procesem dynamicznym, ale ona się nie rozwija z dnia na dzień. Proces niszczenia tych wysp beta trzustkowych trwa czasami kilka tygodni, kilka miesięcy, być może nawet kilka lat. A na co zwrócić uwagę? Wiadomo, że jeśli jest mniejsze stężenie insuliny, a więc wzrasta cukier we krwi, pojawia się także w moczu i tacy pacjenci będą mieli większe  pragnienie. Za tym będzie też rosła większa ilość oddanego moczu. I tacy pacjenci zaczynają nagle w nocy wstawać do toalety. Mogą też mieć poczucie zmęczenia, osłabienia, utraty łaknienia. Także chudną – w pewnym momencie, nie mając określonej diety, tracą 5-10 kilo w przeciągu np. 2-3 miesięcy. 

To trochę odwrotnie niż u dorosłych. 

Dokładnie, bo u dorosłych to byśmy kojarzyli z cukrzycą typu 2, a więc insulinoopornością. Taki pacjent też będzie więcej pił, więcej oddawał mocz, bo też i glikemia rośnie, ale za tym idzie wzrost masy ciała. Natomiast w cukrzycy typu 1 masa ciała spada, mało tego, może dochodzić do zaburzeń widzenia. Tacy młodzi  ludzie będą potrzebowali szybko wdrożenia okularów, bo zaczynają gorzej widzieć, a te gorsze widzenie też będzie związane z następstwami cukrzycy, jak np. retinopatia cukrzycowa. 

Jeśli zaobserwujemy takie niepokojące objawy, gdzie powinniśmy się udać, kto powinien nam zweryfikować te nasze niepokoje, że nasza pociecha za dużo pije i schudła? 

Zaznaczę, że ta czujność powinna być zarówno w okresie wiosenno-jesiennym i zimowym, bo to jest oczywiste, ale także w letnim, gdy zwykle pijemy więcej, bo jest gorąco. Jeśli jednak dziecko przy tym często oddaje mocz, traci na masie ciała, warto udać się do lekarza rodzinnego, bo taki lekarz jest w stanie zlecić badanie krwi, badanie moczu i zobaczyć czy nie ma tam już zwiększonej glikemii, czy ketonów, bo to jest już czerwone światło. Natomiast jeśli z jakiegoś powodu terminy takiej wizyty u lekarza rodzinnego są wydłużone, można też skorzystać z glukometrów, które można zakupić w aptece. To są proste czynności i jeśli po badaniu na takim glukometrze na czczo pojawiłyby się wartości powyżej 100 mg/dl, to już jest niepokojące, natomiast na pewno czerwonym światłem jest wartość 126 mg/dl i powyżej tej wartości. 

Natomiast jeśli robimy takie badanie w ciągu dnia, po jedzeniu, to też nie jest błędem, tylko te wartości już będą wtedy wyższe. Jeśli poposiłkowo wynik jest powyżej 140 mg/dl, to jest już zaburzona tolerancja glikemii, natomiast 200 mg/dl i powyżej 200, to jest kolejne czerwone światło, bo to świadczy, że jest to kierunek cukrzycy. 

Lekarz rodzinny potwierdza podejrzenie cukrzycy, kieruje takiego małego pacjenta do endokrynologa, diabetologa. Co go wtedy czeka?  

W naszym województwie główną jednostką, która się zajmuje cukrzycami u dzieci jest nasza klinika. W naszej poradni przy podejrzeniu cukrzycy, przyjmujemy pilnych pacjentów natychmiast. Także jeśli taki pacjent z wysoką glikemią np. z Suwałk, Moniek czy Hajnówki trafia na SOR, od razu w trybie pilnym trafia do kliniki. Nie ma mowy, żeby pacjent z podejrzeniem cukrzycy długo czekał. On nawet krótko nie czeka, po prostu jest przyjmowany natychmiast, ponieważ jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Jeśli jest podejrzenie ketokwasicy, przyjmujemy na oddział i wykonujemy nasze badania diagnostyczne, czyli gazometrię, oceniamy elektrolity, morfologię. Sprawdzamy jak wygląda hemoglobina glikowana, bo jeśli pacjent trafia z ketokwasicą i ten wywiad jest powyżej miesiąca, to już hemoglobina glikowana jest rzędu 11, 13, 15 % i to wtedy predysponuje te dzieci do powikłań sercowo-naczyniowych. Natomiast jeśli ci pacjenci są wcześniej wyłapywani, bo na przykład dziadek czy ojciec ma cukrzycę, i rodzice wykonując proste oznaczenie z glukometru widzą, że wartości są nieprawidłowe, to ten proces jest wtedy zdecydowanie szybszy. Wówczas ci pacjenci trafiają do nas czasami bez rozwoju ketokwasicy, ale ta hemoglobina jest w poziomie 7-8%.

Dodam, że na Podlasiu nasza klinika od kwietnia 2023 roku wykonuje badania populacyjne przesiewowe cukrzycy typu 1 w przedszkolach, szkołach podstawowych i średnich, obejmujemy nimi dzieci od pierwszego do osiemnastego roku życia. Jeździmy po całym makroregionie i pobieramy krew – dobrowolnie i darmowo. Ta  krew jest potem oceniana w laboratorium przy Klinice Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych UMB u prof. Adama Krętowskiego, z którą od wielu lat współpracujemy. Wykonywane są badania przeciwciał, na podstawie których oceniamy ryzyko rozwoju cukrzycy typu 1. W tej chwili cały świat stawia na prewencję, profilaktykę i my też patrzymy, jak możemy tą chorobę u dzieci wcześniej wyłapać i co możemy im zaoferować, żeby tą chorobę spowolnić, a jak się nie da spowolnić, to przynajmniej rodziców edukować, żeby byli wyczuleni na wspomniane wcześniej objawy.   

Czyli mamy taki apel do rodziców, dziadków, żeby nie unikać tych badań profilaktycznych, ponieważ one mogą uchronić naszą pociechę przed zachorowaniem. Możemy ocenić ryzyko wystąpienia cukrzycy i jeśli jest ono podwyższone, możemy zaplanować postępowanie dietetyczne, czy bardziej szczegółowe badania, które pozwolą nam na uniknięcie powikłań, bo one są w cukrzycy najbardziej niepokojące. Natomiast jeśli mamy podwyższone wartości glikemii, jakie badania dodatkowe są pacjentowi wykonywane? 

Jeśli taki pacjent trafia do naszej kliniki, to oczywiście podstawą jest weryfikowanie. Robimy profil glikemii, żeby ocenić, jak ta glikemia wygląda na czczo i po posiłku, robimy krzywą cukrową, czyli obciążamy pacjenta 75 g glukozy i oceniamy po godzinie i po dwóch godzinach jak wygląda krzywa cukrowa. Oceniamy  hemoglobinę glikowaną. na podstawie której analizujemy, co się działo z pacjentem przez ostatnie 3 miesiące i oczywiście wykonujemy też badania oceny moczu na glikemię, na ketony i oceniamy także ketony w surowicy jeśli jest to potrzebne. Analizujemy też  inne przeciwciała, w kierunku innych autoimmunopatii, chorób tarczycy, celiakii. Czyli praktycznie pacjent podlega takiej ocenie szerokowachlarzowej, żeby sprawdzić, czy faktycznie rozwija się cukrzyca, czy też jest to na przykład wynik jakiegoś innego stanu, który powoduje te hiperglikemie. 

Mamy potwierdzone rozpoznanie cukrzycy u dziecka. Jak wygląda postępowanie terapeutyczne? Czy tak jak u dorosłych, na pierwszym miejscu będzie dieta? I czy zawsze wiąże się to z koniecznością przyjmowania zastrzyków z insuliną? 

Nasz zespół to jest holistyczne działanie wieloprofilowe, a więc jest w nim nie tylko lekarz diabetolog, edukator, ale także psycholog, dietetyk. Obejmujemy takim płaszczem wieloprofilowym, wielospecjalistycznym naszego pacjenta. Dlaczego? Dlatego, że gdy rodzice i dziecko się dowiadują o chorobie, która trwa do końca życia (są wprawdzie próby jej spowolnienia, zahamowania, przeszczepów wysp beta trzustkowych; bardzo mocno nad tym pracują Amerykanie i Europa; ale w tym momencie choroba jest jeszcze nieuleczalna), to w tym momencie mamy duży stres i my tym pacjentom i ich rodzinom, musimy dać pomoc z każdej strony. A więc edukujemy pod kątem powikłań, na co zwracać uwagę, jeśli na przykład będzie wysoki poziom glikemii, jak podawać insuliny, jak wyliczać wskaźnik insulinowy. Musimy też zwrócić uwagę na dietę. W każdym z typów choroby stosujemy dietę cukrzycową o niskim indeksie glikemii, a więc musimy pozbyć się cukrów prostych. Staramy się zmniejszyć ilość węglowodanów złożonych, więcej dać błonnika do pokarmu, więcej owoców i warzyw, a mniej tłuszczów zwierzęcych. Bardziej stawiamy na tłuszcze roślinne. Czyli staramy się, żeby ta dieta była tak zwaną dietą zdrową, żeby nie przeciążała wysp beta trzustkowych, bo one i tak ledwo funkcjonują, ponieważ objaw pojawienia się cukrzycy świadczy o tym, że ten pacjent ma około 20 do 30% wysp beta trzustkowych. Reszta już jest zniszczona. Zwracamy też uwagę na zmianę stylu życia. Ci pacjenci powinni zacząć się ruszać, powinni spalać ten cukier, bo jeśli pacjent będzie miał nieprawidłową dietę i nie będzie miał wysiłku, to będzie miał wysokie glikemie, a te wysokie glikemie będą rodziły potrzebę wykonania wyższych bolusów z insuliny, a sama insulina będzie wpływała na wagę, więc to będzie błędne koło. Dlatego zalecamy dietę i namawiamy do aktywności fizycznej –  około 30-60 minut dziennie, może to być rower, spacer, bieganie. Taka edukacja, w zależności od dojrzałości intelektualnej pacjenta, trwa od 3 do 7-10 dni, kończy się testem dla rodzica i starszego dziecka. W terapii naszym pacjentom możemy zaproponować na początku działanie penowe, czyli podawanie insuliny  krótko- i długodziałającej w penach. Ale Polska jest w Europie liderem, jeśli chodzi o podawanie pomp insulinowych. Czyli np. dzieciom do dziesiątego roku życia możemy od razu zaaplikować terapię pompową. Te pompy są tak w tej chwili skonstruowane, że mogą praktycznie zastąpić postępowanie samego pacjenta. I jeśli spada glikemia one mogą zahamować infuzję insuliny, jeśli jest wartość bardzo wysoka – mogą mieć tak zwane automatyczne dostrzykiwanie, czyli robi się tak zwana zamknięta pętla. Ta technologia jest bardzo mocno zaawansowana w diabetologii. Te pompy bardzo dużo na siebie biorą, ale oczywiście też człowiek, czyli rodzic, musi kontrolować co się dzieje, żeby te poziomy glikemii były jak najlepsze. Natomiast dzięki tej technologii my coraz mniej obserwujemy powikłań sercowych, powikłań ocznych czyli retinopatii, neuropatii, nefropatii. Te urządzenia bardzo dużo biorą na siebie działań technicznych, które kiedyś musieli wykonywać rodzice, czy też same starsze dzieci.  

Czyli ta pompa to nie tylko samo urządzenie, które odpowiednio ustawione podaje insulinę, ale też zbiera informacje o poziomie glukozy i dostosowuje do tego dawki. To już taki komputer z elementami AI. 

Dokładnie. Można powiedzieć, że to taka mała sztuczna inteligencja, która ocenia jaki jest poziom glikemii, jaka jest podaż pokarmu, czyli ile powinno się dostrzyknąć,  żeby utrzymać naszego pacjenta w tak zwanej normoglikemii. 

W którym kierunku obecnie zmierza diabetologia? Wiem, że klinika pana profesora idzie właśnie krok dalej.  

Tak, od paru dobrych miesięcy w diabetologii, i polskiej, i europejskiej, i na całym świecie, zaczął się zmieniać paradygmat polegający na tym, że sama cukrzyca typu 1 to nie tylko proces metaboliczny, leczony dietetycznie, wysiłkowo czy zmianą stylu życia i insuliną, ale zwrócono uwagę, że to jest przede wszystkim proces immunologiczny, czyli proces niszczenia wysp beta trzustkowych poprzez własny organizm. I w tej chwili coraz więcej się mówi w rekomendacjach amerykańskich i europejskich, o możliwości zastosowania immunoterapii. I tą immunoterapię na  wielką skalę od 2022 roku robią Stany Zjednoczone, Kanada i Izrael, gdzie przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) zaaprobowano teplizumab. To jest przeciwciało monoklonalne, które niszczy limfocyty T o markerze CD3. I u dzieci od ósmego roku życia, u których stwierdzono przeciwciała i dysglikemię, czyli w fazie drugiej przedklinicznej, była stosowana taka terapia. I wykonanie 14 iniekcji w 2 tygodnie spowalniało przejście z tej fazy drugiej do fazy pełnoobjawowej cukrzycy typu 1 o 3 lata. Natomiast w Polsce prof. Piotr Trzonkowski, kierownik Kliniki Immunologii i Transplantologii Klinicznej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego od 15 lat taką terapię aplikował tylko z zastosowaniem komórek T regulatorowych, czyli komórek ochronnych, które są zmniejszone właśnie w cukrzycy typu 1,  pacjentom w fazie trzeciej, czyli kiedy już mieli objawową cukrzycę. To spowodowało, że po 2-3-5 latach ci pacjenci wymagali mniejszego zapotrzebowania dobowego na insulinę. Obserwował też wzrost c-peptydu, a im jest on wyższy, tym rezerwy beta wysp trzustkowych są większe. I teraz także my w naszej klinice w Białymstoku, po otrzymaniu zgody Europejskiej Agencji Medycznej i Poltransplantu rozpoczęliśmy taką terapię z zastosowaniem komórek T regulatorowych u trzech pacjentów w fazie pierwszej przedklinicznej. To pacjenci, wyłonieni po tych naszych badaniach przesiewowych, którzy mieli dwa i więcej dodatnie przeciwciała i nie mieli jeszcze zaburzonej glikemii. A więc jeszcze jest to faza, kiedy potencjalnie 70-80% wysp beta trzustkowych funkcjonuje, jeszcze nie ma rozpoznania cukrzycy. I naszym celem, wręcz marzeniem jest to, żeby spowolnić przejście do fazy drugiej, ale przede wszystkim do fazy trzeciej. To nie ukrywam, jest pionierskie badanie na poziomie Europy i wydaje mi się, że także świata. Dlaczego? Bo już Amerykanie się o tym dowiedzieli i pan profesor Trzonkowski, dostał telefony z USA, czy nie mogą tej terapii wdrożyć u siebie, po uzyskaniu zgody FDA.

Panie profesorze, mówimy o tych działaniach profilaktycznych, badaniach przesiewowych.  Docieracie do szkół, do przedszkoli w regionie, a czy jeśli pacjent czy rodzic, nie chce czekać na to, aż  tam dotrzecie, czy jest jakaś inna droga? Czy można bezpośrednio się zgłosić do kliniki, aby z takich badań skorzystać? 

Oczywiście nie jesteśmy w stanie do wszystkich szkół dotrzeć i dlatego też staramy się pobierać krew na badania także w Ośrodku Wsparcia Badań Klinicznych przy szpitalu UDSK na Waszyngtona 17. Zwykle to są soboty. Ale oczywiście jeśli ktoś przyjdzie w innym terminie do poradni i powie, że chce zbadać dziecko, to też kierujemy do naszej kliniki. Wtedy rodzic z dzieckiem trafia do gabinetu zabiegowego, gdzie musi podpisać dwa dokumenty: zgodę na wykonanie pobrania krwi oraz RODO. Bo dane pacjenta są potem kodowane. I jeśli mamy wynik dodatni, to moi asystenci dzwonią do rodzica, informując go bezpośrednio o wyniku. Potem my oczywiście tych pacjentów nie zostawiamy samych sobie. Oni trafiają do naszej poradni, do kliniki, gdzie  wykonujemy wszystkie te wspomniane wcześniej oznaczenia. I oczywiście edukujemy tych pacjentów, zostawiamy pod naszą opieką. To jest też pomoc psychologa, bo każdy kto się dowiaduje, że jego dziecko ma ryzyko rozwoju cukrzycy, przeżywa rodzaj stresu. Badania wskazały, że stres ten jest tylko troszeczkę mniejszy niż stres, który jest w momencie rozpoznania ketokwasicy, czyli kiedy już wiadomo, że ta choroba jest już na pewno.

Co może się stać, jeśli podwyższoną glikemię, cukrzycę, zbagatelizujemy, nie dostosujemy się do zaleceń, nie będziemy trzymać diety, przyjmowanie leków nie będzie naszą najmocniejszą stroną. Co grozi takiemu pacjentowi? 

Pewien odsetek tych pacjentów, którzy do nas trafiają w ciężkiej ketokwasicy, to są pacjenci, którzy mieli wcześniej rozpoznaną cukrzycę, ale z różnych powodów nie chcą się zaadoptować do choroby, czyli ją wypierają, uważają, że jej nie ma. Starają się ją bagatelizować, umniejszać wartość, nawet czasami nie kontrolują glikemii. Zdarzają się i tacy, którzy w ogóle insuliny nie biorą i trafiają w stanie zagrażającym życiu. Kiedy pacjent jest zakwaszony i nie trafi szybko do szpitala, nie zostanie udzielona mu odpowiednia pomoc, to jest narażony na liczne powikłania, a nawet na śmierć, jeśli trafi do nas za późno. Nasi pacjenci są też w okresie młodzieńczym, kiedy taki młody człowiek uważa, że wie najlepiej  i nie chce słuchać dorosłych, nie chce słuchać lekarzy. I tacy pacjenci też do nas trafiają w ciężkim stanie. Bywają też trudne sytuacje rodzinne, czyli na przykład rozwody rodziców, brak takiej opieki rodzica, i te dzieciaki także trafiają czasami do nas z powikłaniami, bo nie mają regularności w dawkowania insuliny. My stosujemy też psychoterapię, dlatego, że pacjent musi zrozumieć jednak istotę choroby, bo trudno, żeby ktoś, kto ma 16 czy 17 lat, był cały czas za rączkę prowadzony przez rodzica. W pewnym momencie musi na siebie wziąć ten bagaż odpowiedzialności, że musi sobie kontrolować glikemię, musi sobie odpowiednio dawkować insulinę. Kiedyś w założeniu Towarzystwa Diabetologicznego było, że pompy są dedykowane tylko tym pacjentom, którzy  przestrzegają reguł. W tej chwili już takich zasad nie ma. Wręcz można powiedzieć, że pompy są stosowane u tych pacjentów, którzy te hemoglobiny mają gorsze właśnie po to, żeby im pomóc. Żeby ta pompa przejęła działanie za tego pacjenta. Pamiętajmy, że też i psychika jest ważna, bo ci pacjenci  czasami mają depresję. Żyjemy aktualnie w wielkim pędzie, tym bardziej dzieci, które są obładowane i problemami szkolnymi, i emocjonalnymi. Uprawiają też sporty i chcą mieć jak najlepsze osiągnięcia, a czasami to różnie bywa, więc też muszą się zmierzyć ze stresem. A pacjent z cukrzycą to pacjent, który  może uprawiać każdy sport, jeśli jest dobrze wyedukowany. W naszej klinice kilka lat temu był chorujący na cukrzycę typu 1 pan Michał Jeliński, wielokrotny mistrz świata i mistrz olimpijski w wioślarstwie w czwórkach. Pokazywał swój złoty medal olimpijski dzieciom, mówiąc że mimo choroby, leczenia pompą, potrafił stanąć na tak wysokim szczeblu wysiłku fizycznego, który spowodował, że zajął pierwsze miejsce olimpijskie. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Jeśli zachorujemy wieczorem… https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-jesli-zachorujemy-wieczorem/ Fri, 10 Oct 2025 13:36:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28558 Jeśli zachorujemy wieczorem…

Ewa Kulikowska, Aleksandra Żurek-Szymczak

Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były Ewa Kulikowska, zastępca dyrektora ds. świadczeniobiorców i służb mundurowych Podlaskiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ oraz Aleksandra Żurek-Szymczak, kierownik Sekcji Świadczeń Opieki Zdrowotnej Służb Mundurowych i Ratownictwa Medycznego POW NFZ

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Jeśli zachorujemy wieczorem…
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Na co dzień każdy z nas ma swojego lekarza rodzinnego, który pracuje od poniedziałku do piątku w godzinach od 8 do 18. Ale może się zdarzyć, że zachorujemy poza godzinami jego pracy: wieczorem, w nocy, w weekend, dzień świąteczny. Co wtedy robić? Czy udać się na SOR albo izbę przyjęć szpitala czy raczej skorzystać z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej?

EK: Nocna i świąteczna opieka zdrowotna (NiŚOZ) to taka trochę przyrodnia siostra podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). Dużo osób nie ma jednak świadomości, że istnieje. Wiedzą, że jest POZ od godz. 8 do 18, a że w dni świąteczne jest tylko SOR albo izba przyjęć. Ta nocna i świąteczna opieka zdrowotna to dziedzina opieki zdrowotnej, o której bardzo mało się mówi. Tymczasem to nadal podstawowa opieka zdrowotna. Każdy ubezpieczony pacjent w dni powszednie po godz. 18, a całodobowo w weekendy i święta, czyli wtedy, gdy POZ nie pracuje, jeśli nie jest w stanie nagłego zagrożenia życia, np. ma ból brzucha czy głowy, który nie przechodzi po zażyciu leków, może udać się do nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej, która świadczy usługi ambulatoryjnie, ale też telefonicznie, a również w niektórych sytuacjach w domu pacjenta. Warto o tym mówić, edukować społeczeństwo. Wykaz punktów nocnej i świątecznej opieki można znaleźć na naszej stronie internetowej, ale też w gabinecie naszego lekarza rodzinnego. Ta lista jest ogólnodostępna, nie ma też tu żadnej rejonizacji. Nie korzystajmy więc z SORu, izby przyjęć, gdy nie jest zagrożone nasze życie, warto wtedy udać się do NiŚOZ, gdzie pracuje nie tylko lekarz, ale i pielęgniarka.

Zwykle chyba punkt takiej nocnej i świątecznej opieki znajduje się przy szpitalu, który ma umowę z NFZ na świadczenie usług zdrowotnych.

EK: Tak, ale w naszym województwie jest też jeden wyjątek – w powiecie białostockim mamy dwa miejsca nocnej opieki – przy szpitalu w Łapach oraz punkt w Wasilkowie, dedykowany pięciu gminom z powiatu białostockiego, bo on jest dość terytorialny. Aczkolwiek w NiŚOZ nie ma rejonizacji, gdziekolwiek się udamy po pomoc, musimy być przyjęci.

W sumie mamy 20 punktów NiŚOZ w regionie. W Białymstoku są trzy – znajdują się przy Uniwersyteckim Dziecięcym Szpitalu Klinicznym, Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym im. J. Śniadeckiego oraz przy Szpitalu Miejskim. Poza tym w województwie każdy powiat ma swój punkt przy szpitalu powiatowym.

Łatwo znaleźć adres takiego punktu?

EK: Zachęcam do zaglądania na naszą stronę internetową. Tam można znaleźć wiele informacji niezbędnych dla każdego pacjenta, jest też lista tych podmiotów NiŚOZ. Jest także numer bezpłatnej całodobowej informacji telefonicznej, gdzie dostaniemy informacje, który podmiot świadczy daną usługę zdrowotną.

A jak to wygląda w przypadku obcokrajowców, posiadaczy karty EKUZ? Czy mogą korzystać z nocnej opieki?

EK: Tak, warunkiem uzyskania porady jest posiadanie ubezpieczenia.

A czy potrzebne jest skierowanie?

AŻSz: Żadne skierowanie nie jest potrzebne. NiŚOZ to takie trochę przedłużenie pracy lekarza rodzinnego. Możemy zgłosić się po pomoc w każdym miejscu w Polsce, gdy np. jesteśmy gdzieś na wakacjach, u rodziny. Nie będziemy pytani o skierowanie, ani odsyłani, bo jesteśmy z innego województwa. Nie ma znaczenia, gdzie mieszkamy. To doraźna pomoc w sytuacjach nagłych.

EK: Nie potrzeba też składać żadnych deklaracji, jak posiadamy ubezpieczenie zdrowotne, każdy lekarz NiŚOZ udzieli nam pomocy.

Z jakimi schorzeniami udajemy się do nocnej opieki? Mówiła pani o bólach głowy, ale przed nami sezon grypowy, czyli różne dolegliwości związane z infekcją. To też powód, aby pójść do NiŚOZ ?

EK: Jeśli mamy pogorszenie typowych grypowych dolegliwości, warto nie obciążać SOR-u, który dedykowany jest osobom w nagłym zagrożeniu stanu zdrowia, np. z wypadku. Na SORze jest stosowany triaż, w pierwszej kolejności przyjmowane są osoby w zagrożeniu życia i zdrowia, i osoby z objawami grypy zwykle czekają kilka godzin w kolejce. Taki pacjent może natomiast skorzystać z nocnej opieki, która nie ma aż takiego obłożenia, często nie ma kolejki.

AŻSz: Najprostszą odpowiedzią na pytanie, z czym udać się na NiŚOZ jest ta, z czym byśmy zwrócili się do lekarza rodzinnego. Czyli np. zaostrzenie infekcji u dzieci, z którym nie chcemy czekać do otwarcia gabinetu POZ, albo np. bóle nie związane z urazami, nagłymi sytuacjami które np. sugerują  zawał. Wszystkie dolegliwości, z którymi poszlibyśmy do lekarza rodzinnego, do tej pomocy się kwalifikują.

A też chyba jeśli lekarz NiŚOZ stwierdzi, że to poważny czy niepokojący stan, może w każdej chwili przekierować pacjenta na SOR lub do konkretnego oddziału szpitalnego.

AŻSz: Oczywiście, dlatego ta lokalizacja NiŚOZ jest na terenie szpitali, co przyspiesza udzielenie pomocy.

EK: Tak samo jak przy triażu na SORze lekarz może nas skierować do nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej, działa to też w drugą stronę. Jak coś wzbudzi niepokój lekarza NiŚOZ, jak najbardziej może przekierować pacjenta do SORu.

Czy w NiŚOZ otrzymamy receptę?

AŻSz: Tak, ale tylko na schorzenie, z którym przyszliśmy.

A czy lekarz NiŚOZ przedłuży nam receptę na leki, które stale przyjmujemy i zapomnieliśmy w czas pójść po receptę, a nie możemy przerwać przyjmowania leków, bo to będzie zagrożeniem.

AŻSz: Jak uzna za to konieczne, może wystawić receptę, chociaż mogą być problemy z uzyskaniem refundacji.

EK: Lepiej jednak nie zapominać o tym posiadaniu leków na zapas, bo lekarz NiŚOZ może wystawić receptę na lek związany ze schorzeniem, z którym przyszliśmy, np. antybiotyk przy infekcji. Z reguły nie wystawia się recepty na lek przyjmowany na stałe. Warto o tym pamiętać.

Tym bardziej, że samo przedłużenie leków możemy uzyskać nawet w ramach teleporady, bez konieczności wizyty w poradni. Otrzymamy kod do recepty i zostaje tylko pójść do apteki po leki.

EK: Warto też wspomnieć, że o ile w NiŚOZ nie dostaniemy recepty na lek specjalistyczny, to już zwolnienie lekarskie – tak. To ważny element nocnej i świątecznej opieki, jeśli lekarz uzna niezdolność do pracy danego pacjenta, jest zobowiązany takie zwolnienie wystawić. Musi mieć tylko zgodę z ZUS na wystawianie zwolnień.  

A czy mamy rozróżnienie nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej dla dzieci i dorosłych?

AŻSz: Tak jak u lekarza rodzinnego, i dorośli, i dzieci mogą udać się do tego samego puntu NiŚOZ, co jest też wygodne. Natomiast za ok. pół roku UDSK z racji swojej specyfiki i dotychczasowej praktyki w tym zakresie, będzie zajmował się nocną opieką tylko nad dziećmi.  

EK: Obecnie w NiŚOZ w UDSK są też przyjmowani dorośli, ale jest ich na tyle mało, że szpital zwrócił się do nas z wnioskiem, aby wyłączyć tę grupę dorosłych. I taką zgodę dostanie, bo w placówce jest jednak to skumulowanie na dzieciach. Nawet w skali kraju, szpital jest jedynym szpitalem dziecięcym, który dla dorosłych świadczy te usługi. Ale od marca dorośli nie będą mogli już uzyskać porady w NiŚOZ w UDSK.

Czy w nocnej opiece można skorzystać z teleporady?

AŻSz: Konsultacje telefoniczne są jak najbardziej możliwe, chyba że lekarz stwierdzi, że stan zdrowia pacjenta wymaga osobistego zgłoszenia się i zbadania.

To i wygodniej i bezpieczniej, zarówno dla nas, jak i innych, bo w sezonie jesienno-zimowym  przez telefon ograniczamy ryzyko transmisji infekcji.

EK: To jest ważne, ale też ta świadomość pacjentów jest wyższa. Czasem dzwonią i pytają czy mogą użyć dany lek przy jakiejś infekcji. Ta teleporada jest jak najbardziej potrzebna, skraca drogę do uzyskania pomocy, bo nieraz w terenie trzeba przejechać wiele kilometrów do punktu NiŚOZ.

Co gdy zgłaszamy się po pomoc do NiŚOZ np. w piątek wieczorem, dostajemy leki, zalecenia i mimo tego stan się pogarsza. Czy możemy skorzystać z tej pomocy jeszcze raz?

AŻSz: Nie ma limitów wizyt. To częste, że stan zdrowia się zmienia, nie zawsze się poprawia. Możemy skorzystać wtedy z nocnej i świątecznej opieki. Jeśli ten lekarz uzna, że stan jest  poważny, może wezwać zespół ratownictwa medycznego.

EK: Nawet jak to będzie  wizyta domowa, daleko od SOR-u, lekarz NiŚOZ może wezwać karetkę do pacjenta.

AŻSz: Dlatego proszę się nie bać, że NiŚOZ to gorsza forma opieki. Wachlarz porad jest tu szeroki. Dodajmy, że i pielęgniarka NiŚOZ też może przyjść do domu pacjenta, np. wykonać zlecone wcześniej zastrzyki. Może też wykonać inne zabiegi, które zleci jej lekarz podczas wizyty w domu.

EK: Świadczeń ambulatoryjnych udzielonych przez pielęgniarki w I półroczu tego roku było 39 tysięcy, natomiast pielęgniarskich wizyt domowych w tym samym okresie odbyło się 1,5 tys.

A czego nie możemy oczekiwać od nocnej opieki?

AŻSz: Na pewno nie dostaniemy skierowania do specjalisty, zaświadczeń, czyli takich planowych spraw, które załatwiamy u lekarza rodzinnego, a nie są związane z nagłym pogorszeniem stanu zdrowia. Ten lekarz NiŚOZ nas nie zna, nie prowadzi na co dzień. Otrzymamy natomiast pomoc w sytuacjach nagłego zachorowania w te dni, kiedy nasz lekarz rodzinny odpoczywa.

A jeśli nie jesteśmy zadowoleni z porady w nocnej opiece? Czy możemy coś z tym zrobić?

EK: Każdy sygnał jest dla nas ważny, kontrolujemy świadczeniodawców i NiŚOZ jest także pod nadzorem. Wszelkie nieprawidłowości np. o niedostępności lekarza, niewystawieniu skierowania, warto do nas zgłaszać, my zawsze próbujemy wyjaśniać sytuację, nieraz ku zadowoleniu pacjenta.

a1fc1835-42b1-4a3e-b68a-7a166e935d07Pobierz
]]> Pytanie do specjalisty 2025. Przyzwyczajenie, taki zwyczaj, nałóg… https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-przyzwyczajenie-taki-zwyczaj-nalog/ Sat, 13 Sep 2025 19:54:43 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28419 Pytanie do specjalisty 2025. Przyzwyczajenie, taki zwyczaj, nałóg…

prof. Napoleon Waszkiewicz

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji Pytanie do specjalisty był prof. Napoleon Waszkiewicz kierownik Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Przyzwyczajenie, taki zwyczaj, nałóg … – prof. Napoleon Waszkiewicz
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Dzisiaj porozmawiamy o naszych przyzwyczajeniach – czy to taki zwyczaj, czy to już nałóg i   wymaga szczególnej naszej atencji, terapii. Przyzwyczajenie – co to takiego jest? 

Wedle powiedzenia to jest druga natura człowieka. Ale jest to jakiś rytuał, jakaś stałość, jakiś harmonogram. On po coś jest. To zjawisko w naszej psychice jest wytwarzane po to, żeby było nam lżej.  Przyzwyczajenie jest takim ustrukturyzowaniem naszych codziennych postępowań, jakiegoś myślenia, zmagań, żebyśmy się czuli w miarę bezpiecznie. Czyli jak mamy porządek, to ok, jakoś ten dzień mija. Bo część osób musi mieć nadaną swoją strukturę. Np. w przypadku osób palących, palenie jest nałogiem, początek jest czasami socjalny – takie wyjście na papierosa, przyzwyczajenie, aby coś zrobić, jakąś strukturę temu nadać. I chyba wszystkie nasze czynności trochę tego wymagają. Nasza psychika, taka jest. Np. czasami psychoza jest po coś potrzebna, bo dużo się dzieje wokół niebezpiecznych rzeczy – wybuchła wojna, była pandemia  – i wiele osób zaczyna panikować. I wtedy ta teoria spiskowa przychodzi na pomoc. To nie jest dobra pomoc, ale ta teoria spiskowa powoduje, że się w tej głowie zaczyna układać, że z jakiegoś powodu to się dzieje i wtedy nam jest łatwiej. Tak samo tutaj, przyzwyczajenie daje nam jakąś strukturę, a w strukturze lepiej się czujemy niż w chaosie. 

Przyzwyczajenie do papierosa to nałóg i jeszcze zdrowiu mocno szkodzi, może lepiej  przyzwyczaić się do porannego spaceru kilkadziesiąt minut po osiedlu? 

To już jest jednak wysiłek, już trzeba się trochę z tym pozmagać. Przyzwyczaić się do prostych rzeczy i przyjemnych, jest troszkę łatwiej. To jest tak, jak czasem ktoś mówi, że „podbiegnę trochę i mało płuc nie wypluję, a zapalę papierosa, nic się nie dzieje” i w ten sposób usprawiedliwia swoje palenie. To oczywiście bzdura, palenie jest niezwykle szkodliwe. Fajnie by było, gdybyśmy taki wysiłek codzienny mieli w przyzwyczajeniu, ja bym też bardzo się cieszył, gdybym tak miał na co dzień, natomiast nie jest to łatwe, bo to wymaga jednak zaangażowania. Coś, co nie wymaga zaangażowania i jest rytuałem, jest łatwiejsze. 

Czyli przyzwyczajeniem może być rzecz pozytywna dla naszego organizmu, ale też i negatywna.

Tak. I zależy od nasilenia. 

Jak przekłuć to w rzeczy pozytywne dla naszego życia? Bo to, że zaczniemy palić, z kimś wychodzimy na papierosa, jest to jakaś przerwa w pracy, zajęcie rąk, ale konsekwencją tego jest znaczny uszczerbek na zdrowiu. Jak sprawić, żeby te przyzwyczajenia były pozytywnym aspektem?  

Przede wszystkim trzeba wiedzieć, które są zdrowe, które nie. To jest jedna sprawa, ale też jest tak, że nawet te co są zdrowe, jeżeli są w nadmiarze, to nie są zdrowe. My mówimy np. o zjawisku ortoreksji, czyli tego zdrowego odżywiania, które już wchodzi w takie trochę patologiczne postrzeganie wszystkiego. Bo jeżeli wszystko poświęcamy po to, żeby zdrowo jeść, to się okazuje, że zaniedbujemy całą resztę. To wtedy już się staje patologią. Bo wiadomo że np. pomidory są zdrowe, ale gdybyśmy jedli je wiadrami i cały dzień, to na pewno będziemy mieć inne niedobory. Ale też możemy się nieco struć tym wszystkim. 

I jeszcze mieć za dużo potasu, co w niektórych schorzeniach może się okazać kłopotliwe. Czyli zdrowe odżywianie w nadmiarze będzie szkodliwe.

Tak jak wysiłek fizyczny. Wielokrotnie opisywane były takie sytuacje, gdzie osoba, która dużo biega, ćwiczy, ćwiczy coraz więcej, bo wydzielają się wtedy tzw. hormony szczęścia: endorfiny, a więc pochodne opioidowe, ale też wiele innych neurotransmiterów, jak dopamina. One powodują w naszej głowie to, że jak zwolnimy, to wtedy źle się czujemy. I wiele osób, które bardzo dużo biega, bardzo dużo ćwiczy, podczas odstawiania tej nadmiernej aktywności fizycznej może przypłacić to depresyjnością, gorszym samopoczuciem, brakiem energii. Było kiedyś takie doświadczenie, gdy szczurom dano do wyboru kokainę i kołowrotek do biegania. Część szczurów wybrała kokainę, ale większość wybrała ten kołowrotek, bo się okazuje, że jak one tak mocno biegały cały czas i nie zabierano im tego, to wytwarzały w sobie takie ilości tych opioidów, tych endogennych substancji uzależniających, że podczas wstrzyknięcia im substancji antagonistycznej, czyli nartrexonu, dostały objawów abstynencyjnych opioidowych. Czyli tak naprawdę powstał zespół abstynencyjny.  

Czy jest jakaś recepta, żeby to zdrowe odżywianie, zdrowa aktywność ruchowa, zdrowy wysiłek nie zaczęły nam szkodzić? Jak mamy rozpoznać, że przesadziliśmy? 

Myślę, że pomoże nam w tym całe otoczenie, bo jeżeli ktoś poświęca na jedną czynność bardzo dużo czasu, to na pewno jeżeli żyje się razem z rodziną, są znajomi, przyjaciele, to na to zwrócą uwagę. Bo coś jest nie tak, poświęcasz na to dużo czasu, a nas zaniedbujesz. Albo gdy ktoś nie pojawi się w pracy, bo ćwiczy albo idzie szukać zdrowego odżywiania, to na pewno to w jaki sposób zostanie zauważone. Jeżeli jest tak, że ktoś izoluje się, to może też warto zainteresować się, że może trochę za dużo czegoś w jego życiu, kosztem relacji. 

Czy raczej się koncentrujemy na spostrzeżeniach innych, czy sami na sobie? 

To nie jest łatwe, bo jeżeli ktoś idzie w takie robienie czegoś za dużo, to znaczy, że on tego nie widzi, czy już tego jest za dużo. Wtedy otoczenie może pomóc. Chyba że taką osobę spotkają  konsekwencje, to wtedy ewentualnie może taka refleksja przyjść. Np. dziewczyna albo chłopak kogoś zostawi, bo uzna, że jest mniej ważny niż na przykład siłownia. 

Nadmierna aktywność ruchowa i zdrowe odżywianie oraz nałogi: papierosy, alkohol to trochę przeciwstawne czynności, a jednocześnie mające wspólny mianownik przyzwyczajenia. Dlaczego tak jest?

Tym wspólnym mianownikiem jest ucieczka od czegoś, czyli od trudnych jakichś przeżyć, przemyśleń, emocji. Jeżeli ktoś zaczyna uciekać np. w nałóg, hazard, to znaczy, że mu z czymś ciężko i w związku z tym ucieka w coś, żeby tego nie przeżywać, bo wtedy będzie myślał o czymś innym. I to jest zazwyczaj jedna z najważniejszych przyczyn w ogóle wszystkich uzależnień. Ten mężczyzna, który idzie do garażu sobie niby majsterkować, okazuje się, że tak naprawdę nic nigdy  specjalnego nie zmajsterkował, ale dużo leży przy tym puszek piwa. Może okazać się, że to jest po prostu rodzaj ucieczki, bo ciężko mu na przykład w relacji, albo coś z dziećmi się dzieje, a nie za bardzo potrafi rozmawiać o tym. Bo nie jest łatwo powiedzieć to, co się czuje. Nie rodzimy się z tą umiejętnością. W związku z tym część osób po prostu ucieka. Można też np. uciec w pracę, w Japonii jest nawet zjawisko karoshi – śmierć przez pracę. Część osób przychodzi do mnie i mówi: moje dziecko jest uzależnione od komputera. To nie jest biologiczne uzależnienie, ale jest to rodzaj ucieczki. Wtedy zawsze pytam, co tam może być atrakcyjnego. A bo on nie ma kolegów, nie ma koleżanek, ale z kimś tam rozmawia przez ten komputer, nie widzą siebie nawzajem, ale wspólnie grają online. Czyli boi się wejść w taką relację, boi się porozmawiać twarzą w twarz, ale łatwiej jest w tym komputerze znaleźć sobie jakiegoś sprzymierzeńca, kogoś, kto będzie razem spędzał czas i może być nawet tak, że ta osoba będzie tęsknić do tej drugiej osoby, mimo że jej nigdy na oczy nie widziała, ale sobie rozmawiali, pisali różne teksty. Jest to też rodzaj ucieczki. Tu mi ciężko  podejmować jakieś wyzwania, być blisko drugiej osoby, ale mogę być w taki bezpieczny sposób, w tym komputerze. To jest ucieczka, ale jeżeli ktoś spędza 10 czy 20 lat w taki sam sposób, to wchodzimy już w nałóg, czyli już nam ciężko bez tego, inaczej sobie nie radzę. To jest tak jak z uzależnieniem w rodzinie od alkoholu – jeżeli ktoś obserwował przez 30-40 lat, że tato czy mama, jak mają stres czy problem, to wieczorkiem piją sobie winko czy piwo na tak zwane odstresowanie, to przy swoich najmniejszych problemach zaczyna robić to samo. Bo behawioralnie obserwował to przez 30 lat, jest wyuczony tego, jak to się robi. To się bardzo ładnie niestety utrwala i żeby się tego pozbyć, trzeba pójść na terapię i swoje schematy myślowe trochę przełamać. Ale trzeba to zauważyć, a żeby to zauważyć, to czasami ktoś musi w tym pomóc. 

Terapia czy leki? 

Wszystko zależy. Terapia zawsze, bo leki same nie usuną przyczyny, natomiast czasami tak silne przeżycia mogły być, że takie naruszenie tego uporządkowania, tego codziennego schematu może skutkować ogromnym niepokojem u tej osoby. W związku z tym czasami możemy włączyć leki na początku, żeby ta osoba w ogóle zniosła tą terapię, żeby się skoncentrowała, żeby się nie bała. Teraz są psychoterapie nawet wspomagane psychodelikami. Ja też bardzo często o tym mówię. To jest trochę droga na skróty, ale osoba, która miała bardzo duże przeżycia, które byłoby ciężko  wyciągnąć w trakcie takiej terapii, może je przeżyć trochę bezpieczniej pod osłoną farmakologiczną. Ma to sens, ale trzeba się wciąż jeszcze przyglądać, czy to nie jest właśnie trochę droga na skróty. Bo to jest jak danie osobie, która pije alkohol leku, który blokuje metabolizm, czyli ma wtedy większego kaca po nawet małej ilości alkoholu. W związku z tym ta osoba nie będzie piła, ale przyczyny picia nie zostały ruszone, tylko objaw przez jakiś czas pohamujemy. 

Czyli w terapii nałogów większe znaczenie ma dotarcie do przyczyny tego, co zainicjowało nasze zachowania, czy to nadużywanie alkoholu, czy nadmierną aktywność fizyczną. Wydawałoby się, że takie odstawienie, zablokowanie, po jakimś czasie spowoduje, że my się do tego przyzwyczaimy, przerwiemy to błędne koło i będziemy wyleczeni. 

Wiele osób przychodzi i mówi, że przecież ja tyle mu powtarzam: nie bądź pijakiem, nie bądź ćpunem. Ale cóż to jest za motywacja „nie bądź”. Jeżeli to jest brane, bo to coś daje, to odstawienie tego nie spowoduje, że ta osoba będzie się czuła lepiej, wręcz będą jeszcze objawy abstynencyjne, czyli będzie gorzej się czuła. Natomiast same niebycie osobą uzależnioną, to nie jest żadna motywacja do trzeźwienia, bo jak ktoś przerywa te czynności, to się tworzy tak zwana pustka. Dlatego, że to wypełniało życie. Terapia pozwala uporządkować pewne rzeczy, w rodzinie, czy w relacjach, i w te puste miejsce, które się tworzy po odstawieniu tej substancji,wchodzi coś, co w zamian będzie też w miarę atrakcyjne. Może dana osoba nigdy nie potrafiła wcześniej powiedzieć: chciałbym porozmawiać, wyjaśnimy pewne rzeczy i wtedy ta pustka zostaje zapełniona przez inne emocje, które są w miarę atrakcyjne tej osobie, czyli odbudowanie pewnych relacji. To daje terapia. Natomiast samo danie tabletki nie odbuduje naszych relacji. Możemy wiadro leku wziąć, ale nie pokonamy naszych trudności. Tabletka nie wyjaśni za nas problemów rodzinnych.  

Najczęściej mówimy o uzależnieniu od alkoholu, nikotyny, a co w tej chwili dominuje? Czy są jakieś nowe substancje psychoaktywne? Co jest takim największym wyzwaniem dla psychiatry? 

Wciąż chyba jednym z największych wyzwań są niestety te stare nałogi, bo nikotyna jest coraz bardziej powszechna. Spośród wszystkich badań określających, która substancja jest najbardziej szkodliwa na świecie, jednoznacznie wszyscy badacze wskazują alkohol. Dlaczego? Dlatego, że od ponad 30 do 50% samobójstw i prób samobójczych jest popełnianych pod wpływem alkoholu, ponad 50% zabójstw i rozbojów jest dokonywanych pod wpływem alkoholu. Czyli niewątpliwie jest to ta pierwsza najbardziej szkodliwa substancja. Nikotyna zbiera bardzo duże żniwo chorób, trudności różnego rodzaju. Tu są też duże trudności w odstawieniu, mówimy m.in. o tym behawioralnym, bo mamy w tej chwili dostępne różne nikotynozastępcze środki, są nawet takie inhalatory, które naśladują papieros, z samą nikotyną, i okazuje się, że ten gest palce-usta zwielokrotnia sukces zostawienia nikotyny. Czyli tu też mamy nałóg tego ruszania ręką, wychodzenia na tego papierosa, mimo że ktoś już przyjmuje zdrowszą formę nikotyny. Tylko musi to być kupowane w odpowiednich, certyfikowanych miejscach. Elektroniczne papierosy są o ponad 95% zdrowsze niż zwykłe, także podgrzewacze tytoniu są wielokrotnie bardziej zdrowsze niż te zwykłe papierosy. 

Ale cały czas prowadzą do uzależnienia. 

Tak, ale do mniejszych szkód, bo to jest tak zwany program redukcji szkód. To jest tak jak dawanie osobom uzależnionym od fentanylu, heroiny, np. metadonu – to powoduje, że jest mniejszy rodzaj uzależnienia. Ktoś to dostaje i nie ma szkód pozostałych – nie sprowadza sobie z internetu jakichś niewiadomego pochodzenia rzeczy. W związku z tym nie zatruje się bardziej. To jest tak zwana redukcja szkód.

Na kolejnym miejscu wśród uzależnień jest marihuana. Później są stymulanty, bardzo dużo mefedronu jest w Polsce, ale też w Europie. To jest stymulant, który tak jak pochodne amfetaminy, aktywuje bardzo mocno. 

W niektórych krajach zaczyna się legalizować tzw. miękkie narkotyki. U nas legalnie można kupić w sklepie, po skończeniu 18 lat, alkohol i wyroby tytoniowe. Czy narkotyki można leczyć legalnymi narkotykami?    

Chyba w Austrii heroinę można legalnie stosować w uzależnieniu od opiatów. Nie jest to złe. U nas również na przykład, kogoś, kto jest uzależniony od takich krótko działających substancji, które powodują tak zwany szybki haj i szybkie uwalnianie się od tego, w związku z tym trzeba to wziąć ponownie, przedstawiamy na długo działające substancje, bo one nie dają tego poczucia euforii, tego haju. W związku z tym łatwiej się je odstawia. Przestawiamy z krótkich benzodiazepin na substancje, które działają dłużej, bo łatwiej je później odstawić, więc to ma sens. To tak zwane programy substytucyjne.

Ale też można za wiele dopuścić. Mamy w tej chwili doświadczenie w krajach  zachodnich, np. w Holandii gdzie były sklepy typu coffee shopy z powszechnie dostępną marihuaną, którą każdy mógł zapalić. Zaobserwowano jednak, że niestety jak to jest dostępne powszechnie, to przyjeżdżają różne osoby, które palą i rozrabiają. I dochodziło do różnych wybryków. Zdelegalizowano więc takie palenie i sprzedaż osobom, które są spoza tego terenu.

U nas mamy w tej chwili w legalnej sprzedaży nikotynę i alkohol. I mamy odzyskiwane po części przynajmniej pieniądze z tego na gotową profilaktykę. Natomiast na inne substancje nie mamy, w związku z tym, przy dopuszczeniu kolejnych substancji na rynek, tak naprawdę byśmy odroczyli o wiele lat pomoc tym osobom.

A czy skutkiem zalegalizowania sprzedaży różnego rodzaju substancji nie jest wzrost liczby osób uzależnionych, co też przekazują koledzy psychiatrzy z Niderlandów. 

Jest i przyjeżdżają też do nas stamtąd pacjenci, na przykład Polacy, którzy wyjechali i stwierdzili, że tam jest prawdziwa wolność. To korzystają z tej wolności i przyjeżdżają tutaj potem się leczyć. Pamiętam takiego chłopaka, który naczytał się, że marihuaną można leczyć. Rzeczywiście, jest medyczna marihuana, jest kilka wskazań, na które rzeczywiście ona pomaga, ale nie jeżeli jest nieodpowiednio użyta i nie przez lekarza zapisana, tylko kupiona gdzieś tam w sklepie. Ten chłopak najpierw palił marihuanę, później stwierdził, że dużo jest piśmiennictwa na temat grzybków psylocybinowych i zaczął jeszcze grzybki do tego brać. Przyjechał w ogromnej psychozie, z takim wyniszczeniem organizmu, był bardzo chudy.

W przypadku wielu z tych substancji, szczególnie tych nowych substancji psychoaktywnych, które wchodzą na rynek, nie wiemy do końca, czym to grozi. Producentem są Chiny, to trafia najpierw do Meksyku, a następnie do Stanów Zjednoczonych, ale też dostaje się do całej Europy. U nas jest mniejszy problem z pochodnymi fentanylu, w Stanach Zjednoczonych dużo większy, u nas z kolei mamy duży problem ze stymulantami. Największe fizyczne uzależnienie mają opiaty: pochodne fentanylu, oksykodon. To są substancje niezwykle silnie uzależniające. I najbardziej uzależniają, nawet bardziej niż alkohol i benzodiazepiny. 

Te dramatyczne obrazki ze Stanów Zjednoczonych też nam grożą? 

Tam od bardzo wielu lat jest ten tak zwany opioidowy kryzys. Bardzo ciekawe jest to, że my jako Europa nie przejmujemy tego. Tam około 5% społeczeństwa nadużywa albo jest uzależnionych od opioidów. U nas to jest jedna dziesiąta tego. U nas częściej używane są katynony jak mefedron –nowe substancje psychoaktywne, tam z kolei syntetyczne cannabinoidy, czyli pochodne marihuanowe, ale syntetyczne. Problem polega na tym, że my nie wiemy, gdzie te substancje się umiejscowią w organizmie. Jest taka stara substancja psychoaktywna fencyklidyna, która kiedyś była używana przez hippisów. Zaobserwowano, że ona osadza się skumulowana w tkance tłuszczowej. I ktoś np. po kilku tygodniach czy miesiącach stosowania stwierdza, że już nigdy więcej tego nie dotknie, ale idzie na siłownię, spala tłuszcz i się okazuje, że to bardzo wyzwala z tkanki tłuszczowej fencyklidyny i taka osoba ma flashbacki. Mnóstwo tego typu substancji ma ryzyko występowania flashbacków, bo one gdzieś się kumulują, niedokładnie wiemy jeszcze, gdzie. Niektóre mogą w mózgu,  niektóre w tkance tłuszczowej, niektóre w innych narządach. I na przykład długa monotonna jazda samochodem, czyli zmniejszenie tej aktywności czołowej, czasami powoduje, że ten flashback wychodzi. A taka psychoza, wiadomo, że może być groźna.  

Czy możemy powiedzieć, że są jakieś typy osobowości, które mają skłonność do uzależnienia? Czy da się zaobserwować, że np. nastolatek wykazuje jakieś cechy i rodzice, dziadkowie, powinni już zawczasu zwrócić uwagę na takie zachowania, aby może przeciwdziałać uzależnieniu?

To jest bardzo fajne pytanie, bo rzeczywiście można podzielić sposób uzależnienia, w zależności od cech osobowości. Na pewno takie dwie grupy da się jednoznacznie wydzielić. Pierwsza to osoby, które nie radzą sobie ze stresem, a stres to są też relacje, to, co się dzieje w pracy, w domu, i taka osoba żeby uwolnić się od tego stresu np. chwyta za alkohol albo za leki uspokajające. Ona już później nie zaśnie bez tego, czyli dokonuje się fizyczne uzależnienie. Czyli są cechy lękowe, albo takie, które powodują, że ta osoba łatwo się stresuje. Tu można zawczasu postarać się dowiedzieć, co się takiego dzieje, dlaczego ktoś np. obawia się powiedzenia „nie”. Chodzi o to, żeby tego się nie bać. I taka osoba, która przeżywa stres, bardziej ma predyspozycje do środków uspokajających.
Z kolei osoby, które mają predyspozycje do depresyjności, do zmniejszenia aktywności, wspomagają się często środkami stymulującymi. A najbardziej powszechną substancją stymulującą na świecie jest kofeina. 85% z nas jest uzależniona od niej. 

Ale jak dzień rozpocząć bez kawy. 

Ja też piję kawę i też nie wiem. Moje śniadanie jest typowo francuskie, jakaś bułeczka i kawa z mlekiem. Uwielbiam to i ciężko by mi było się tego wyzbyć. 

Interniści wręcz mówią, że kawa wpływa bardzo pozytywnie na nasze naczynia, nasze serce, a pan profesor chce powiedzieć, że to jest substancja, od której możemy się uzależnić. 

Tak ja pamiętam takiego chłopaka, który wypijał 6 litrów dziennie napojów energetycznych i w pewnym momencie przyszedł do nas leczyć się, bo zaczął do niego mówić jego własny ząb. A czy kofeina jest szkodliwa czy nie? Wszystko zależy od ilości. Jeżeli to jest jedna kawa to ok. Ale jeżeli ktoś pije 10, bo uważa że ma taką potrzebę, to może warto się przyjrzeć, co się takiego dzieje. Może czuje się smutny, depresyjny, bez energii i w związku z tym ratuje się tą kofeiną. To są te osoby, które chwycą za kofeinę, za stymulanty, amfetaminę, mefedron, kokainę, pochodne stymulujące. Czyli te cechy osobowościowe są predysponujące do takiej lekkiej depresyjności. Ale depresyjność może też wynikać z trwającego wiele lat stresu, który zaczyna wyczerpywać. W związku z tym ta osoba nie ma energii, czyli tak zwana lękliwość przechodzi już w depresję.
Podsumowując – są dwie populacje. Jedna redukuje sobie stres substancjami typu alkohol i benzodiazepiny, a ta druga bierze aktywujące substancje, bo nie ma energii. I czasami się nie zastanawia co się takiego dzieje, że tej energii też nie ma. Może warto pójść i to skonsultować. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Fizjoterapeuta potrzebny od zaraz. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-fizjoterapeuta-potrzebny-od-zaraz/ Wed, 10 Sep 2025 19:39:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28406 Fizjoterapeuta potrzebny od zaraz.

dr hab. Zofia Dzięcioł-Anikiej

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji Pytanie do specjalisty była dr hab. Zofia Dzięcioł-Anikiej fizjoterapeuta z Kliniki Rehabilitacji Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Fizjoterapeuta potrzebny od zaraz – dr hab. Zofia Dzięcioł-Anikiej
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Mamy porozmawiać o tym, czy fizjoterapeuta jest potrzebny od zaraz. Ale zanim o tym  – kto może zostać fizjoterapeutą? I jakie są kompetencje fizjoterapeuty? 

Fizjoterapeuta jest to osoba, która wykonuje zawód medyczny. Zajmuje się diagnozowaniem, planowaniem procesu w momencie, kiedy doszło do zaburzeń narządu ruchu, odpowiada także za bardzo ważną rolę jak profilaktyka i edukacja pacjenta. A żeby zostać fizjoterapeutą należy ukończyć studia na kierunku fizjoterapia. Są to studia pięcioletnie magisterskie. 

Np. na naszej uczelni – Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku.  

Jak najbardziej, w tym roku, co jest bardzo pocieszające, mamy bardzo dużo chętnych na ten kierunek. W związku z tym wiemy, że jest to kierunek przyszłościowy. Wiemy, że nasi studenci są bardzo dobrze wykształceni i będą mieli możliwość pracy w zawodzie, niezależnie jaką ścieżkę drogi zawodowej wybiorą. Tych ścieżek po ukończeniu fizjoterapii jest dużo. Fizjoterapeuta może pracować w różnych ośrodkach, może pracować w szpitalu klinicznym, gdzie będzie bezpośrednio miał kontakt z pacjentem czy na oddziale w klinice rehabilitacji, czy też na innych oddziałach, które wymagają obecności fizjoterapeuty, jak kardiologia, neurologia, ortopedia. Myślę, że na większości oddziałów fizjoterapeuta jest potrzebny i może pomagać pacjentom szybciej wrócić do sprawności po przebytej chorobie, czy po przebytym zabiegu. Drugą ścieżką jest praca na uczelni, czyli po ukończeniu studiów, po zdobyciu doświadczenia, fizjoterapeuta może zostać wykładowcą i  kształcić przyszłych fizjoterapeutów. Fizjoterapeuci zatrudniani są także w sanatoriach, w domach opieki, domach pomocy społecznej. 

Można też pracować w ambulatoryjnej opiece, czyli w gabinecie na NFZ albo gabinecie prywatnym. 

Jak najbardziej. Są też osoby, które po pracy w szpitalu czy na uczelni, przyjmują pacjentów w  prywatnym gabinecie. 

Ilu studentów jest na roku na kierunku fizjoterapia? 

W tym roku będziemy mieli około 120 osób. Już czekamy na październik, jesteśmy gotowi do tego, żeby rozpocząć nowy rok akademicki. 

Pani docent wspomniała o tym, że fizjoterapeuta bada, planuje leczenie, prowadzi terapię. Czy możemy opowiedzieć naszym słuchaczom jak wygląda wizyta u fizjoterapeuty? Na co się trzeba nastawić? 

Na pewno jeżeli mamy już jakieś dokumenty, badania, które mamy wykonane, warto je zabrać ze sobą na taka wizytę. Natomiast fizjoterapeuta też przeprowadza swoje badanie fizjoterapeutyczne; diagnozuje ocenę stanu funkcjonalnego pacjenta. Sprawdzamy zakres ruchu, siłę mięśniową, postawę ciała, zdolność lokomotoryczną, oceniamy chód pacjenta. A przede wszystkim skupiamy się na problemie, z którym pacjent do nas trafił, a czasami tych problemów jest bardzo dużo.  Pytamy pacjenta, na czym mu najbardziej zależy. I staramy się znaleźć przyczynę dolegliwości bólowych. Na początek staramy się te dolegliwości obniżyć, a potem przechodzimy do poprawy funkcjonalności i sprawności pacjenta. Przeprowadzamy diagnostykę, badanie i później wykonujemy terapię. Tych terapii jest bardzo dużo, w zależności od dysfunkcji pacjenta stosujemy  różne metody fizjoterapeutyczne, które są dedykowane do danej dysfunkcji. 

Fizjoterapia podzielona też jest na takie strefy. Zawiera elementy kinezyterapii, czyli terapii ruchem –  tutaj są ćwiczenia z fizjoterapeutą, ale także zadajemy ćwiczenia do domu. Taka praca domowa musi być. Bo to, co my osiągniemy w gabinecie w pracy indywidualnej z pacjentem, to jest jedna rzecz, natomiast, żeby ten efekt terapii został utrzymany, bardzo ważne jest, aby pacjent też sam pracował ze swoim ciałem, żeby wiedział, co robić i żeby tą pracę domową odrabiał. A my to zobaczymy na następnej wizycie, czy się przykłada do tego. 

I to też chyba jest szczególnie ważne, bo taki cykl terapeutyczny trwa zwykle dwa tygodnie. I od tego jak my do tego podejdziemy, jak skrupulatnie wszystkie te zalecenia będziemy wykonywać, będzie zależało nasze dalsze funkcjonowanie. 

Tak, my podczas tych dwóch tygodni rehabilitacji mamy ćwiczenia, zabiegi z zakresu fizykoterapii,  wprowadzamy terapię manualną, masaż, więc tutaj działamy kompleksowo. Ale tak jak mówiłam, fizjoterapeuta nie tylko diagnozuje, planuje, leczy, ale też edukuje pacjenta, więc też naszym zadaniem jest tak przygotować naszego pacjenta, żeby on wiedział, które ćwiczenia są dla niego dobre. I tutaj stawiamy bardzo duży nacisk na to, żebyśmy wszyscy wprowadzali do naszego funkcjonowania, do naszego życia codziennego aktywność fizyczną, która jest bardzo istotna z punktu widzenia i fizjoterapeuty, i lekarzy różnych specjalizacji, a która pomoże nam utrzymać nasz organizm w takiej dobrej formie, w dobrym funkcjonowaniu. Fizjoterapeuta też jest po to, żeby powiedzieć, których ćwiczeń należy unikać ze względu na naszą dysfunkcję kręgosłupa, czy w obrębie jakiegoś stawu, bo są ćwiczenia wskazane i przeciwwskazane w zależności od naszej jednostki chorobowej czy od naszego problemu. 

A w takiej profilaktyce, w przypadku osób zdrowych, jaką aktywność fizyczną możemy polecić? 

Ja myślę, że jeżeli osoba jest zdrowa i nie ma żadnych dolegliwości bólowych czy problemów z narządem ruchu, to każda aktywność, która będzie sprawiała dla danej osoby przyjemność i która będzie wykonywana regularnie, bo to jest bardzo istotne, będzie dobra. Najprostszą formą, którą możemy wykonać bez pójścia na siłownię, bez dodatkowego sprzętu, jest chód, czyli spacery. Bardzo popularne są teraz spacery z kijkami, czyli nordic walking, który dodatkowo będzie odciążał nasz kręgosłup w trakcie chodu, ale poprzez odpowiednie zastosowanie techniki nordic walkingu, będzie także powodował większą pracę naszych mięśni. W trakcie takiego nordic walkingu prawie 90% naszego układu mięśniowego jest zaangażowane w wysiłek. Myślę, że takie najprostsze formy będą najlepsze, ale też należy pamiętać o ćwiczeniach siłowych i wcale nie należy się ich bać. Nie mówię tutaj o sportowcach, którzy podnoszą ciężkie przedmioty.  

Nie chcemy nikogo na zawody strongmenów wysłać. 

Ale jeżeli ktoś by chciał, to też fizjoterapeuta na pewno pomoże. Ale w takiej codziennej aktywności taki zwykły trening siłowy, wytrzymałościowy, też jest wskazany. On będzie usprawniał pracę naszych mięśni, które niestety z wiekiem też tracą swoje siły, dlatego nie możemy na to pozwolić. I należy pamiętać o treningu rozciągającym. Najczęściej przebywamy dużo w pozycji siedzącej, wtedy niektóre nasze mięśnie też są przykurczone, trzeba je rozciągać. Tak samo jak siedzimy dużo przy biurku, przy komputerze, to nie zawsze dbamy o nasze plecy. Wtedy barki nam idą do przodu i te krzywizny kręgosłupa, nasza postawa nie sprzyjają zdrowemu kręgosłupowi. Dlatego pamiętajmy też, żeby te główne mięśnie posturalne wzmacniać i rozciągać. 

Głównym zakresem fizjoterapii jest kinezyterapia, o której już powiedzieliśmy, a co się kryje pod pojęciem fizykoterapia?  

Fizykoterapia jest to taki dział fizjoterapii, który zajmuje się leczeniem przy użyciu zabiegów fizykalnych. Tutaj możemy zastosować różnego rodzaju prądy, które będą też uzupełnieniem terapii, lasery, terapie z użyciem magnetroniku. To wszystko, co będzie wykorzystywało zabiegi fizykalne, to właśnie wchodzi w skład fizykoterapii. 

Co wtedy się z naszym ciałem dzieje? Czasami przy prądach to coś tam podrapie, ale przy magnetroniku to nawet nie ma żadnych odczuć. 

To działanie wewnątrz naszych struktur, więc przy magnetroniku nic nie poczujemy. Pacjent leży wtedy pod takim okręgiem, gdzie działa to pole magnetyczne. Ten zabieg bardzo dobrze działa po złamaniach, wpływa na struktury kostne, powoduje szybszy proces gojenia.  

A jaki jest mechanizm działania tych prądowych zabiegów, jak one oddziałują nasz organizm? 

Teraz mamy duży wybór rodzajów prądów, które możemy zastosować. To np. galwanizacja, prądy tens, prądy Traberta. W zależności od wskazania używamy wtedy innej dawki. Najczęściej są to zabiegi przyjemne. Pacjent czuje takie delikatne mrowienie albo delikatny masaż. 

Prądy teraz wykorzystywane są też do treningów. Są to treningi EMS, które bardzo dobrze wpływają na nasz narząd ruchu. Jest to taki troszkę krótszy trening. Osoba, która poddawana jest treningowi, zakłada specjalną kamizelkę, w której są umieszczone elektrody.  W zależności od  wydolności i możliwości takiej osoby ustawiane jest natężenie prądu, czyli obciążenie, które będzie odczuwane w trakcie treningu. Ten trening jest krótki, bo trwa około 30 minut, ale praca, którą wykonamy, może odpowiadać nawet godzinie treningu na siłowni. 

Czyli nie trzeba iść na siłownię, nie trzeba iść na spacer, zakładamy kamizelkę i to się dzieje za nas. 

Nie do końca, bo ona powoduje, że pokonujemy opór, który nam daje ten prąd, ale wykonywać ruchy też musimy. Ale trening jest naprawdę bardzo przyjemny. 

A jakie jest działanie masażu leczniczego? Co się dzieje z naszym organizmem, że oprócz przyjemności, wynikającej z takiego rozluźnienia mięśni, osiągamy też efekt terapeutyczny? 

Czasami masaż może nie do końca być przyjemnym. Jeżeli pacjent będzie miał bardzo duże napięcie, masaż czy terapia manualna początkowo może powodować dolegliwości bólowe. Nawet mogą się pojawić delikatne siniaki po terapii manualnej, ale jest to normalne, nie trzeba się tego obawiać. Działamy wtedy głęboko na mięśnie, na powięzi, które nie zawsze jesteśmy w stanie wyćwiczyć takimi klasycznymi ćwiczeniami, ten kontakt bezpośredni terapeuty, który pod ręką czuje nasze mięśnie, jest niezbędny do tego, żeby na nie głębiej zadziałać, rozluźnić, wykonać manipulacje, tak żeby ta nasza terapia była kompleksowa. 

Jaka jest różnica pomiędzy masażem a terapią manualną? Czy to są zamienniki, czy to jest inny rodzaj terapii? 

Troszkę inny rodzaj terapii. Przy masażu wykonujemy odpowiednie techniki, rozluźniamy mięśnie. Natomiast w terapii manualnej jest wiele szkół, którymi możemy pomagać pacjentowi. Jest np. metoda Mulligana, to terapia taka delikatna, generalnie przyjemna dla pacjenta. Ale są też metody, które wymagają użycia większej siły od terapeuty. Ta terapia czasami jest bardzo krótka, i to jest też manualne wykonanie technik z zakresu danej metody, które powodują, że na przykład uwolnimy staw, że jest łatwiej nam wtedy wykonać ruch. To wszystko zależy od problemu, z którym się spotykamy.  

A laseroterapia czyli terapia światłem skumulowanym, jak oddziałuje na nasz organizm? 

Ta terapia też jest bezbolesna. Pacjent poddawany jest zabiegowi laseroterapii na konkretne miejsce, które jest problematyczne. Teraz są takie lasery, które automatycznie naświetlają nam wybrane miejsce. To powoduje głębokie działanie, które nie zawsze uzyskamy terapią manualną, ćwiczeniami czy innymi zabiegami z zakresu fizykoterapii. Zabezpieczamy oczywiście oczy w trakcie zabiegu laseroterapii. 

Laser to światło, ale też słońce to światło. Czy światło słoneczne też ma efekt terapeutyczny?  Bo z jednej strony chce się nam na tym słoneczku wygrzać, ale z drugiej strony oddziaływanie promieni słonecznych negatywnie wpływa na skórę i może też przy braku zabezpieczenia doprowadzić też do zmian nowotworowych. Jak tutaj odnaleźć równowagę? 

Laser działa głęboko w nasze warstwy podskórne, natomiast światło słoneczne tak naprawdę oddziałuje nam na tą zewnętrzną powierzchnię skóry. Na pewno jest to przyjemne, jeżeli się troszkę wygrzejemy i się opalimy.  Natomiast trzeba pamiętać o odpowiedniej ochronie właśnie ze względów medycznych, szczególnie osoby, które mają dużo znamion powinny się chronić. Bezpośrednio takich promieni światła słońca nie wykorzystujemy w naszej terapii.  

Rozumiem, że solarium też nie wchodzi w grę? 

Chyba bym nie poleciła, raczej nie. 

Słońce to i woda. Hydroterapia też jest takim ważnym elementem w terapii. Dlaczego? 

Hydroterapia są to zabiegi z użyciem wody, w zależności od części narządu ruchu, który poddajemy zabiegowi, możemy mieć też kąpiele całościowe. W naszej klinice mamy taką wannę, gdzie nalewamy odpowiednią ilość wody, która jest przyjemnie ciepła, wchodzimy i uruchamiany jest masaż. Jest to działanie rozluźniające mięśnie, można bezpośrednio po takich zabiegach udać się na ćwiczenia. Wtedy pacjent jest rozluźniony i te ćwiczenia będzie łatwiej mu wykonać. 

Jak już jesteśmy przy tych wilgotnych terapiach, to mamy też borowinę. To takie błoto o brązowym odcieniu i charakterystycznym zapachu. Co w nim takiego jest, że pozytywnie oddziałuje na nasz organizm? 

Borowina też powoduje, że są ocieplane głębsze warstwy. Sam zabieg polega na tym, że na wybrane miejsce przykładamy borowinę, które powoduje głębokie przekrwienie i rozluźnienie tkanek. Natomiast zabiegi borowinowe nie dla wszystkich są wskazane, np. o pacjenci po incydentach kardiologicznych nie powinni być im poddawani, bo mogą się później źle poczuć.

Bardzo często pacjenci wyjeżdżają do sanatoriów, gdzie są kąpiele siarkowe czy solankowe. Jakie jest ich  znaczenie i dlaczego one pozytywnie wpływają na nasz organizm? 

To również powoduje takie pobudzenie naszego organizmu, rozluźnienie, takie kąpiele polecane są również dla osób, które mają problemy ze skórą. W zależności od tego, jaki efekt chcemy osiągnąć i  z czym pacjent ma problem, będziemy go kierować albo na kąpiele siarczkowe albo na solankowe. Natomiast ogólnie zadanie tych kąpieli w balneoterapii to przede wszystkim rozluźnienie nadmiernie napiętych mięśni. Musimy też zawsze pamiętać, że nie wszystkie zabiegi z zakresu fizjoterapii,  kinezyterapii, fizykoterapii, są dla wszystkich dobre. Są pewne jednostki chorobowe, przy których nie powinniśmy stosować niektórych zabiegów.

Np. przy chorobach nowotworowych unikamy pewnego rodzaju zabiegów. 

Oczywiście pacjenci nowotworowi powinni powiedzieć o tym fizjoterapeucie. My zresztą mamy wgląd też do historii choroby, więc terapeuta też na pewno będzie wiedział, że taki pacjent albo jest w trakcie leczenia lub też w przeszłości miał chorobę nowotworową. W literaturze podawane jest, że bezpieczny jest okres 5 lat od zakończenia leczenia – wtedy taki pacjent może wykonywać już zabiegi z zakresu fizykoterapii. Natomiast my też zawsze bierzemy pod uwagę całą historię pacjenta i jego samopoczucie. Myślę, że część tych zabiegów też możemy zastąpić tak, żeby pacjent czuł się komfortowo. Mamy dostęp do bardzo wielu urządzeń, które wspomagają powrót do dobrej sprawności fizycznej u pacjentów. 

Natomiast kinezyterapia chyba jest nawet wskazana u takich pacjentów? 

Jak najbardziej jest wskazana, nawet wręcz bym powiedziała, że przy każdej jednostce chorobowej leczenie ruchem powinno być uwzględniane, tylko ten ruch musi być odpowiednio dobrany. Ten wysiłek musi być dostosowany do możliwości pacjenta. żeby też nie przeciążyć tego organizmu. Musimy sprawdzić, jaki wysiłek może pacjent wykonać. Robimy to z prostymi testami. Jest np.  test 6-minutowego marszu – pacjent chodzi po korytarzu, a różne urządzenia profesjonalnie  oznaczają jego wydolność. U pacjentek po zabiegach mastektomii także fizjoterapia jest bardzo ważna. Musimy pracować nad kończyną, wykonujemy drenaże, wykonujemy ćwiczenia, żeby pozbyć się tego obrzęku.  

Dlaczego ten drenaż limfatyczny jest tak ważny u pacjentek operowanych z powodu zmian nowotworowych piersi? 

Drenaż limfatyczny przede wszystkim pomaga nam odprowadzić chłonkę, a dzięki temu zmniejsza się obrzęk u tych pacjentek. Są różne metody drenażu, są też specjalne urządzenia, takie rękawy, które wykonują drenaż. Można go też wykonać manualnie.  

Wiele lat temu pacjentom po zawale mięśnia sercowego zalecano raczej oszczędzanie się, brak ruchu. Teraz to podejście się już trochę zmieniło. 

Zdecydowanie tak. Oczywiście te treningi dla pacjentów kardiologicznych są też indywidualnie dobierane. Cała fizjoterapia tak naprawdę jest personalizowana do danego pacjenta. Pacjenci przechodzą na początku szereg testów, ale bardzo wcześnie należy wdrożyć odpowiednią rehabilitację kardiologiczną, żeby pacjent mógł wrócić do stanu funkcjonowania sprzed choroby. A jeszcze lepiej aby postarał się także zmienić troszkę nawyki życiowe, wprowadził aktywność, odpowiednią dietę. I wiemy o tym, że wprowadzenie takiego wczesnego treningu odpowiednio kierowanego w znaczny sposób poprawia jakość życia  pacjentów kardiologicznych. Mamy też w naszym szpitalu kompleksową opiekę kardiologiczną, gdzie przychodzą pacjenci po incydentach kardiologicznych, bardzo dobrze ćwiczą, potrafią poprowadzić trening na wysokiej intensywności, oczywiście po czasie adaptacji do wysiłku i ze stałym monitorowaniem tętna i parametrów życiowych.  

Czasem wymagamy zabiegu protezolastyki, gdy trzeba któryś z naszych stawów wymienić. To są zabiegi planowane. Czy trzeba się przygotować do takiego zabiegu czy wystarczy, że później się rehabilitujemy? 

Idealnie by było, gdyby pacjent wcześniej też trafił do fizjoterapeuty. Mamy też taką grupę pacjentów, którzy są poddawani zabiegom alloplastyki. I przychodzą do nas wcześniej, pokazujemy im ćwiczenia, które powinni wykonywać przed zabiegiem i uczymy od razu ćwiczeń, które będzie trzeba wykonywać bezpośrednio po zabiegu. Wtedy ten proces powrotu do sprawności jest znacznie krótszy i jest to sprawdzone i udowodnione. Dlatego jeżeli ktoś ma w planach zabieg ortopedyczny, jak np. wymiana stawu kolanowego czy biodrowego, warto do nas przyjść. Na te zabiegi się czeka, więc możemy sobie to zaplanować. Dotyczy to też innych zabiegów. To są proste ćwiczenia, ale nie każdy je zna, więc warto byłoby spotkać się z fizjoterapeutą, żeby się przygotować do operacji. 

Zwykle po urazie ciężko nam jest się uruchomić, wszystko nas boli. Czy mimo wszystko zaczynamy ćwiczenia? 

Jeżeli jesteśmy w stanie i damy radę się przemóc, to tak. Nie mówię, aby to były bardzo intensywne ćwiczenia, ale nawet takie ćwiczenia oddechowe, ćwiczenia stawów, które nie były objęte urazem, które nas nie bolą, powinniśmy wdrożyć. Bo nawet jedna doba unieruchomienia już będzie powodowała konsekwencje dla naszego organizmu. Ćwiczenia oddechowe możemy wplatać różnym torem oddechowym, w różnych pozycjach, przy pomocy rąk. I ćwiczenia przeciwzakrzepowe – jeżeli dłuższy czas pozostajemy w pozycji leżącej, to warto pamiętać, żeby nawet leżąc delikatnie poruszać stopami, starać się zgiąć kolano, zgiąć biodro. Jeżeli damy radę, to jak najbardziej jest to ważne i powinniśmy ćwiczyć, jeżeli nie ma dodatkowych przeciwwskazań lekarskich. 

Czyli ratujemy się przed powikłaniami wynikającymi z urazu. Aktywność oddechowa chroni nas przed infekcjami, bo brak aktywności to też większe ryzyko, zwłaszcza w szpitalu niestety tego nie unikniemy, bo tam bakterii różnego rodzaju mamy pod dostatkiem. Cwiczenia oddechowe zaktywizują nasz układ oddechowy, a ćwiczenia mięśni, zwłaszcza kończyn dolnych, zapobiegną powikłaniom zatorowo-zakrzepowym. Owszem, wszystko możemy próbować załatwić zastrzykami na zaburzeniach krzepnięcia czy antybiotykiem, ale to ma  swoje działania niepożądane, a fizjoterapia pozwoli nam uniknąć stosowania leków, które mogą powodować skutki uboczne. 

I przede wszystkim później będziemy szybciej wracać do dobrej sprawności. Poprawi nam się to jakość życia. 

Jestem neurologiem, dlatego musimy jeszcze porozmawiać o dolegliwościach bólowych kręgosłupa.

To już choroba cywilizacyjna. Dotyczy coraz młodszych osób. Jak czytałam, według ostatnich badań nawet 40-60% młodzieży zmaga się z różnymi problemami dolegliwościowymi kręgosłupa. Być może ma to związek z czasem pandemii covid, gdy siedzieliśmy w domach, dzieci się uczyły w domu, pozostawaliśmy długo w pozycji siedzącej. Myślę, że to teraz dopiero będzie tak naprawdę się okazywać, co się z naszym kręgosłupem i organizmem wtedy zadziało.
Obecnie dużo jest pacjentów z problemami z kręgosłupem o różnym podłożu. Musimy temu  przeciwdziałać,  musimy się ruszać, wzmacniać mięśnie przykręgosłupowe, rozciągać mięśnie posturalne. To, o czym mówiłam na początku, jest bardzo istotne, żeby cały ten gorset mięśniowy, który trzyma nam kręgosłup, był silny i elastyczny, żeby kręgosłup mógł dźwigać ciężar naszego ciała. 

W przypadku dolegliwości bólowych kręgosłupa możemy temu jakoś próbować zapobiegać. Dużo większym problemem rehabilitacyjnym są skutki udaru. Na co tutaj należałoby zwrócić uwagę? Jak możemy takiemu pacjentowi pomóc? 

Tacy pacjenci, którzy przeszli udar, mają bardzo duże szanse na to, żeby uzyskać sprawność fizyczną. W zależności od rozległości udaru, tego jaki był to udar, będziemy inaczej pracować z pacjentem. Ważny jest odpowiedni czas wprowadzenia rehabilitacji. Wymagana też jest konsultacja lekarska. Jeżeli nie ma przeciwwskazań neurologicznych, to zaczynamy od ćwiczeń podstawowych. Jeżeli pacjent nie czuje w wyniku choroby siły, ma osłabioną siłę, nie ma czucia, wtedy wprowadzamy odpowiednio ćwiczenia bierne, które już na samym początku uruchomią naszą pompę mięśniową. Jest też taka metoda wykorzystywana typowo w neurologii – metoda PNF, czyli proprioceptywna nerwowo mięśniowa facylitacja mięśni. Gdy np. jedna strona została objęta udarem, druga może być sprawna. Wtedy pracujemy tą zdrową stroną, a ona jakby przenosi nam to czucie ruchu na drugą stronę. Są też odpowiednie techniki psychoterapeutyczne, które u takich pacjentów przynoszą bardzo dobre rezultaty. Także ćwiczenia oddechowe, jeżeli pacjent jest w stanie je wykonać. W późniejszym etapie istotne są ćwiczenia równoważne koordynacyjne. I ćwiczenia przy użyciu biofeedbacku też u pacjentów neurologicznych dają bardzo dobre rezultaty. 

Na koniec odpowiedzmy na pytanie, które postawiliśmy na samym początku: czy fizjoterapeuta potrzebny od zaraz? 

Tak, jak najbardziej. Zapraszamy. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Kijki – przyjaciel seniora, czy nie? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-kijki-przyjaciel-seniora-czy-nie/ Sun, 31 Aug 2025 14:19:13 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28292 Kijki – przyjaciel seniora, czy nie?

mgr. Karolina Niesłuchowska

Gościem prof. Jana Kochanowicza była mgr Karolina Niesłuchowska, fizjoterapeuta z Samodzielnej Pracowni Badań Czynnościowych i Rehabilitacji Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, instruktor nordic walking

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Kijki- przyjaciel seniora, czy nie?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Temat naszej audycji to „Kijki – przyjaciel seniora, czy nie”. Jak to wygląda z punktu widzenia fizjoterapeuty? Czy nordic walking to jest sport dla każdego?

Nordic walking może być aktywnością dla każdego, jeśli będzie odpowiednio prowadzona. Po pierwsze musimy dostosować do siebie kije, ale też sprawdzić jakie mamy przeciwwskazania, jak wygląda nasza kondycja, jak możemy dostosować trening – jego rodzaj i częstotliwość. Natomiast sam sprzęt nie jest drogi. 

Czy wiek jest tu jakimś ograniczeniem lub przeciwwskazaniem?

Nie, nie jest żadnym przeciwwskazaniem, w każdym wieku możemy uprawiać nordic walking. 

Ja lubię chodzić z kijkami trekkingowymi po górach. One odciążają, pomagają, też stabilizują. A jaki jest sens, aby przy chodzeniu po prostej ścieżce w parku korzystać z kijków?

To są różne rodzaje kijków. Kije trekkingowe są inne niż te do nordic walking. W kijkach trekkingowych jest inny uchwyt, one mają taki pasek na dłoń, który trzymamy gdy jesteśmy np. w górach, są bardziej stabilne, mają większą rękojeść na dolnej części, z taką podstawą, dzięki czemu możemy się na nich podeprzeć, mają też inne końcówki. W kijkach do nordic walking mamy różne groty, w zależności od powierzchni, po której chodzimy. One są też bardziej smukłe, mają węższy uchwyt i dopinaną rękawiczkę, którą możemy w każdej chwili odpiąć, np. podczas rozgrzewki. Bo rozgrzewka jest nieodłącznym elementem treningu nordic walking.

Zdecydowaliśmy się, żeby chodzić z kijkami.  Zaczynamy od wyboru kijków. Jak je dobrać?  

Polecam udać się do sklepu i kije przymierzyć. Mamy kijki teleskopowe, czyli rozkładane albo ze stałą długością. Długość mierzymy mnożąc 0,68 przez wzrost osoby, która będzie chodzić z kijami. Zawsze polecam stanąć z kijem i sprawdzić jaki jest kąt w stawie łokciowym – powinien być prosty albo lekko rozwarty i wtedy kij jest prawidłowo dopasowany do danej osoby. 

A waga kija ma znaczenie? Wiadomo, że np. aluminiowe są tańsze, ale i cięższe, lżejsze są te z włókna węglowego.

To kwestia ceny, np. te z włókna węglowego są droższe, ale lżejsze. Ale aluminiowe też nie są takie ciężkie. Kije trekkingowe są składane, aby można było je złożyć do plecaka podczas wędrówki, te do nordic walking lepiej, aby nie były regulowane, tak żeby była pełna stabilność. 

W kijach trekkingowych są końcówki gumowe do chodzenia po asfalcie, a jak to wygląda w kijach do nordic walking?

One też mają też różne nakładki, zależnie od powierzchni, po której będziemy spacerować. Jeśli chodzi o powierzchnie miększe, jak piasek, błoto, spacerujemy z grotem widiowym. Możemy też założyć tzw. bucik na zewnątrz, czyli ściętą gumową końcówkę, która będzie amortyzowała w stawie łokciowym  uderzenia kijem podczas poruszania się po twardej powierzchni: drodze czy chodniku.  

Mamy już kije w odpowiednim rozmiarze i ruszamy na spacer. Jak ma to wyglądać? Czy to marsz wojskowy, lewa – prawa, czy w inny sposób?

Jeżeli chcemy spacerować we właściwy sposób, to rzeczywiście będzie to marsz, regularny i naprzemienny. Czyli jeśli uderzamy kijem w podłoże prawą ręką, wtedy jednocześnie lewa noga dotyka piętą do podłoża, przetacza się na palce i przenosimy w ten sposób ciężar ciała naprzemiennie z prawej i lewej strony, podpierając się kijami jednocześnie.

Marsz powinien być zamaszysty, ale pamiętajmy, że musimy dostosować go do swojej kondycji, formy i stanu zdrowia. Ręce będą tu pracowały cały czas, jeśli chodzi o pompę mięśniową. Zależy nam na tym, aby ręce otwierały się i zamykały w odpowiedniej kolejności. Z przodu ręce są zamknięte, kiedy ręka mija wysokość biodra, wtedy się otwiera, puszczamy kij, ręka wraca do przodu mijając biodro i wtedy łapiemy kij z powrotem. Po to są te rękawiczki przyczepione, aby łatwiej było chwycić z powrotem rękojeść kija. 

To jednak duże wyzwanie, aby w radiu opowiedzieć jak to ma wyglądać. A jak długie powinny być spacery?

Trzeba wziąć pod uwagę swój stan zdrowa, możliwości kondycyjne. Zaczynamy od krótkich dystansów, aby sprawdzić jak daleko możemy spacerować, jaka jest nasza forma. 

Pamiętajmy, że prawidłowe chodzenie z kijami generuje rotację w całym ciele, generuje wyprost w kręgosłupie, w biodrze. Dlatego jak będziemy chodzili z kijami, które będą tylko z przodu, wtedy klatka piersiowa będzie bardziej napięta, plecy będą zaokrąglone. Nie tego chcemy w czasie treningu.

To odwrotne działanie od kijków trekkingowych, bo gdy z nimi wchodzimy pod górkę to one są właśnie z przodu, odciążają, pomagają we wspinaniu się, podobnie jest jak schodzimy. W nordic walking większe znaczenie ma jednak balans ciałem, rotacja, niż odpychanie się i praca odciążeniowa kijów.

Tak, na pewno duże partie mięśniowe muszą pracować, to tak naprawdę „chód czterokończynowy”, czyli dwie kończyny górne i dwie dolne pracują naprzemiennie, odpychając się od podłoża. Bardzo duża ilość mięśni jest tu zaangażowanych, także oddechowych. To też trening kardio, przyspiesza nam puls, dlatego staramy się, aby trening był dostosowany do naszej kondycji.

Co powoduje, że chód z kijami jest dobry na schorzenia kręgosłupa?

Jak jest prawidłowy, z naprzemiennym wymachem ramion i kończyn dolnych, napinamy mięśnie kręgosłupa, prostujemy odcinek szyjny, piersiowy, lędźwiowy kręgosłupa, kiedy nasza ręka przekracza linie bioder. Kiedy puszczamy kijek, wtedy nasza postawa się wyprostowuje po tej stronie. 

Jakie są przeciwwskazania medyczne do wędrówki z kijami?

Ostre infekcje, wirusowe, bakteryjne, gorączka, gdy jesteśmy osłabieni, nie powinniśmy chodzić z kijkami, bo to może bardziej osłabić organizm. Także jak są świeże złamania kończyn górnych – jeśli ktoś chce jednak wyjść na spacer z kijami, to nie będzie to praca symetryczna i w prawidłowy sposób angażująca partie mięśniowe. 

Są organizowane zawody w nordic walking. Co tam bierze się pod uwagę, styl, tempo chodzenia?

Wszystko jest brane pod uwagę. Są osoby, które trenują dla osiągnięć, ale ważne abyśmy robili to dla naszego zdrowia, profilaktyki. Powstaje dużo grup, które trenują np. w Bielsku Podlaskim, Białymstoku. To sposób, aby wyjść do innych osób, zawrzeć nowe znajomości, ale też wyjść na łono natury, co powoduje polepszenie naszego stanu fizycznego, psychicznego i jakości snu. 

Ta grupa w Bielsku Podlaskim jest liczna? Można do niej dołączyć?

Jest liczna i można do niej dołączyć. Nazywa się Marszomaniacy Bielsk Podlaski.

Na co jeszcze warto zwrócić uwagę, aby prawidłowo spacerować?

Na nasz krok. Długość kroku powinna być taka, jak długość naszego kija, dlatego na początek połóżmy kije na ziemi i wykonajmy krok wzdłuż kija, aby oszacować jak duże powinniśmy je stawiać. 

To dość długie kroki. 

Tak, to nie jest krok spacerowy. Nordic walking to sport, który ma zmobilizować większą część naszych mięśni, wzmocnić kondycję, poprawić jakość zdrowia i wydolność organizmu. 

Często kardiolodzy, interniści, mówią, że należy wykonywać 10 tys. kroków dziennie. W nordic walking chyba to nie ma odniesienia, skoro ten krok dłuższy?

Zwracamy uwagę raczej na czas aktywności. Pamiętajmy też o tym, że potrzebujemy przerw. 

Nordic walking uprawiają coraz młodsze osoby, chodzą nawet całe rodziny. 

Ten sport   przywędrował do nas z Finlandii. Była to forma wymyślona dla narciarzy biegowych, która aktywuje wiele mięśni i wpływa na kondycję.

Czy pogoda może przeszkodzić w chodzeniu?

Wystarczy właściwa odzież i można ruszać w trasę.

Jak zachęcić tych, którzy się jeszcze nie zdecydowali na uprawianie nordic walking?

Przede wszystkim jest to sport dla każdego, może go uprawiać każda osoba, która tylko tego potrzebuje. To forma szybszego spaceru, marszu, a na początek wystarczą najprostsze kije i kawałek dobrej ścieżki.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Medycyna estetyczna- fanaberia czy konieczność? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-medycyna-estetyczna-fanaberia-czy-koniecznosc/ Fri, 22 Aug 2025 11:02:03 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28257 Medycyna estetyczna- fanaberia czy konieczność?

dr Agnieszka Szymańska

Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr Agnieszka Szymańska, specjalista medycyny ratunkowej z SOR USK w Białymstoku i lekarz medycyny estetycznej z Kliniki A&A  Medycyna Estetyczna i Kosmetologia w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Medycyna estetyczna- fanaberia czy konieczność? – dr Agnieszka Szymańska
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Pani doktor jest specjalistą medycyny ratunkowej, pracującą na co dzień w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, ale także lekarzem medycyny estetycznej. To takie trochę dziwne połączenie. Skąd taki pomysł? To pasja, chęć zdobycia nowych umiejętności?

Wszystkiego po trochu. Chęć zdobycia nowych umiejętności, ale też coś zupełnie innego od pracy w szpitalu, która w SOR jest bardzo wymagająca i ciężka. Medycyna estetyczna daje takie oderwanie od trudów codziennej pracy w SOR-ze.

Medycyna estetyczna to fanaberia czy konieczność?

Myślę, że ani konieczność, ani fanaberia. To potrzeba. Każdy z nas ma różne potrzeby. Nie możemy mówić, że korzystanie z zabiegów medycyny estetycznej jest fanaberią. Jest potrzebą. Potrzebą, która często podnosi poczucie własnej wartości, poprawia zdecydowanie samopoczucie i pozwala lepiej funkcjonować w dzisiejszym świecie. Koniecznością też nie jest – jeśli nie chcemy, jeśli nie mamy takiej potrzeby, nie musimy z niej korzystać. To nie jest tak jak jedzenie czy oddychanie, które są koniecznością.

Mamy chirurgię plastyczną, mamy kosmetologię. Gdzie jest miejsce medycyny estetycznej?

Medycyna estetyczna to są zabiegi z przerwaniem ciągłości skóry. I tak najczęściej się mówi, że ta różnica między kosmetologią a medycyną estetyczną jest właśnie w tym punkcie – gdy dochodzi do przerwania ciągłości skóry. Takie zabiegi powinien wykonywać lekarz, aczkolwiek ustawodawstwo nie jest tu jednoznaczne. Natomiast jeśli chodzi o chirurgię plastyczną, to tutaj ta granica się trochę zaciera. Bo np. zabiegi liposukcji, które kiedyś można było przypisać tylko do chirurgii plastycznej, w tej chwili są wykonywane także w znieczuleniu miejscowym, bez anestezjologa, jako liposukcja strzykawkowa, czyli bez użycia sprzętów laserowych czy podciśnieniowych, i są wykonywane także przez lekarzy medycyny estetycznej.

Liposukcja – co to za zbieg?

To odsysanie tkanki tłuszczowej.  W medycynie estetycznej nie chodzi tylko o odessanie tłuszczu, czyli poprawienie wyglądu danej okolicy ciała, ale my ten tłuszcz także w sposób bardzo delikatny, nie niszczący komórek tłuszczowych, przeszczepiamy w inne części ciała, czyli wykonujemy lipotransfer. Najczęściej jest to twarz, ale mogą to być też inne części ciała, gdzie brakuje tłuszczu albo jakość skóry jest zła. Bo stymulacja do syntezy kolagenu, poprawy jakości skóry przez komórki tłuszczowe jest bardzo duża.

Jakie zabiegi medycyny estetycznej wykonywane są najczęściej? I właśnie – przez pacjentki czy pacjentów?

Jest na pewno więcej pacjentek niż pacjentów, ale myślę, że wiele osób zdziwiłoby się, jak dużo panów przychodzi na takie zabiegi do kliniki. Najczęściej wykonywane są zabiegi z użyciem toksyny botulinowej, są to krótkie zabiegi, efekt jest prawie natychmiastowy, bo pierwsze efekty widoczne po kilku dniach, pełne są po dwóch tygodniach. Są to zabiegi służące głównie redukcji zmarszczek, czyli okolice zmarszczek poprzecznych czoła, lwiej bruzdy, kurzych łapek.

Na jak długo wystarcza taki zabieg? I czy jest tu niebezpieczeństwo powikłań?

Przyjmuje się, że toksyna botulinowa wystarcza na ok. 6-9 miesięcy, potem wymagany jest kolejny zabieg, bo jej działanie jest całkowicie odwracalne. Natomiast są pacjenci, którzy mają pecha i już po 3 miesiącach potrzebują kolejnego zabiegu. Ale są i tacy, którzy przychodzą raz w roku. Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, to może powiem, że przez ponad 8 lat wykonywania tych zabiegów, nigdy nie miałam żadnego powikłania związanego z toksyną botulinową, ale to nie znaczy, że się ono nigdy nie przytrafi. To są zabiegi stosunkowo bezpieczne. Powikłania mogą być, w zależności jakiej części twarzy dotyczą. Górna część twarzy jest zazwyczaj miejscem bezpiecznym, toksyna podawana jest w konkretny mięsień, prawdopodobieństwo, że osiągnie się efekt odwrotny od zamierzonego, jest dość niskie. Natomiast w dolnej części twarzy, np. w kącikach ust, jest kilka mięśni nakładających się i trzeba być pewnym, że to, co chce się osiągnąć, na pewno osiągniemy.

Toksyna botulinowa stosowana jest też jako lek w medycynie, np. w neurologii mamy doświadczenia, np. pacjenci z kręczem karku dostają nowe życie.  

W medycynie estetycznej zakres tych zabiegów jest też na pograniczu neurologii. Np. w przypadku migreny toksyna botulinowa jest bezkonkurencyjna. Czasem nawet jeśli wykonamy niepełny zabieg, bo tych punktów jest bardzo dużo, np. w okolicy czoła, lwią bruzdę i kurze łapki, już pacjentki mówią, że jest dużo lepiej, albo np. pojawia się aura, a nie ma tych bólów głowy. Toksynę botulinową stosujemy też u pacjentów z dużą nadpotliwością rąk, pach czy stóp. Tu też efekty są spektakularne.

Panowie też przychodzą na zmarszczki?

Tak, panowie przychodzą na wszystkie zabiegi, ale najczęściej na redukcję zmarszczek. Bo panowie lubią krótkie zabiegi, które dają natychmiastowy efekt i niespecjalnie widać po nich, że coś było robione. Nie ma np. siniaków, które utrzymują się tydzień lub dwa. Zajmujemy się też urologią i ginekologią estetyczną. Tu panowie bardzo często korzystają z tej części medycyny estetycznej.

Jakie jeszcze zabiegi wykonywane są w ramach medycyny estetycznej?

Na przestrzeni lat obserwuję, że większość pacjentek i pacjentów szuka w medycynie estetycznej czegoś, co będzie naturalnie wyglądało. Już prawie nie ma takich osób, które chcą bardzo zmieniać swój wygląd. Raczej chcą zadbać o kondycję swojej skóry i szukają też często metod bardziej naturalnych. Tutaj np. jako stymulatorów tkankowych możemy używać osocza bogatopłytkowego, fibryny bogatopłytkowej czy też tkanki tłuszczowej. Z tym że pozyskanie osocza czy fibryny to tylko pobranie krwi od pacjenta, czyli dużo prostszy zabieg, natomiast pobranie tkanki tłuszczowej to liposukcja i tu trzeba to ryzyko oszacować. Są to naturalne stymulatory, pobudzające skórę do produkcji kolagenu.

Są osoby, które przychodzą, zanim to starzenie skóry widać, czyli zanim pojawią zmarszczki, ale są i takie, które przychodzą, gdy tych zmarszczek jest już sporo i ta stymulacja w pewnym wieku nie jest już tak efektywna. Wtedy w grę wchodzą już nie tyle same stymulatory – chociaż mamy stymulatory dla osób 50 plus, jak kwas polimlekowy – ale toksyna botulinowa lub kwas hialuronowy jako wypełniacz. Możemy uzupełnić wtedy np. policzki, gdy mamy utratę owalu twarzy, gdy wszystko zaczyna opadać, wymodelować w sposób naturalny, nie zmieniając wyglądu twarzy. Możemy powiększać usta. Tu też jest ogromna zmiana w stosunku do ubiegłych lat. Teraz usta mają wyglądać naturalnie, już nie chodzi o takie bardzo duże usta. Kwas hialuronowy możemy też używać do zagęszczania skóry, tam gdzie mamy zmarszczki czy bruzdy, które są mocno zagniecione wraz z upływem lat. Podajemy to dosyć płytko pod sama skórę, ładnie się to rozmasowuje. Możemy w ten sposób wygładzić bruzdy nosowo-wargowe, a także pracować nad liniami marionetek, które powodują, że wyglądamy smutno.  

W ortopedii osocze też jest stosowane dostawowo, szczególnie do stawów kolanowych. Czy medycyna estetyczna najpierw to osocze wykorzystywała, czy ortopedia?

Przyznam, że nie wiem, kto był pierwszy. Natomiast proloterapia czyli podawanie osocza albo fibryny dostawowo, ale i domięśniowo jako naturalna metoda regeneracji jest szeroko rozpowszechnione.

Czasem na skutek urazów, zabiegów operacyjnych mamy różne blizny. Czy tu też medycyna estetyczna ma coś do zaoferowania?

Tak. Tu znów mamy osocze albo fibrynę bogatopłytkową, która ładnie przebudowuje bliznę. Im szybciej ją podamy, tym lepiej, tym większe szanse, aby ta blizna wyglądała ładnie, na etapie kiedy się przebudowuje. Przebudowa blizny trwa około roku, to dość długi okres. Możemy też używać tu lasera CO2, czyli frakcyjnego, który „poparzy” tę część skóry, a to spowoduje, że blizna będzie bardziej płaska, mniej twarda, nie będzie ciągnąć. Bo nie zawsze chodzi tylko o ładny wygląd. Mamy pacjentów po oparzeniach, wypadkach komunikacyjnych. Miałam pacjenta, gdzie poparzona była cała klatka piersiowa i dzięki zabiegom blizna ładnie się przebudowuje, nie wygląda już tak grubo, nie jest taka napięta i twarda.

A czy można coś zrobić, gdy blizna jest już stara?

Na pewno poprawimy jej wygląd, ale efekty będą mniejsze niż kiedy działamy na etapie, gdy blizna się jeszcze przebudowuje. Tak samo jest z rozstępami – póki są czerwone, czyli niedawno powstały, można, zwłaszcza u młodych osób, przy pomocy radiofrekwencji mikroigłowej, całkowicie się ich pozbyć. Natomiast jeśli rozstępy są kilkuletnie, białe, nie jesteśmy już w stanie ich się pozbyć, ale możemy tak je przebudować, żeby były mniej widoczne.

Zmarszczki są nieuniknione, ale czy możemy im w jakiś sposób zapobiec, np. zdrowym trybem życia albo jakimiś zabiegami?

Na powstawanie zmarszczek mają wpływ dwie rzeczy: jakość skóry, która z wiekiem jest coraz gorsza, oraz siła mięśni mimicznych. Kiedy ktoś ma 18 lat, zmarszczki wprawdzie powstają, gdy mięśnie się kurczą, ale gdy się rozluźniają, nie zostaje żaden ślad. Przychodzi jednak moment, że ten ślad pozostaje. Czyli ta jakość skóry nie jest już na tyle dobra, aby zagniecenia mogły się rozprostować.

Czyli nie uśmiechać się?

Nie. Po pierwsze można zastosować toksynę botulinową. Ona może być stosowana nie tylko na te już widoczne zmarszczki, ale też wcześniej, aby im zapobiegać. Zwłaszcza u osób z bardzo bogatą mimiką, u których te zmarszczki mogą być bardzo widoczne już w wieku 30 lat, można zastosować toksynę botulinową profilaktycznie, aby te zmarszczki się nie pozagniatały w sposób nieodwracalny. A druga rzecz – możemy zadbać o kondycję skóry. Jeżeli nie chcemy stosować preparatów, które już są gotowe w ampułkostrzykawkach, to można działać przy pomocy bardziej naturalnych metod, wspomnianych już osocza czy fibryny bogatopłytkowej. Te dwie metody mogą zapobiec powstawaniu głębokich zmarszczek i sprawić, że będziemy ładnie wychodzili na zdjęciach.

Dlaczego kolagen jest tak ważny dla skóry?

Kolagen i elastyna sprawiają, że skóra jest gęstsza, bardziej elastyczna. Z wiekiem tego kolagenu w organizmie jest coraz mniej. Są preparaty, które nie tylko stymulują produkcję kolagenu, ale wręcz zawierają kolagen, które oprócz stymulowania fibroblastów, czyli komórek wytwarzających kolagen, dostarczają składników do produkcji kolagenu.

Kolagen musi być w preparacie czy można sięgnąć po jakieś galaretki?

W preparacie, medycyna estetyczna galaretkami się nie zajmuje.

Dodam tylko, że na pewno osoby szczupłe są bardziej narażone na zmarszczki, niż te, które mają więcej tego tłuszczyku na twarzy.

Czyli należy dbać o wagę, ale niezbyt rygorystycznie, to BMI nie powinno też być zbyt niskie.

Dokładnie.

Jakie jeszcze zabiegi oferuje medycyna estetyczna?

Są jeszcze zabiegi sprzętowe. O laserze CO2 już wspomniałam. Mamy też np. radiofrekwencję mikroigłową – to są takie kartridże z igiełkami, które z jednej strony nakłuwają skórę, powodując uraz mechaniczny stymulujący skórę do regeneracji, a do tego te igiełki podgrzewają się, powodując w głębszych warstwach skóry uraz termiczny. Każdy uraz, który powstaje, stymuluje skórę do regeneracji, im młodsi jesteśmy, tym bardziej efektywne są te zabiegi. U młodych pacjentów w przypadku np. blizn potrądzikowych jesteśmy w stanie prawie do zera zlikwidować te blizny. Im jesteśmy starsi, tym te metody słabiej działają. Radiofrekwencję można stosować też na ciało, na blizny zanikowe, rozstępy.

Kolejnym sprzętem jest tzw. HIFU, czyli skoncentrowana wiązka ultradźwięków. Technologia podobna do usg, która na samej skórze nie zostawia śladu, tylko na określonej głębokości, którą dobieramy; tworzy mikrourazy stymulując skórę do regeneracji. To tzw. lifting bez skalpela.

Modne są solaria, jak się to ma do medycyny estetycznej?

Chyba nijak. Skóra się po nich starzeje. Ale to nie tylko solarium, to także to słońce naturalne. Każdy lubi mieć delikatny odcień opalenizny na skórze, wszystko jest dla ludzi, ale pamiętajmy że słońce postarza. Im więcej ktoś się opala, tym bardziej skóra będzie zniszczona i tym bardziej będzie miał widoczne zmarszczki.

Ostatnie lata to także moda na tatuaże. Czy to zabieg dla skóry obojętny, czy ta skóra odpowie na to w przyszłości?

Skóra i tak się będzie starzeć. Z punktu widzenia medycyny estetycznej, chcę tylko zwrócić uwagę, że wykonujemy tatuaże zwykle w młodym wieku. Gdy skóra się starzeje, zmienia się jej struktura. I o ile tatuaż na młodej skórze wygląda ładnie, z wiekiem jest już gorzej. Jeżeli przydarzy się jakiś zabieg w tej okolicy, tatuaż będzie zniszczony.

Bardzo dużo osób z czasem chce się pozbyć tatuażu. Da się to zrobić, to trudne i bolesne, ale mamy lasery, które to potrafią. Tym też zajmuje się medycyna estetyczna.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Spektrum autyzmu, zespół Aspergera https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-spektrum-autyzmu-zespol-aspergera/ Thu, 14 Aug 2025 16:02:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28183 Spektrum autyzmu, zespół Aspergera

mgr. Krzysztof Mocarski

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji Pytanie do specjalisty był mgr. Krzysztof Mocarski, psycholog z Centrum Zdrowia Psychicznego przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Spektrum autyzmu, zespół Aspergera – mgr. Krzysztof Mocarski
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Porozmawiamy dziś o temacie ostatnio bardzo modnym: autyzm, spektrum autyzmu, zespół Aspergera. To domena psychologów. Czym konkretnie zajmują się psycholodzy? 

Tak naprawdę w założeniach ze spektrum autyzmu teraz bardziej posługujemy się całym spektrum zaburzeń związanych z autyzmem, trochę odchodzimy już od diagnozy zespołu Aspergera. Zespół Aspergera jeszcze był w starych klasyfikacjach diagnostycznych. Obecnie w tych najnowszych,  amerykańskich czy międzynarodowych, zespół Aspergera został już usunięty. Ze względu na trudności diagnostyczne różnicowania autyzmu i samego zespołu Aspergera, ale też ze względu na to, że sam Asperger nie był zbyt dobrym człowiekiem i w swoich działaniach szkodził osobom, które badał – był niemieckim lekarzem w czasie drugiej wojny światowej i dużo złego wyrządził. I tak trochę było to kuriozum, żeby nazywać przypadłość, na które cierpią dane osoby, jego nazwiskiem.  

Czyli zespół Aspergera odkładamy do historii medycyny i nie używamy w nomenklaturze fachowej. Ale to było dosyć powszechnie diagnozowane. 

Tak, i nadal jeszcze w Polsce diagnozujemy zespół Aspergera, bo jeszcze jesteśmy na starej klasyfikacji, ale w nowej klasyfikacji już nie będziemy.  Ale wracając do pytania, to psycholog  zajmuje się diagnozą, chociaż diagnozę taką medyczną, nozologiczną wystawia psychiatra lub neurolog, ale to psycholog robi diagnozę tak zwaną funkcjonalną, czyli obserwację, wywiad z osobą, która cierpi na dane zaburzenie, ale również wywiad np. z rodzicami czy z bliskimi, nawet jeżeli diagnozujemy osobę dorosłą. Dobrze jest zrobić wywiad na przykład z rodziną, z żoną czy z dziećmi danej osoby, żeby zobaczyć, czy one też widzą dane objawy i jak one to widzą. Taką diagnozą zajmuje się psycholog, a później też terapią danych deficytów czy nadmiarów, bo w autyzmie mamy albo za mało, albo za dużo pewnych zachowań.  

Autyzm, spektrum autyzmu – jak to zdefiniować, bo to takie mało uchwytne jest. Najchętniej to byśmy wykonali jakiś test, badanie, dostali zakres wartości i postawili rozpoznanie. Jak jest w przypadku zaburzeń autystycznych? 

W przypadku zaburzeń autystycznych musimy spełnić pewne kryteria. Faktycznie fajnie by było zrobić jakieś testy, najlepiej zbadać krew i na tej podstawie stwierdzić, że mamy jakiś odczynnik, który wskazuje na to, że mamy tutaj spektrum autyzmu. Niestety, tego nie mamy i też na tym ubolewamy, bo tak jak zresztą w całej trochę psychiatrii, w psychologii klinicznej, nie mamy takich czystych laboratoryjnych metod badania czy dane zaburzenie lub choroba występuje. My na podstawie obserwacji to stwierdzamy. I mamy cały worek różnych zachowań ludzkich, który nazwaliśmy spektrum autyzmu. Dlatego mówimy spektrum, bo pewnych zachowań u osób jednych jest więcej, u drugich jest mniej. Żeby zdiagnozować autyzm musimy spełnić przynajmniej kilka kryteriów,  z dwóch głównych kategorii: to sztywne wzorce zachowań, powtarzalne wzorce zachowań, ale też deficyty lub trudności w interakcjach społecznych, w komunikacji. Jeżeli mamy te dwa szerokie zakresy spełnione, wtedy możemy zdiagnozować spektrum autyzmu, chociaż to do końca nie jest takie łatwe, bo też same różnicowanie pomiędzy spektrum autyzmu a innymi zaburzeniami czy chorobami w psychiatrii jest dość trudne. To łatwiejsze jest u dzieci, mamy do tego też dość fajne testy. Takim złotym standardem są testy ADOS, można wykonywać je i u dzieci, i u osób dorosłych, nawet u osób w podeszłym wieku, bo też takie osoby się zdarzają w diagnozie. W tym teście oceniamy kilka kryteriów: jak ta osoba wchodzi w interakcje z drugą osobą,  czy ma gesty czy mimikę, czy rozpoznaje mimikę drugiej osoby, czy na podstawie mimiki potrafi rozpoznać emocje, czy potrafi na podstawie tego, co widzi, naśladować kogoś. Patrzymy, czy jest sztywność, czy potrafi nawiązać rozmowę, czy potrafi prowadzić tzw. wolne rozmowy, czy interesuje się naszymi emocjami, naszymi przeżyciami.  Diagnosta w trakcie takiego testu, takiej obserwacji która trwa około godziny – półtorej, ma za zadanie nawiązać kontakt z tą osobą i ma za zadanie stworzyć tak sprzyjające warunki, żeby ta osoba pokazała te umiejętności. Jeżeli takich umiejętności nie ma, wtedy możemy już myśleć o tym, że jest to spektrum autyzmu. Określamy nasilenie objawów w porównaniu nie do ogółu populacji, ale do osób u których też zdiagnozowaliśmy spektrum autyzmu. Są tam skale punktowe i ilościowe. Nigdy nie równamy do osób, u których nie zdiagnozowaliśmy spektrum. 

Jak często spektrum autyzmu występuje w społeczeństwie? Czy możemy powiedzieć jak duża jest skala problemu w Białymstoku czy w województwie podlaskim?

Tak, są badania, że około jedna na 60 -70 osób ma objawy na tyle nasilone, że moglibyśmy zdiagnozować spektrum autyzmu. To jest dość dużo. Mamy też takie badania, które mówią, że stosunek chłopaków do dziewczyn wynosi 1 do 6, czyli u mężczyzn częściej diagnozujemy spektrum autyzmu. I teraz mamy taką zagwozdkę czy to wynika z tego, że dziewczyny, kobiety, lepiej się ukrywają w tym spektrum autyzmu, czy faktycznie chłopcy są bardziej narażeni na to, żeby ten rozwój przebiegał nieprawidłowo – że w życiu prenatalnym różne czynniki wystąpiły, czy to  środowiskowe, czy genetyczne, które wpłynęły na to, że ten autyzm się pojawił. 

W jakim wieku najczęściej możemy w sposób pewny rozpoznać, czy mamy do czynienia z autyzmem? 

Zaczynamy diagnozę od 2,5-rocznych dzieci, ale np. w Warszawie jest Fundacja Synapsis – najbardziej popularny w Polsce ośrodek diagnostyczny, gdzie potrafią diagnozować nawet roczne dzieci. Dlaczego mówimy o tym 2,5 roku? Bo jest to moment, kiedy pojawia się mowa. Ta mowa powinna już być dość dobrze rozwinięta, powinny pojawiać się pojedyncze, proste  zdania u dziecka, jak: mama daj czy tata patrz. I wtedy już możemy zobaczyć, czy ta mowa rozwija się prawidłowo oraz to, jak dzieci nawiązują kontakt niewerbalny w związku z pojawieniem się mowy. 

Jestem szczęśliwym dziadkiem i jeden z wnuków w najbliższych dniach będzie miał rok. I tak się zastanawiam jak u takiego dziecka można podjąć się oceny i diagnostyki. Starszy wnuk ma 2,5 roku i rzeczywiście już można z nim porozmawiać, wejść w taką relację. Co najczęściej niepokoi rodziców, którzy trafiają do psychologów?

U małych dzieci, takich właśnie rocznych czy powyżej pierwszego roku życia, powinniśmy zwrócić uwagę na to, czy dziecko nawiązuje kontakt z drugą osobą, czyli czy patrzy na drugą osobę, czy patrzy na twarz, w oczy, czy bardziej jest ukierunkowane na przedmioty, czy uśmiechy kieruje do osoby, czy do przedmiotu. Jeżeli na przykład dziecko widzi coś, co jest dla niego ciekawe, próbuje zwrócić uwagę dorosłego, że to jest dla niego interesujące. I wtedy kieruje wzrok na przedmiot, który mu się podoba i później patrzy na osobę, z którą jest związany. Kieruje uśmiechy do tej osoby. Jeżeli patrzy na przedmiot i kieruje uśmiechy do przedmiotu, musimy zobaczyć, jak dużo tego jest. Patrzymy także na cały rozwój dziecka, np. czy nie ma opóźnionego chwytania albo chodu. Są badania, mówiące o tym, że dzieci nawet półroczne, u których zdiagnozowano później spektrum autyzmu, mniej uwagi skupiały na twarzach drugich osób, nie patrzyły na twarze, bardziej skupiały się na przedmiotach. I to już będzie dla nas też diagnostyczne. Tylko wtedy trochę zwlekamy z tą diagnozą u tak małych dzieci, bardziej wtedy diagnozujemy na przykład opóźnienie rozwoju czy całościowe zaburzenia rozwojowe. A diagnozę autyzmu powinniśmy wystawić dopiero po trzecim roku życia. 

Autyzm, cechy autyzmu to coś, co mamy od urodzenia, czy możemy to nabyć w czasie życia,  w wieku kilkunastu lat, a może wieku dorosłym? Czy mogą wtedy pojawić się cechy autyzmu? 

To jest kontrowersyjny temat, bo kiedyś właśnie było przekonanie, rozsiane wręcz na badaniach naukowych, że autyzm jest powodowany czynnikami zewnętrznymi, a nie genetycznymi. Było nawet takie stwierdzenie, powielane w mediach, że szczepienia powodują autyzm. Akurat te badanie, które mówiło o tym, zostało sfałszowane. Osoba, która wprowadziła je do obiegu jako artykuł naukowy, została pozbawiona prawa wykonywania zawodu. Wiemy o tym, że szczepienia nie powodują autyzmu. Kiedyś było też takie przekonanie, że tak zwane matki „lodówki”, czyli chłodne matki, nieemocjonalne, też powodowały autyzm u dziecka. I też wiemy, że to jest nieprawda. Autyzm jest wieloczynnikowy. Mamy dość dobre dowody na to, że autyzm jest genetyczny, że około 50-90% autyzmu pochodzi od genów, czyli, że jednak dziedziczymy po naszych rodzicach pewnie cechy. Ale to czy, autyzm nam się objawi, czy nie, zależy od czynników środowiskowych, np. w wieku prenatalnym. Może być tak, że matka np. chorowała na jakiegoś wirusa, czy miała jakąś bakterie, albo była narażona w trakcie ciąży na jakieś czynniki stresogenne, np. wypadek rodzinny, czy też była narażona na jakieś pestycydy.  Mamy też czynniki okołoporodowe np. niedotlenienie w czasie ciąży czy przedwczesny poród. Wcześniactwo też jest czynnikiem, który może wpłynąć na to, że pojawi się autyzm. Na rozwój autyzmu mogą też wpłynąć czynniki we wczesnych okresach życia, jak np. zaniedbanie dziecka.  

A czy u seniora może wystąpić autyzm? 

W diagnozie autyzmu patrzymy na to, czy dane objawy występowały już we wcześniejszych latach. Czy wtedy kiedy mieliśmy te 3-4 tak zwane kroki milowe w rozwoju, które w trzecim, czwartym, szóstym i ósmym roku życia powinniśmy przejść, ten rozwój przebiegał harmonijnie. Jeżeli on przebiegał harmonijnie, a jakieś objawy się pojawiają u seniora, osoby we wczesnej czy środkowej dorosłości, raczej będzie to inne zaburzenie. Na przykład, kiedy u seniora pojawiają się takie objawy jak wycofanie społeczne czy przywiązanie do rutyny, możemy sprawdzić, czy to nie jest jakiś rodzaj otępienia, a u osób dorosłych – czy nie jest to  np. pojawienie się jakiegoś epizodu schizofrenii czy epizodu psychotycznego.  

Czyli nie nabywamy tego z wiekiem, tylko raczej jeśli w pewnym momencie pewne cechy autyzmu zostaną zdiagnozowane, to tylko i wyłącznie dlatego, że wcześniej nikt tego nie zauważył. 

Albo nikt nie zauważył, albo mówił, że to jest coś innego. Albo po prostu ktoś „tak zawsze miał” – miał duże przywiązanie do rutyny, albo trudno mu było odgarnąć intencje drugiej osoby, nie rozumiał sarkazmu, nie potrafił naśladować innych osób. Mówimy tutaj już o osobach wysoko funkcjonujących. Ale jeżeli ktoś zawsze tak miał, to może to wynikać z autyzmu. Wtedy też trochę inny jest ten kontakt społeczny. Doświadczeni diagności zazwyczaj czują, czy mają do czynienia z autyzmem.  

Czy dziecko z autyzmem sygnalizuje problemy, czy to raczej my zauważamy, że coś z nim jest nie tak? 

Czasem coś zauważają rodzice, ale najczęściej zauważa przedszkole czy szkoła. I przedszkole informuje rodziców, aby udać się z dzieckiem do specjalistów, bo widać, że jest coś nie tak. Np. dziecko nie nawiązuje kontaktu z innymi dziećmi, zamiast zapytać, czy może zabawkę, to np. bije dzieci, albo bawi się w samotności. Albo wtedy, kiedy jest jakaś zmiana planów w przedszkolu, bo na przykład zaczął padać deszcz i nie idziemy na spacer, a zawsze chodzimy na spacer, to nagle Jaś robi się zły,  robi się agresywny albo marudny albo lękliwy. Takim okresem krytycznym, kiedy dość dużo rodziców się zgłasza do specjalisty, jest też pójście do pierwszej klasy szkoły podstawowej. Bo dzieci, które wyżej funkcjonują, dość dobrze się ukrywały w przedszkolu, bo nie było wymogu, żeby wysiedzieć te 45 minut przy ławce. Do tego w szkole jest dużo więcej dzieci do kontaktu, klasy są 25-30 osobowe, przedszkola najczęściej są w mniej licznych grupach. 

Na co rodzice powinni zwrócić uwagę? Często jest tak że objawów u osób najbliższych nie widzimy, ponieważ to jest nasza codzienność i taka nieprawidłowość staje się taką normą dla nas. 

Tak to jest prawda, że często nie zauważamy objawów u naszych dzieci, tego że trochę zachowują się w inny sposób niż inne dzieci, a jeżeli to zauważamy, to tłumaczymy, że ono po prostu tak ma. Na co zwrócić uwagę? Na to, czy dziecko przywiązuje dużą uwagę do rutyny, czy jeżeli jest jakaś zmiana w planu dnia, potrzebuje tego, żeby powiedzieć, co będzie dalej, po kolei danego dnia. W autyzmie jest duża potrzeba kontroli i przewidywalności. Ta kontrola wynika z tego, że mózg autystyczny trochę inaczej postrzega rzeczywistość, trochę inaczej odbiera bodźce, które płyną z zewnątrz i potrzebuje tej kontroli po to, żeby zmniejszyć swój lęk. Lęk wynika z tego, że ta  nieprzewidywalność się pojawia. Rodzice powinni zwrócić też uwagę na to, czy dziecko bawi się z innymi dziećmi, czy naśladuje na przykład zabawę z bajek, czy w zabawie jest jakiś temat, czy tylko bawi się w sposób manipulacyjny, że na przykład tylko przekłada klocki z miejsca w miejsce, czy układa rzeczy w rzędy, a jeżeli ktoś zmieni szereg układania klocków czy samochodów, czy dziecko wtedy się złości. Warto zwrócić uwagę czy dziecko powtarza kwestie z bajek i to kilkukrotnie, bo oczywiście, że jeżeli jednokrotnie dziecko sobie zaśpiewa piosenkę czy jakiś dialog z bajki, nic złego się nie dzieje, ale jeżeli to powtarza wielokrotnie, powinniśmy wtedy zwrócić  większą uwagę na to, czy to nie jest spektrum autyzmu. Powinno też się zwracać uwagę czy dziecko nawiązuje kontakt wzrokowy, czy tylko patrzy w stronę rodzica, bo to też jest bardzo ważne, czy dziecko coś wskazuje palcem, a jeśli coś wskazało palcem, to też zobaczyło, czy rodzic patrzy.  

Zdiagnozowaliśmy dziecko. Jaka wygląda terapia? Czy możemy sobie z tym problemem spektrum autyzmu poradzić? 

To zależy. Poradzić zawsze możemy, tylko to zależy od nasilenia stopnia ciężkości objawów, bo spektrum autyzmu też występuje często z innymi zaburzeniami, na przykład niepełnosprawnością intelektualną. Wtedy mówimy o sprzężeniu dwóch zaburzeń neurorozwojowych:  niepełnosprawności intelektualnej i spektrum autyzmu, i wtedy jest ciężej. Ale nie jest niemożliwe do terapii. Wtedy zwracamy dużą uwagę na to, żeby uczyć daną osobę nowych umiejętności,  samodzielności, ale też nie jest wykluczone, żeby uczyć przedmiotów szkolnych. Jeżeli mamy dziecko, czy osobę w spektrum autyzmu, u której zdiagnozowaliśmy tylko autyzm, uczymy po prostu tego kontaktu społecznego. Oczywiście subtelnie, a nie w sposób taki, że od razu łamiemy komuś rutynę. Wtedy tylko wywołamy jeszcze większe objawy lękowe, pogłębimy zaburzenie. Ale jak najbardziej spektrum autyzmu jest do terapii, tylko nie jest do leczenia, tego nie leczymy, tylko robimy terapię czyli uczymy dane osoby, jak lepiej funkcjonować w życiu. 

Jakie jest rokowanie? Czy tutaj jest jakiś optymizm?  

To jest bardzo trudne pytanie, ponieważ to jest indywidualne i zależy od stopnia nasilania objawów, czy jest on lekki, umiarkowany czy ciężki. Jeżeli mamy ten lekki stopień nasilenia objawów, to faktycznie możemy dość dużo zrobić, jeżeli dość wcześnie wykryjemy autyzm – w trzecim, czwartym, piątym roku życia. Znam takie osoby u których wiem, że miały zdiagnozowany autyzm. W tym momencie bym nie powiedział  – są tylko jakieś subtelne przejawy i tylko ktoś, kto się zna i  dobrze się przypatrzy, to będzie to widział, a tak naprawdę nie widzimy tych różnic od normy. Jeżeli dobrze została przeprowadzona terapia, dość intensywnie, czyli były różne oddziaływania i pedagogiczne i psychologiczne. i logopedyczne, też tzw. treningi umiejętności społecznych, czyli właśnie takie zajęcia grupowe jak się zachowywać wśród innych osób, to możemy tego nie zauważyć. Ale mamy takie dzieci, które diagnozujemy już z dużym nasileniem objawów, w tej cięższej postaci. Wtedy trzeba być z rodzicami szczerym i mówić, że musimy uczyć dziecko samoobsługi, bo kiedyś tych rodziców zabraknie i warto aby Jaś, który będzie kiedyś Janem, był w miarę samodzielny. 

Są dzieci, które lubią się samodzielnie bawić gdzieś w kącie i dzieci bardzo żywiołowe, które zawsze coś zbroją. Czy tu też rodzice powinni się jakoś niepokoić? 

Myślę, że warto zobaczyć czy to dziecko, które siedzi samo, potrafi jednak z innymi dziećmi się bawić, czy potrafi inne dzieci wpuścić do zabawy, przejąć temat zabawy innego dziecka. Jeżeli potrafi się bawić z innymi dziećmi, to takie jedyne zachowanie raczej nie sprawia, że mówimy o spektrum autyzmu. Zresztą spektrum autyzmu może mieć też dziecko, które jest bardzo żywiołowe, dużo potrzebuje ruchu, wszędzie go jest pełno. Ale też niekoniecznie, bo takie dziecko może mieć np. ADHD. 

Co to takiego jest ADHD? 

ADHD to jest zaburzenie neurorozwojowe – deficyty uwagi z nadpobudliwością psychoruchową. Są deficyty, nawet u osób dorosłych, w zakresie koncentracji, utrzymywania uwagi. Jak długo się skupiamy na danej czynności, czy potrafimy czynności kończyć, czy potrzebujemy dużo ruchu czy mało ruchu – na tym się najbardziej skupiamy przy diagnozie. 

Do ruchu to my w radiu w ramach profilaktyki różnych chorób zachęcamy, czyli osoby z ADHD są pożądane u nas czy tak nie do końca? 

Nie do końca. Tego ruchu może być bardzo dużo, jeżeli taka osoba tego ruchu potrzebuje, a nie może go w danej chwili zrealizować, wtedy to będzie prowadziło do jakiegoś napięcia, dyskomfortu psychicznego, który może prowadzić np. do złości albo wyczerpania psychicznego. 

Spektrum autyzmu  budzi jednak niepokój w rodzicach. Czy rzeczywiście powinniśmy się jako rodzice, dziadkowie, bać?

Czy powinniśmy się bać? Niekoniecznie, ponieważ jak mówiłem, dużo rzeczy da się wypracować, nawet jeżeli zauważymy jakieś objawy czy jakieś zachowania, które budzą naszą niepokój, możemy z tymi objawami sobie dość dobrze poradzić.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Sen dobry na wszystko? – mgr. Milena Grabińska https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-sen-dobry-na-wszystko-mgr-milena-grabinska/ Sun, 10 Aug 2025 15:28:10 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28165 Sen dobry na wszystko?

mgr. Milena Grabińska

Gościem prof. Jana Kochanowicza była Milena Grabińska, psycholog z Centrum Zdrowia Psychicznego przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty. Sen dobry na wszystko?- mgr. Milena Grabińska
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Sen – podobno jest dobry na wszystko.

Sen jest naszą najważniejsza, podstawową aktywnością w ciągu dnia. Statystycznie1/3 życia spędzamy w łóżku. To jest nasza podstawa do funkcjonowania codziennego, do regeneracji, regulacji samopoczucia.

Ile powinien sen trwać? Bo gdy śpimy za długo nie jest dobrze, ale i nie spać też jest niedobrze.

Zgodnie z normami, osoby dorosłe, między 18 a 55. rokiem życia, powinny spać 7-8 godzin, nastolatkowie mogą spać godzinę dłużej. Osoby starsze, powyżej 65 roku życia, mogą spać z kolei krócej – 6-7 godzin. Ale 7-8 godzin to podstawowa norma, idealna do tego, aby organizm się regenerował.

Dlaczego osoby starsze mniej śpią?

Taka jest biologia, organika naszego organizmu, że sen skraca się, im jesteśmy starsi.

Czy my śpimy całą noc tak samo? Mamy przecież różne fazy snu, czasem coś nam się śni.

Z jednej strony tak, bo wszyscy mamy te same fazy snu: NREM i REM – to głęboka faza snu, z szybkim ruchem gałek ocznych, gdy pojawiają się sny. Te cykle są takie same, one trwają przez całą noc i powtarzają się kilka razy. Jeden cykl trwa maksymalnie 120 minut. Ile razy uda się go w ciągu nocy powtórzyć, zależy od naszej higieny snu.

120 minut to przy śnie 6 godzinnym trzy cykle. Czyli mamy trzy sny w ciągu nocy?

Trochę to tak wygląda. My zazwyczaj pamiętamy jeden sen albo żadnego, ale organizm te trzy cykle przechodzi. Nasze ciało najwięcej wynosi z tego wszystkiego. W fazie NREM ono się relaksuje, rozluźnia, zaczyna się proces regeneracji organizmu. Faza REM to odpoczynek dla naszego mózgu, ja mówię, że on wtedy układa sobie szufladki, z tym co się wydarzyło, co ma się wydarzyć. I mimo, że dość mocno wtedy pracuje, to regeneruje się w tym momencie.

Mamy senniki, które tłumaczą sny, ale czy na podstawie tego, co nam się śni można powiedzieć też coś o naszym zdrowiu? Czy to ma odniesienie z punktu widzenia psychologa?

Każdy nurt psychoterapeutyczny inaczej do tego podchodzi. Ja pracuję w nurcie behawioralno-poznawczym, gdzie przyjmuje się, że można spojrzeć na sny, ale bardziej na zasadzie – co się dzieje   w naszym życiu. Jeśli w śnie biegniemy, uciekamy – można sprawdzić czy jest pęd, pośpiech, presja przy wykonywaniu zadań w życiu. Bo w nocy, jak organizm odpoczywa, to przeżywanie do nas wraca. Można na tym się skupić, ale nie zawsze trzeba.

Cykl trwa 120 minut, czyli powinniśmy spać 6, 8, albo 10 godzin. A co się dzieje, jak nastawimy budzik na 6 i brakuje nam minut do tego pełnego cyklu.

Te 120 minut to takie założenie statystyczne, bardziej dobiera się to pod konkretną osobę. Bo taki cykl może trwać od 80 do 120 minut. Jak musimy wstawać o konkretnej godzinie i mamy taki niepełny sen, to pytanie, czy jest to jednorazowe, czy będziemy już wstawać o tej godzinie. Bo to są dwa mechanizmy. Gdy zdarza się tak raz na jakiś czas – nic się nie stanie. Ale jeśli chcemy regularnie wstawać o tej o 6,  to już trzeba wyliczyć, która godzina będzie dla nas optymalna, aby położyć się spać i obudzić się wyspanym. 

A co, jeśli mamy problem z zaśnięciem? Jak zadbać o taką higienę snu, aby nie było z tym problemów?  

Tu po pierwsze należałoby zwrócić uwagę na ten czas przed zaśnięciem. Warto odciąć się wtedy od niebieskiego światła, ja jestem przeciwniczką telewizora w sypialni. Zasypiamy bez telefonów, telewizji. Najlepiej przed snem się wyciszyć. Trzeba też spojrzeć na to, ile mamy w ciągu dnia  stresu, jakie stosujemy używki, o której pijemy kawę. Czy nie pijemy alkoholu  przed snem, który stymuluje, podnosi stany lękowe.  Trzeba też przyjrzeć się, jak wygląda nasza sypialnia, czy mamy wygodny materac, czy pokój jest odpowiednio zaciemniony, mamy dobre zasłony, aby wyizolować się od otoczenia i melatonina mogła w naturalny sposób działać.

Zwykle nikt nie odczuwa zaniepokojenia przy oglądaniu telewizji. Czy to niebieskie światło   rzeczywiście wpływa na naszą podświadomość, stymuluje, tak że nie możemy zasnąć? 

Są już badania, że to niebieskie światło stymuluje nasz mózg, że nas nakręca. Też ta skokowość przy oglądaniu telewizji, to przerzucanie obrazów, powoduje, że mózg musi wychwytywać każdy szczegół. Jest bardzo mocno skoncentrowany, by chłonąć informacje. Z kolei telefony to w dzisiejszych czasach, to krótkie filmiki, tzw. shortsy, na aplikacjach społecznościowych, które działają na zasadzie hazardu: trzy filmiki nie są interesujące, czwarty nas zainteresuje. To pozornie odstresowuje, ale tak naprawdę, cały czas stymuluje, bo te filmy są energiczne, krzykliwe. I jak odłożymy telefon, to mózg potrzebuje takiej pół godziny, aby zwolnić, nie musiał analizować informację, ale mógł przyszykować się do odpoczynku.

Jakie czynności mogą nam pomóc zapaść w zdrowy sen?

Książka, sudoku, krzyżówki, krótki półgodzinny spacer przed snem. Najlepiej, aby każdy znalazł sobie to, co mu najbardziej odpowiada, co pomaga w wyciszeniu, odizolowaniu od codziennego biegu. Modlitwa jest tu też bardzo dobrym pomysłem, bo  koncentrujemy się wtedy na własnych wartościach, potrzebach. 

Wspomniała pani o melatoninie. Co to takiego?

To hormon, który pomaga nam zasnąć, wejść w fazę NREM, która szykuje nas do fazy  głębokiego snu. Dużo firm produkuje melatoninę w formie tabletek, ale sami możemy sobie ją wypracować, przez wprowadzenie odpowiedniej higieny zasypiania. Trzeba tylko przed snem skoncentrować się, że jesteśmy w tym momencie wyciszenia, odchodzimy od zgiełku dnia codziennego. I organizm już wtedy wie, że jest np. kąpiel, książka, łóżko i wytwarza wtedy melatoninę w naturalny sposób, a ona pomaga nam zasnąć.

Koncentrujemy się na tym, aby chodzić spać o jednej porze czy wtedy, kiedy chce nam się spać?

Raczej skoncentrowałabym się na tym, aby kłaść się o jednej porze, bo wypracujemy wtedy sen taki, jak powinien być. Jeśli chodzimy spać kiedy chcemy, możemy zasnąć ze zmęczenia, bo organizm już nie daje rady funkcjonować albo np. zaczyna się jakąś choroba. Najlepsza jest regularność, kiedy mamy nawyki i sen przychodzi do nas prawidłowo.

Wiele osób nie wyobraża sobie dnia bez kawy, kiedy ta ostatnia kawa powinna być wypita?

Zależy ile pijemy ich dziennie i jak ona na nas działa. Ale te 5-6 godzin przed snem będzie bezpieczne, aby móc spokojnie zasnąć.  

Przyjmuje się, że alkohol relaksuje i odpręża, czyli pomaga zasnąć.

Alkohol nas pozornie odpręża, trochę ściąga to chwilowe napięcie. Statystycznie przez pół godziny nas wycisza, potem mamy wyrzut kortyzolu to jest taki hormon stresu, który nas nakręca, dlatego sięgamy na kolejną dawkę alkoholu, aby zbić ten kortyzol i móc się wyciszyć. Zaśniemy, ale organizm będzie trawił ten alkohol, będzie się wybudzał i zaburzał rytm snu. To jest takie błędne koło. Wydaje się, że się wyciszymy, ale możemy jeszcze bardziej nakręcić.

Czasem starsze osoby mówią: nie spałem cała noc. Jest to prawdopodobne, czy raczej drzemią, wybudzają się i mają wrażenie, że nie spali?

Może być tak, że ktoś ma taki płytki sen, może być, że się nie wyspała. U takiej osoby bym sprawdziła, czy to od dłuższego czasu się dzieje, czy od niedawna, na ile to przeszkadza. Bo u osób  starszych sen staje się krótszy, zwykle po jakimś czasie zwracają uwagę na to, że ten sen już nie trwa 8 a 6 godzin, i jest za krótki. Czasem można wtedy pomóc taką osobę farmakologicznie.

Zasypiamy bezproblemowo, ale wybudzamy się w środku nocy z niepokojem, lekiem. Co w takiej sytuacji? 

To daje nam informację, że pojawił się u nas stres. Trzeba by zobaczyć, czy to jednorazowa sytuacja, czy zdarzyła się więcej razy. Jak wybudzamy się trzy razy w tygodniu przez 3 miesiące, WHO zaleca, że warto udać się do specjalisty psychologa, psychiatry, czy lekarza pierwszego kontaktu, aby sprawdzić, co się dzieje. Jak w nocy się wybudzamy, na pewno działa na nas kortyzol, czyli ten hormon stresu, z którym walczymy w gabinetach. Trzeba by się zastanowić, na ile możemy coś zmienić w naszym życiu. Jak mamy stresująca pracę, dużo pewnie nie zrobimy, ale jest pytanie czy zmienić pracę, czy wspomóc się lekami, aby wyregulować ten sen.

Jak przygotować się do takiej wizyty u psychologa? Jak to wygląda?

Ja zawsze mówię, aby się nie przygotowywać. Aby przyjść, powiedzieć, z czym mamy trudności.  Można ewentualnie zastanowić się, jak się funkcjonuje, np. ile śpię, jak często się wybudzam, od kiedy to się dzieje. Taka wizyta to po prostu rozmowa. Pytamy, co taka osobę do nas sprowadza, o czym chce porozmawiać, o co zapytać. Czasem to pytanie brzmi „czy jestem normalny”.  

Czy to można tak określi​ć?

Często w społeczeństwie pokutuje przekonanie, że ten kto tylko przekroczy próg u psychologia, jest „nienormalny”. My z tym walczymy. Bo przychodzimy do psychologa z trudnością, a zadaniem specjalistów jest rozwiązać problemy.  

Wracając do snu. Są też osoby, które mają problemy ze wstaniem. Budzik dzwoni, oni dalej śpią. Jest dla nich jakaś sposób na rozbudzenie się?

Oprócz podniesienia ciśnienia, chyba nie. Też spojrzałabym, czy jest to sen zaburzony w nocy, powodujący, że nie dospaliśmy, czy zaburzenia snu w kontekście nadmiernej senności. To też jest problem. Jak rozbudzić taką osobę? Tylko podnieść ciśnienie, ale w jaki sposób, to indywidualna kwestia. Może to być kawa, ale też poranne ćwiczenia, przeciągniecie się, pójście na spacer, co bardzo fajnie podnosi nam endorfiny. 

Co to takiego te endorfiny?

To hormony podnoszące nam nastrój. Endorfiny, serotonina, dopamina, to hormony, nad którymi staramy się pracować w naturalny sposób, aby je wytworzyć i aby było ich jak najwięcej w naszym organizmie. One odpowiadają za nasz dobry nastrój, że coś nam się chce, widzimy więcej korzyści z dnia codziennego. I właśnie ruch podnosi nam te endorfiny.

Oprócz ruchu, jak jeszcze podnieść sobie można poziom hormonów szczęścia?

Wszystko co sprawia nam przyjemność, daje satysfakcję, daje odczuwalną korzyść. Ruch to mechaniczne wytworzenie endorfin, ale nawet wypicie porannej kawy w ciszy też potrafi podnieść nam poziom tych hormonów. Napisanie dobrej klasówki, z dobrym wynikiem, to też uderzenie pozytywnych hormonów. Albo wyjście do kina, teatru. 

Czy można wyspać się na zapas?

Myślę, że nie. Choć można czasem pozwolić sobie na to, aby dłużej poleżeć w łóżku. Ale przespanie jednego dnia, żeby potem mieć na tydzień energii, raczej się nie sprawdzi. Tu musi być regularność i powtarzalność. Jak raz zarwiemy noc, nic się nie stanie, dłużej pośpimy, też nic się nie stanie, ale na co dzień ważna jest raczej rutyna.

Czyli nie wykorzystujemy weekendu, dni świątecznych, aby spać?

Może to być dodatkowy relaks, aby skoncentrować się na sobie, swojej regeneracji, wypoczynku. Ale też pytanie, czemu aż tak potrzebujemy tego dodatkowego wypoczynku. 

Jaka może być rada dla młodej mamy, która musi w zwykle w nocy kilkakrotnie przerwać ten cykl snu, aby wstać, nakarmić dziecko, potem je uspać i ta noc jest zdezorganizowana?

Chyba nie ma tu magicznego środka. Próbować się ratować  i jak dziecko śpi, też spać, czy poprosić o pomoc najbliższych, rodzinę. Nie da się tu wprowadzić rutyny. Dopóki dziecko nie zacznie przesypiać nocy, nie ma magicznego środka. 

Natomiast osoby starsze to często zmiany zwyrodnieniowe, różne dolegliwości. Wtedy nie śpimy, bo wiek, czy z powodu dolegliwości?

Wszystko ma wpływ. My jako społeczeństwo koncentrujemy się na tym, że nie śpimy z powodu    stresu, ale to mogą też być różne choroby, zmiany zwyrodnieniowe. To też bezdech senny, który  potrafi zaburzać sen, gdy ten mózg jest niedotleniony. Zawsze radzę, aby udać się do specjalisty, który sprawdzi stan naszego zdrowia, to na ile kłopoty ze snem powoduje choroba, a na ile higiena snu. 

A chrapanie – to problem dla chrapiącego, czy raczej dla osób z jego otoczenia?

To problem i dla otoczenia i tej osoby, która chrapie. Pojawi się bezdech senny, gdy ta jakość snu bardzo się pogarsza, mózg jest niedotleniony, zmęczony, w ciągu dnia jest ospałość. Trzeba wtedy wdrożyć leczenie. Bezdech jest niebezpieczny, to chwilowe przerwanie dostawy tlenu do organizmu. Psychologiczne aspekty snu to jedno, ale trzeba też sprawdzić jak nasze ciało fizycznie funkcjonuje. Nie tylko chrapanie, ale też np. problemy z sercem, jak arytmia, też mogą na to wpływać. Trzeba wszystko sprawdzić i zanim zaczniemy działać psychologicznie, wykluczyć wszystkie dolegliwości fizyczne.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Wybieramy czy zmieniamy POZ? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-wybieramy-czy-zmieniamy-poz/ Sun, 03 Aug 2025 15:59:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28179 Wybieramy czy zmieniamy POZ?

Agata Dyszkiewicz, Monika Stasiak

Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były Agata Dyszkiewicz, naczelnik wydziału obsługi klientów i profilaktyki podlaskiego oddziału NFZ oraz Monika Stasiak, kierownik sekcji informacji, skarg i wniosków podlaskiego oddziału Narodowego Funduszu Zdrowia

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Wybieramy czy zmieniamy POZ? – Agata Dyszkiewicz, Monika Stasiak – NFZ
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Czym jest podstawowa opieka zdrowotna?

AD: Podstawowa opieka zdrowotna (POZ), jak sama nazwa wskazuje, jest takim zakresem świadczenia, który jest najbliżej pacjenta. Nie jest to miejsce, gdzie będziemy mieli do czynienia tylko ze świadczeniami podstawowymi, bo już jakiś czas temu taka przychodnia POZ przestała być miejscem, do którego przychodzimy tylko po to, aby lekarz nas osłuchał, czy by zaszczepić siebie i swoje dziecko, ale z szerokim wachlarzem naszych problemów zdrowotnych. To są choroby, ale także profilaktyka i troska o nasze zdrowie. To miejsce, gdzie dostaniemy wytyczne jak dbać o siebie, swoje zdrowie i swoich najbliższych. Mamy tu świadczenia lekarza POZ, pielęgniarki, położnej, które mogą być udzielane zarówno na miejscu, w przychodni, jak i w domu pacjenta. Często spotykamy się z pytaniami, czy jak np. mam mamę niepełnosprawną, obłożnie chorą, to lekarz POZ może przyjść na wizytę domową. Może, pacjent ma takie prawo, ale taka wizyta musi odbyć się ze wskazać medycznych. To lekarz decyduje czy stan zdrowia uzasadnia wizytę domową. 

Czyli najbliższy naszemu zdrowiu jest nasz lekarz rodzinny, ale też pielęgniarka i położna. Ja osobiście nie korzystam z pomocy położnych, ale moje wnuki z wizyt patronażowych po porodzie korzystały. Pani położna przyjechała z wagą, obejrzała, doradziła synowej.

AD: Bo taka wizyta patronażowa położnej, to nie jest tylko: dzień dobry, czy wszystko dobrze, krótki ogląd i to wszystko. Obecnie są to badanie fizykalne, ważenie, pomiar główki dziecka – czyli  profesjonalna opieka poporodowa.

MS: Zresztą wykwalifikowana położna czy pielęgniarka, która przyjdzie na taką wizytę patronażową do małego dziecka, to jeśli ma takie uprawnienia, ma nawet możliwość wystawić receptę, gdyby okazało się że dziecko wymaga podania leku na receptę. Może zlecić też badania dodatkowe. Po takiej wizycie powinna wtedy skonsultować się z lekarzem rodzinnym dziecka, aby ten wiedział, że coś się dzieje i w razie potrzeby wybrał się na wizytę domową. 

Jak zapisać się do lekarza rodzinnego? Czy to musi być ten najbliższy miejsca zamieszkania, czy to my decydujemy gdzie będziemy się leczyć? Ja wybrałem dla siebie lekarza rodzinnego w miejscu pracy, w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym, bo to najwygodniejsze miejsce. 

AD: Lekarza rodzinnego, pielęgniarkę i położną POZ możemy wybrać dowolnie. Nie ma tu żadnej  rejonizacji, to pacjent decyduje, gdzie chce z takich usług korzystać. Może to być przychodnia blisko pracy, gdy jest mi tam poręczniej, a dzieci mogę zapisać do zupełnie innej placówki, np. bliżej domu czy szkoły. Jest tu pełna swoboda wyboru przychodni. Aby się zapisać, składamy dokument, w którym oświadczamy do jakiego lekarza, pielęgniarki, położnej chcemy należeć. Taką deklarację składamy przychodząc do przychodni i wypełniając odpowiedni druk, który zostawiamy w przychodni, albo poprzez Internetowe Konto Pacjenta (IKP). Jest tam taka opcja: lekarz rodzinny – zmień/wybierz, składamy deklarację elektronicznie i podpisujemy profilem zaufanym. Chcę podkreślić, że każda forma złożenia deklaracji jest formą równorzędna. Czasem pacjenci się skarżą, że przychodnia nie przyjmuje deklaracji złożonych przez IKP, elektronicznie i każe wypełniać je papierowo, na miejscu. To niedopuszczalna praktyka, bo każda forma jest równorzędna. Nie ma tu wykluczeń.

Przypomnijmy może jeszcze co to jest IKP?

AD: IKP – to Internetowe Konto Pacjenta. Każdy ma swoje IKP, wystarczy je tylko aktywować, logując się przez bankowość elektroniczną. Znajdziemy tam zakładkę lekarz rodzinny. Jak składaliśmy deklarację, jest tam informacja do kogo należymy, jak chcemy zmienić lekarza, też możemy dokonać tego przez IKP.

Jak często możemy zmienić lekarza rodzinnego?

MS: Możemy bezpłatnie zmienić lekarza dwa razy w roku kalendarzowym. Wyjątek jest wtedy, jak się  przeprowadziliśmy do innej dzielnicy czy miasta albo lekarz zaprzestał udzielania świadczeń, wtedy pacjent może też bezpłatnie wybrać innego lekarza. Poza tą sytuacją, jeśli chcemy częściej niż dwa razy w roku dokonać zmiany, trzeba ponieść opłatę 80 zł za każdą dodatkowa zmianę deklaracji.

Wybieramy konkretną lekarkę, z imienia i nazwiska, a pani doktor mówi, że nas nie przyjmie. Co wtedy?

MS: Według prawa taka sytuacja nie powinna mieć miejsca. Zdarza się, że lekarz odmawia kontynuacji opieki nad pacjentem. Pozostaje nam jako NFZ powołać się wtedy na ustawę o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, która określa, w jakich sytuacjach lekarz może odmówić albo zaprzestać kontynuowania świadczeń. Nie powinno to być podyktowane charakterem pacjenta, ale szczególną sytuacją np. pacjent notorycznie nie stosuje się do zaleceń lekarza, nie współpracuje, nie chce poddać się leczeniu. W takiej sytuacji lekarz ma pewne możliwości, aby odstąpić od leczenia. Natomiast według ustawy o świadczeniach zdrowotnych, to pacjent wybiera lekarza i lekarz jest zobowiązany udostępnić nam formularz i przyjąć deklarację. 

Czasem słyszymy, że w przychodni jest już tylu pacjentów, że nowych nie przyjmiemy. Jest wprawdzie zapis w przepisach, że jeden lekarz rodzinny nie powinien mieć więcej niż 2500 pacjentów. Z naszych informacji jednak wynika, że niektórzy ten limit przekraczają, bo np. na danym terenie jest tylko jedna przychodnia. Wtedy zapytujemy czy większa ilość podopiecznych nie powoduje trudności z uzyskaniem świadczenia, np. w sezonie grypowym. Lekarz mający wielu pacjentów może przyjąć nową deklarację, ale powinien też udzielić temu nowemu pacjentowi informacji, że tych podopiecznych jest już bardzo dużo, a np. w przychodni obok jest mniej i tam jest możliwość zapisania się. 

AD: Bywa też tak, że pacjenci składają dość często skargi na swoją placówką. Być może należałoby wtedy pomyśleć o zmianie przychodni. Bo jaki sens być pod opieką lekarza, na którego piszemy skargi, jesteśmy niezadowoleni, gdy parę metrów dalej jest do wyboru inna placówka.

Wypełniliśmy deklarację, jak długo ona jest ważna?

MS: Od czasu jej podpisania, do czasu wyboru nowego lekarza. Zdarza się, że wybrany przez nas lekarz POZ odejdzie na emeryturę czy zwolni się z danej przychodni. Jeśli nie wybierzemy wtedy innego lekarza w danej przychodni, świadczeniodawca powinien nas poinformować, że możemy być pod opieką tej poradni przez pół roku.  

Czy zmiana lekarza, ale w obrębie tej samej poradni, to też zmiana, która się liczy w rozliczeniu z NFZ?

AD: Jak zmieniamy lekarza nie zmieniając przychodni, uznając, że z innym lepiej będzie nam się  współpracowało, jest to zmiana lekarza rodzinnego. Bezpłatnie możemy to zrobić jak przyczyna jest po stronie przychodni i wybrany przez nas lekarz już nie będzie mógł nad nami sprawować opieki. 

MS: Dodajmy, że mimo iż wybieramy lekarza z imienia i nazwiska, nie zawsze ten lekarz będzie nam udzielał świadczeń. Może zachorować, wyjechać na urlop. Wtedy świadczenia udzieli nam   inny lekarz w tej samej placówce. To samo dotyczy pielęgniarki i położnej POZ. 

Lubimy pisać skargi jako pacjenci?

AD:  Od wielu lat liczba skarg utrzymuje się na zbliżonym poziomie. Zastanawiające jest to, że coraz więcej jest skarg zasadnych. Czyli takich, kiedy naprawdę prawa pacjentów są naruszone, także w przypadku lekarzy rodzinnych. To np. odmowa wizyty w domu, gdy pacjent jest obłożnie chory, nie jest w stanie do przychodni dojść i lekarz rodzinny ma taką wiedzę. Albo niewystawiona recepta pacjentowi, który ma prawo do refundacji leku, czy nieudostępniona dokumentacja medyczna, bo kierownictwo przychodni podjęło taką decyzję. Tych skarg zasadnych coraz więcej.

A jakie skargi nie mają uzasadnienia?

AD: My jako społeczeństwo lubimy być swoim lekarzem. I często trafiają do nas sprawy, w których pacjenci kwestionują sposób leczenia, diagnozowania przez lekarza. Traktujemy często przychodnię jak sklep samoobsługowy, gdzie wrzucamy do koszyka skierowanie na badania diagnostyczne czy receptę na dany lek. Jak spotykamy się z odmową, bo lekarz ma inny pomysł na prowadzenie leczenia, jest skarga do NFZ. Pacjenci skarżą się na niewydanie skierowania na badanie diagnostyczne, które jest w kompetencji lekarza. Tak, ale pamiętajmy, że to lekarz decyduje, czy jest do tego wskazanie, po zebraniu wywiadu i zbadaniu pacjenta.

A inne niezasadne skargi?

AD: Czasem dostajemy sygnały, od pacjentów, którzy są uprawnieni do przyjęcia poza kolejnością, że ta zasada ich zdaniem nie jest respektowana w POZ. W przychodniach specjalistycznych, jeżeli przychodzi pacjent, który ma uprawnienia do przyjęcia poza kolejnością, a nie może być przyjęty w dacie zgłoszenia, musi być przyjęty w terminie 7 dni roboczych od tej daty. Mamy tu 18 kategorii takich pacjentów, to zasłużeni honorowi dawcy krwi, osoby represjonowane, kombatanci, inwalidzi wojenni. Natomiast w POZ o pilności świadczenia decyduje personel medyczny. Przepisy mówią, że w przypadkach pilnych pacjent jest przyjmowany w dacie zgłoszenia, w innych przypadkach – w terminie uzgodnionym z pacjentem. Ta zasada 7 dni nie ma tu zastosowania.

Sama wizyta u lekarza wiąże się często z takim podenerwowaniem, wtedy siłą rzeczy jesteśmy też nastawieni roszczeniowo, piszemy skargi. Czy to przyjmowanie poza kolejnością jest w jakiś sposób unormowane?

MS: Pacjenci często powołują się na art. 47c ustawy o świadczeniach. Ale inaczej wygląda to w przypadku ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, inaczej u lekarza rodzinnego, gdzie art. 47 c nie obowiązuje. W POZ o tym, kto będzie przyjęty w danym dniu, decyduje lekarz. Jak nasz stan zdrowia uzasadnia to, że powinniśmy być przyjęci w tym dniu, wyznacza konkretną godzinę albo prosi o przyjście do przychodni. Może to być pacjent, który posiada szczególne uprawnienia do przyjęcia poza kolejnością. Ale poza kolejnością, nie oznacza, że z pominięciem osób czekających przed gabinetem. Jeśli natomiast lekarz wyjdzie i powie, że jest tu osoba, która jest w stanie pilnym i powinna być od razu przyjęta, ma ona pierwszeństwo i to jest decyzja lekarza. 

AD: Poza kolejnością nie znaczy, że pacjent, który ma takie uprawnienia, wchodzi przed wszystkimi innymi oczekującymi, np. otwiera drzwi do gabinetu i wskazuje na swoje uprawnienia. To prawo oznacza, przyjęcie przez lekarza poza kolejnością wynikającą z listy oczekujących. Czyli jak kolejka do danej poradni specjalistycznej jest półroczna, ja jako osoba uprawniona mam termin za tydzień, na godz. 16, to przychodzę tego dnia na godz. 16 i czekam na przyjęcie. Nie przychodzę  na 10 rano i nie wchodzę przed innymi pacjentami.  

MS: Czy innym jest lista oczekujących, czym innym harmonogram przyjęć w danym dniu. Godzinę przyjęcia w danym dniu wyznacza rejestracja. Jak zgłaszamy się na wizytę, ale coś się dzieje, źle się czujemy, możemy o tym poinformować w rejestracji, lekarz to zweryfikuje i może zdecydować o wcześniejszym przyjęciu.

Lekarz ma prawo pójść na urlop, wtedy zastępuje go kolega. Jeśli my pojedziemy na wakacje, i coś się zadzieje, mamy szansę na skorzystanie z opieki lekarza rodzinnego?

MS: Jak najbardziej. Jeśli mamy swojego lekarza rodzinnego, mamy też możliwość skorzystania z e-porady, wypisania e-recepty. Jak np. wyjeżdżając zapomnimy leków, wystarczy skontaktować się ze swoją przychodnią i poprosić lekarza o wystawienie recepty. Natomiast gdy teleporada nam nie wystarczy, konieczne jest np. wykonanie ekg, zmierzenie ciśnienia, można udać się do najbliższej placówki POZ, powiedzieć, że nie jesteśmy z tej samej gminy czy gminy sąsiadującej, że to nagła sytuacja. Lekarz może w ramach tzw. wizyty jednorazowej udzielić wtedy świadczenia, także zlecić badania czy zastrzyki. 

Także jeśli pacjent ma stałe zlecenie od lekarza na podawanie leku, a wyjeżdża poza miejsce zamieszkania i tego zlecenia nie ma przy sobie, może iść do najbliższej przychodni POZ, gdzie w ramach tzw. krótkiej ścieżki lekarz może wystawić zlecenie na zastrzyki.

Poruszmy jeszcze temat badań profilaktycznych, finansowanych przez NFZ. Wielokrotnie o tym rozmawialiśmy w naszych audycjach, zachęcaliśmy. Ale my jako pacjenci nie bardzo chcemy z nich korzystać. Kolejny raz do tego zachęćmy. 

AD: Mamy wakacje, trochę wolnego czasu by odpocząć. Warto pomyśleć też wtedy o sobie, swoim zdrowiu, zdrowiu najbliższych i zainteresować się, z jakich badań możemy skorzystać. Zachęcam do zalogowania się na IKP, tam są wskazane te badania, które ze względu na wiek i płeć są nam  dedykowane. Zachęcam też do wypełnienia ankiety programu Moje Zdrowie, wystarczy odpowiedzieć na pytania. Te odpowiedzi będzie czytał nasz lekarz rodzinny, który wyda nam na tej podstawie skierowanie na badania, a potem oceni nasz stan zdrowia podczas wizyty podsumowującej badania.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Programy profilaktyczne, warto wiedzieć, warto korzystać https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-programy-profilaktyczne-warto-wiedziec-warto-korzystac/ Thu, 24 Jul 2025 09:45:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27992 Programy profilaktyczne, warto wiedzieć, warto korzystać

Izabela Przewłocka, Beata Leszczyńska

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji były Izabela Przewłocka – rzeczniczka prasowa podlaskiego NFZ oraz Beata Leszczyńska z Zespołu Komunikacji Społecznej i Promocji podlaskiego NFZ.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Programy profilaktyczne, warto wiedzieć, warto korzystać
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Mam wrażenie, że my nie bardzo lubimy zadbać o siebie tak zawczasu, żeby nie dopuścić do powstania pewnych chorób i tutaj oprócz prozdrowotnego, aktywnego trybu życia, z właściwą dietą, jednym z najważniejszych elementów są badania profilaktyczne. Ostatnio mieliśmy do czynienia z Programem 40 Plus. Co teraz NFZ oferuje pacjentom?   

IP: Zacznę od tego, że nawet sama nazwa naszej instytucji to Narodowy Fundusz Zdrowia, czyli zdrowia, a nie choroby. Wiem, że my się wszystkim kojarzymy właśnie z chorobami, z problemami, ale najważniejsze jest to, żeby uświadomić sobie, że jeżeli jesteśmy zdrowi i nic nam nie dolega, to  powinniśmy korzystać ze świadczeń medycznych profilaktycznych. Ponieważ profilaktyka jest dla osób zdrowych i jest potrzebna. Tak samo jak robimy przeglądy coroczne samochodów czy regularnie przeglądy gwarancyjne klimatyzacji.  

Z samochodem to jest prosta sprawa, bo jak nie zrobimy tego przeglądu, to jak pewne służby nas zatrzymają, zapłacimy za to. 

IP: I może to byłby pomysł i w przypadku badań profilaktycznych, chociaż ja nie jestem zwolenniczką takich radykalnych rozwiązań i karania za brak profilaktyki. Bardziej jestem za tym,  żeby edukować, przekonywać i promować profilaktykę. Badania profilaktyczne są dla osób zdrowych, gdy nic nam nie dolega i po prostu systematycznie, regularnie robimy przegląd swojego zdrowia. I właśnie taką najnowszą propozycją Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia jest program profilaktyczny Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej, który zastępuje Profilaktykę 40 plus. Jak sama nazwa wskazuje, Profilaktyka 40 plus były to badania, które były przeznaczone dla osób po czterdziestce. Natomiast Moje Zdrowie może wykonać już osoba dwudziestoletnia. Ostatni bilans zdrowia mają dziewiętnastolatkowie, więc żeby nie zgubić tego nawyku regularnych bilansów, taka ofertą dla osób dorosłych jest program profilaktyczny Moje Zdrowie. Program realizujemy u swoich lekarzy rodzinnych, ale nie musimy wcale iść do gabinetu lekarza rodzinnego po skierowanie. Skierowanie wygenerujemy sobie samodzielnie, w momencie kiedy wypełnimy ankietę dotyczącą naszego zdrowia, najwygodniej zrobić to na naszym Internetowym Koncie Pacjenta (IKP). Po zalogowaniu, zarówno przez przeglądarkę internetową, jak i aplikację moje IKP, w zakładce profilaktyka jest gotowa ankieta programu Moje Zdrowie. Odpowiadamy na kilkanaście pytań dotyczących stylu życia, obciążeń różnymi chorobami.

Program Moje Zdrowie rozpoczął się na początku maja br. i widzimy już, że cieszy się sporą popularnością, właśnie głównie wśród osób młodych, do trzydziestki. Statystyki pokazują, że jednak wśród młodych osób, a szczególnie kobiet, ta świadomość badań profilaktycznych naprawdę jest wysoka i widać też, jak Profilaktyka 40 plus jednak zrobiła taką lukę wśród tych osób 20 plus, które nie miały takiej oferty prostych, fajnych, szybkich badań profilaktycznych do wykonania. 

Czy trzeba przygotowywać się jakoś do wypełnienia tej ankiety? Wymaga to jakichś szczególnych danych? 

IP: Nie. Nie ma tam pytań o jakieś daty, ostatnie szczepienia. Do tej ankiety możemy zasiąść z kubkiem herbaty, kiedykolwiek, bez żadnego przygotowywania, bez szykowania numeru PESEL czy jakiś innych danych. Po prostu szczerze trzeba odpowiedzieć na pytania dotyczące naszego zdrowia i naszego stylu życia. 

Jakie to pytania, tak żebyśmy przybliżyli to trochę naszym słuchaczom. 

IP: Na początek są pytania o nasz wzrost, wagę, wiek, wykształcenie. Jest też grupa pytań o obciążenia rodzinne, czyli czy występowały w rodzinie choroby cywilizacyjne, takie jak udary, zawały, choroby nowotworowe. Jest też sporo pytań właśnie o styl życia, czyli o to, jak często się ruszamy, czy nasza aktywność fizyczna jest naszym sprzymierzeńcem i jesteśmy z nią zaprzyjaźnieni, czy jesteśmy z tym troszeczkę na bakier. Jest też kilka pytań o nasze nałogi, czy palimy papierosy, czy pijemy alkohol. Jeżeli tak, to jak często, ile dziennie, od ilu lat. Ale jeżeli nie palimy papierosów i tak odpowiemy, to potem nie będzie już tych dodatkowych pytań. Są też pytania też o to, czy zetknęliśmy się z czynnikami zakażenia, na przykład wirusem HPV. Dla osób po sześćdziesiątym roku życia są dodatkowe pytania w kierunku diagnostyki chorób otępiennych, tak, żeby można było wychwycić, czy tego typu problemy już się pojawiają. I to właściwie wszystko. 

Wypełniamy tę ankietę, zatwierdzamy, i co dalej się dzieje? 

IP: I nasze odpowiedzi wędrują w systemie do naszego lekarza rodzinnego – tego, do którego jesteśmy zapisani. Jeżeli wypełniamy ankietę w aplikacji moje IKP, to tam się nawet pojawi informacja czy potwierdzamy, że jesteśmy zapisani do danego lekarza rodzinnego. A jeżeli nie jesteśmy nigdzie zapisani, wtedy jest też możliwość, żeby taką deklarację uzupełnić. I w ciągu 30 dni nasz lekarz rodzinny jest zobowiązany do tego, żeby przeanalizować nasze odpowiedzi i na podstawie tych odpowiedzi i ewentualnie problemów zdrowotnych, jakie są w tej ankiecie zasygnalizowane, dobrać nam odpowiedni pakiet badań diagnostycznych. 

W programie profilaktycznym Moje Zdrowie jest pakiet badań diagnostycznych, który jest  przeznaczony każdemu, ale są też badania laboratoryjne tzw. z pakietu rozszerzonego, w zależności od tego, co wykażą nasze nasze odpowiedzi. W tym zakresie podstawowym na pewno każdy będzie miał wykonaną morfologię krwi, glukozę, kreatyninę, lipidogram, poziom hormonu TSH we krwi, ogólne badanie moczu, czyli taki pakiet, który pozwoli zdiagnozować wszystkie ryzyka chorób cywilizacyjnych.  

Czyli proste badania laboratoryjne, które pozwolą na identyfikację, czy aby czasami nie mamy już jakichś predyspozycji, np. do cukrzycy.  

IP: Dokładnie. A w tym pakiecie badań rozszerzonych jest też możliwy do wykonania pakiet wątrobowy, badanie PSA u mężczyzn po pięćdziesiątym roku życia. Jest też w ofercie lipoproteina(a), to jest takie badanie dla osób między dwudziestym a czterdziestym rokiem życia i to badanie można wykonać tylko raz. Pewnie pan profesor tu lepiej ode mnie powie, co to za badanie. 

Nie wiem, musiałbym doczytać.

IP: Dzięki temu badaniu możemy określić, czy młoda osoba ma tendencje genetyczne do zawałów. Bo czasami tak się zdarza, że np. trzydziestolatek, szczupły, dobrze się odżywiający, chodzący na siłownię ma nagle zawał. Skąd ten zawał? Okazuje się, że po prostu takie są genetyczne obciążenia i właśnie ta lipoproteina(a) jest w stanie wychwycić te predyspozycje tych  młodych dorosłych do ewentualnych zawałów w przyszłości.  

W pakiecie rozszerzonym też jest, jeżeli oczywiście jest konieczność, test na krew utajoną w kale, taką bardzo nowoczesną metodą zaawansowaną FIT OC. To badanie tak naprawdę może spokojnie zastąpić kolonoskopię. 

Ale też jeśli wyjdzie wynik dodatni przyśpieszyć naszą decyzję, żeby takiemu badaniu się poddać, czy w ramach kolejnego programu profilaktycznego, czy w ramach już pełnej diagnostyki. 

IP: Tak. I już widzimy, że ten program chwycił i jest bardzo dobrze oceniany przez pacjentów i również przez środowisko medyczne. A to dlatego, że jeżeli już te wyniki diagnostyczne wykonamy, idziemy do lekarza rodzinnego na tak zwaną wizytę podsumowującą. I to jest bardzo ważne, bo w badaniach Profilaktyka 40 plus tak naprawdę opuszczaliśmy laboratorium i zostawaliśmy troszeczkę sami z tym wydrukiem. Korzystaliśmy często z doktora Google’a, ale wiadomo, że nie zawsze on podpowie odpowiednio. Tutaj trafiamy na wizytę podsumowującą, gdzie nasz lekarz rodzinny, czyli ten, który najlepiej nas zna, bo prowadzi nas od lat, interpretuje nam te wyniki, tłumaczy na jakim etapie jest nasze zdrowie, biorąc pod uwagę nasz wiek. Edukuje nas również i mówi, z jakich programów profilaktycznych, całkiem za darmo i od ręki, bez żadnych skierowań można skorzystać. Edukuje też pod kątem odżywiania się – jak powinna nasza dieta wyglądać. Jeżeli z ankiety wynika, że  np.  mamy problemy z uzależnieniami, to lekarz podczas wizyty może nam zaprogramować wizytę u psychologa, z którym współpracuje, bo to w programie Moje Zdrowie również jest dostępne. Może nam też zaoferować poradę dietetyczną, jeżeli widać, że mamy problemy z nadwagą, albo wkroczyliśmy już na etap otyłości. I wychodzimy od naszego lekarza rodzinnego z takim certyfikatem, ale też planem działania, co w najbliższym czasie powinniśmy zrobić, żeby o swoje zdrowie zadbać, żeby zmienić złe nawyki. A jeżeli podczas tego bilansu Moje Zdrowie okaże się, że wykryte są jakieś problemy zdrowotne, to po prostu wychodzimy z planem leczenia i z kolejnymi skierowaniami do specjalistów. 

Trafiamy do grupy dyspanseryjnej i już nasz lekarz rodzinny ma na nas baczenie, wie że trzeba o takim pacjencie pamiętać, ponieważ ma predyspozycje, które mogą prowadzić do powstania chorób, które jeśli wcześnie zainterweniujemy, nie przejdą w proces nieodwracalny.  

IP: Dodam tylko, że do pięćdziesiątki z bilansu moje zdrowie możemy korzystać raz na 5 lat, a po pięćdziesiątym roku życia co 3 lata. 

Z naszych statystyk wynika, że najczęściej na ten moment wypełniają ankiety młode kobiety, przed trzydziestym rokiem życia. Apelujemy i uśmiechamy się też i do innych grup wiekowych, szczególnie do panów, żeby też skorzystali z programu profilaktycznego Moje Zdrowie, ponieważ zdrowie mamy tylko jedno. 

Żeby nie „kozaczyli”, tylko jeśli czują się tacy zdrowi i silni, żeby sprawdzili czy badania to potwierdzą.  

IP: I jeszcze też chciałabym zrobić taki ukłon w stronę naszych podlaskich lekarzy rodzinnych, ponieważ ze statystyk wynika, że najszybciej w kraju podejmują te ankiety, interpretują je i zapraszają swoich pacjentów na badania. Można powiedzieć, że w województwie podlaskim Moje Zdrowie rozkręca się najszybciej i bardzo szybko nasi lekarze rodzinni realizują te badania. 

Myślę, że też ta świadomość zdrowotna wynika z naszej audycji „Pytanie do specjalisty”, że pacjenci, lekarze rodzinni z naszego regionu wiedzą, że trzeba o swoje zdrowie zadbać zawczasu. Ale Moje Zdrowie to nie jedyny program profilaktyczny. Jest też program, który jest dedykowany tylko i wyłącznie paniom – to program profilaktyki raka szyjki macicy. Tu panie nie są szczególnie zainteresowane korzystaniem z badań. Jak to wygląda w naszym regionie? 

BL: Niestety muszę potwierdzić to, co powiedział pan profesor. Z naszych danych wynika, że do tej pory z programu profilaktyki raka szyjki macicy w naszym województwie korzystało tylko nieco ponad 15% uprawnionych pań. A przypominam, że z programu mogą korzystać panie od dwudziestego piątego do sześćdziesiątego czwartego roku życia. W skali kraju wcale nie wygląda to lepiej, bo jest to tylko 11%. Chciałabym też podkreślić, że tutaj mówimy tylko o cytologiach wykonywanych na fundusz. 

IP: Dodam, że realizatorami tego programu profilaktycznego są wszystkie gabinety ginekologiczne, które mają umowę z NFZ. 

Jest jednak nadzieja, że ta statystyka jest trochę lepsza, bo wiele pań do ginekologa chodzi prywatnie i tam te badania są też wykonywane.  

BL: Tak, jest nadzieja. Do tej pory właśnie w tych prywatnych gabinetach była oferowana cytologia płynna. Ministerstwo zdrowia najwyraźniej zauważyło tę dysproporcję i niepokojące statystyki i teraz robimy wszystko, żeby ta cytologia w gabinetach na NFZ również zaczęła funkcjonować. My jako płatnik już jesteśmy gotowi do opłacania tych badań. Obecnie gabinety ginekologiczne zawierają umowy z laboratoriami na wprowadzenie cytologii płynnej. Po zmianach ten schemat klasycznej cytologii nadal będzie funkcjonował, czyli panie raz na 3 lata będą mogły wykonywać taką cytologię, jak wykonywały klasycznie, bądź właśnie pójść tym nowym schematem, nawet jeśli wcześniej korzystały już z z tradycyjnej metody. Wówczas takie badanie będzie polegało na wykonaniu testu HPV HR, który wykrywa wirusa brodawczaka ludzkiego w wymazie z szyjki macicy. I kiedy ten wynik wyjdzie dodatni, to z tego samego materiału będzie wykonywana dodatkowo cytologia na podłożu płynnym, a więc pacjentka nie będzie musiała drugi raz przechodzić do gabinetu, by tą cytologię płynną wykonać, tylko już przy tym pierwszym pobraniu to drugie badanie będzie w pakiecie. Cytologia płynna tak samo jest pobierana jak ta cytologia klasyczna, więc tutaj dla pacjentek nic się nie zmieni, natomiast częstotliwość się zmniejsza, ponieważ to badanie będzie wykonywane raz na 5 lat. 

Czyli bardziej komfortowo, bo panie mają często stres z pójściem na wizytę kontrolną. Tymczasem badania profilaktyczne są bardzo ważne. Prof. Paweł Knapp, podlaski konsultant ds. ginekologii onkologicznej bardzo często podkreśla, że dramatem jest to, że czasem pacjentki, które trafiają na operację w zaawansowanym stanie choroby, dokładnie pamiętają kiedy miały ostatnią wizytę u ginekologa, mimo że ona była czasami kilkanaście-, kilkadziesiąt lat wcześniej, bo była to data ostatniego porodu. Dlatego z takim apelem zwracamy się do pań, żeby zadbać o siebie i systematycznie zgłaszać się na badania. A czy w jakiś sposób szczególny panie powinny się przygotować do takiej cytologii? 

BL: Nie, jeśli chodzi o cytologię płynną, to tutaj obowiązują takie same zasady, jak w przypadku klasycznej cytologii. Czyli przez przez ostatnią dobę nie współżyjemy. Wykonywana jest 10 dni od wystąpienia miesiączki. Tutaj nic się nie zmienia, najważniejsze jest to, żeby zapamiętać, pilnować tych terminów, czy to 3 czy 5 lat, w zależności od tego, co pacjentka wybierze. Głównym czynnikiem wystąpienia raka szyjki macicy jest infekcja, właśnie tym onkogennym typem wirusa brodawczaka ludzkiego hpv. Często myśli się stereotypowo, że to jest genetyczne, że to mnie nie dotyczy, bo w mojej rodzinie nie było kobiecych chorób onkologicznych. Natomiast już wiemy, że to właśnie szczególnie dwa typy brodawczaka ludzkiego powodują raka szyjki macicy i najważniejsze jest to regularne badanie, ponieważ zakażenie wirusem brodawczaka nie jest odczuwalne przez kobietę. Możemy przez kilka miesięcy, nawet lat nie wiedzieć że do takiego zakażenia doszło. Przez kilka lat ten wirus nie daje o sobie znać i właśnie to jest ten czas na wykonywanie cytologii. 

Czy jest jakaś możliwość przypominania o tym: lekarz rodzinny, jakieś powiadomienia, czy to raczej panie same muszą u siebie odnotować w kalendarzu prozdrowotnym, że trzeba na takie badanie się zgłosić?  

BL: Ja może przypomnę coś o czym niewiele kobiet pamięta, że właśnie w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej każda z nas ma swoją położną. Nawet w momencie, kiedy, nie oczekuje już dziecka, albo jeszcze nie. 

No właśnie, bo przecież panie oprócz deklaracji do lekarza rodzinnego składają też deklaracje do położnej, która powinna się nimi zająć w trakcie całego życia, nie tylko w momencie okołoporodowym. 

BL: Co więcej, są położne, które taką cytologię mogą pobrać. Na naszej stronie internetowej w zakładce gdzie się leczyć, można sprawdzić, w których gabinetach podstawowej opieki zdrowotnej pracują położne, które mogą również pobierać cytologię.
My też jako podlaski oddział Narodowego Funduszu Zdrowia robimy wszystko, by przypominać do znudzenia o badaniach profilaktycznych, zwłaszcza właśnie tych badaniach kobiecych. 

IP: Ale zachęcamy też bardzo do tego, żeby aktywować swoje internetowe konta pacjenta, ponieważ wtedy też możemy dostawać sporo takich praktycznych przypominajek od centrum e-zdrowie. Np. teraz właśnie trwa akcja smsowa, z informacją o tym, że jest program profilaktyczny Moje Zdrowie i żeby z niego skorzystać, że realizują go nasi lekarze rodzinni.

Ja mam wrażenie, że takie profilaktyczne akcje piknikowe, biegi, przy okazji różnych dni, to raczej tak przechodzą niezauważone. Nie jest rzeczą powszechną, że uczestniczymy w tego typu spotkaniach, które mają promować profilaktykę.  

BL: Myślę że to w zależności od grupy docelowej, bo jest na pewno jakaś pula osób, która bardzo chętnie właśnie korzysta z takich spotkań bezpośrednich i do nich to trafia, bo też słyszymy, że  takie spotkania są potrzebne. Ale są też osoby, zwłaszcza te młodsze, które preferują narzędzia online, elektroniczne i z myślą o nich mamy również kalendarz badań. Jest to narzędzie dostępne na stronie Akademia NFZ. Tam wprowadzamy swój wiek, płeć i wówczas ten kalendarz badań generuje nam wszystkie bezpłatne programy profilaktyczne, z których nasza grupa wiekowa może skorzystać. Czyli będąc kobietą, właśnie otrzymam przypomnienie o tej bezpłatnej cytologii. 

Każdy, kto pracuje, musi wykonać okresowe badania w pracy, może więc dobrym pomysłem byłoby zaangażowanie w profilaktykę lekarzy medycyny pracy? Żeby jednym z punktów, aby dotrzymać tzw. pieczątkę, że możemy dalej pracować, było obowiązkowe skorzystanie np. z programu Moje Zdrowie czy badań związanych z profilaktyką raka szyjki macicy, raka piersi czy raka jelita grubego? Co prawda tutaj tylko się koncentrujemy na osobach pracujących, ale to jest też grupa ludzi zajętych, którzy nie mają czasu, są poświęceni pracy, a do specjalisty medycyny pracy muszą jednak  pójść.  

BL: Rola pracodawców jest bardzo ważna. Zgodzę się z panem profesorem i my też już tą rolę pracodawców dostrzegłyśmy, zwłaszcza przy okazji mammografii. Tutaj wielki ukłon w stronę pracodawców, którzy czy to dają dzień wolny, czy kilka godzin podczas pracy, właśnie na wyjście i zrobienie takiej bezpłatnej mammografii. To bardzo fajny gest pracodawcy, zadbanie o swoje pracownice, bo umożliwienie bez późniejszej konieczności odrabiania tych godzin wykonania tego jakże ważnego badania.  

IP: Cały czas eksperci, konsultanci krajowi do spraw chorób onkologicznych przyglądają się temu,  jakie jest wykonanie programów profilaktycznych w naszym kraju i zastanawiają się co zrobić, żeby było wyższe. W krajach skandynawskich: Szwecji czy Dani, z których myślę, powinniśmy brać przykład, 80% kobiet wykonuje profilaktyczną mammografię. W Słowenii, która nie jest od nas tak daleko, aż 70% pań.  W Polsce są dyskusje i  plany, żeby mammografię wprowadzić jednak do pakietu badań medycyny pracy. Także być może to się za jakiś czas właśnie zmieni, ale póki co mammografię  możemy wykonywać w ramach programu profilaktycznego. 

I w ten sposób przeszliśmy do kolejnego programu, który też jest dedykowany paniom: profilaktyka raka piersi. Co to za program i kogo dotyczy? Jak jest zorganizowany? 

IP: To jest program badań przesiewowych mammograficznych, ponieważ jedynie mammografia jest w stanie wykryć guzek wielkości  ziarenka ryżu, czyli zmianę nowotworową na naprawdę bardzo wczesnym etapie. I jeżeli takie zmiany zostaną wykryte, proces leczenia jest bardzo oszczędzający, jest krótki i z tego, co mówią eksperci, tak naprawdę mamy stuprocentowa pewność że pokonamy raka. Może to jest taki slogan, że rak to nie wyrok, ale naprawdę rak to nie wyrok, szczególnie wtedy, kiedy jest wykryty i diagnozowany na bardzo wczesnym etapie. 

Mammografię profilaktyczną możemy wykonywać raz na dwa lata od momentu, kiedy ukończymy 45 lat. Także każda pani, która rocznikowo ma 45 lat, powinna zgłosić się czy to do pracowni stacjonarnej czy do mammobusu. W Białymstoku pracownie stacjonarne mammograficzne możemy odwiedzić w Białostockim Centrum Onkologii, w przychodni Esculap, szpitalu MSWiA, są one także w szpitalach w Siemiatyczach i Suwałkach. 

W trasie po województwie podlaskim cały czas są mammobusy 3 firm, z którymi współpracujemy. Harmonogram postojów jest na bieżąco aktualizowany na stronie podlaskiego oddziału NFZ, gdzie w zakładce mammobusy zawsze już na początku miesiąca można zobaczyć harmonogram na cały kolejny miesiąc. Średnio to jest około 60 postojów miesięcznie w najróżniejszych, naprawdę nawet najmniejszych miejscowościach.  Można zobaczyć, gdzie akurat mammobus będzie blisko, a może właśnie przy moim sklepie, bo bardzo często też jest tak, że mammobusy parkują przy dużych centrach handlowych, żeby być po prostu na wyciągnięcie ręki, aby nawet pani z torbą na zakupy zahaczyła jeszcze przy okazji o mammobus. To badanie nie trwa długo. Musimy poświęcić zaledwie kwadrans na to, żeby zapewnić sobie taką wspaniałą informację, że wszystko jest w porządku z moimi piersiami, nie mam żadnych zmian, a kolejne badanie zrobię za 2 lata. 

W tym momencie pozdrawiamy i dziękujemy wszystkim pracodawcom, którzy zwalniają swoje pracownice na takie badania profilaktyczne, wiedząc, że zdrowie pracowników jest dużo ważniejsze, niż późniejsze kłopoty związane z absencją chorobową. To jest taka inwestycja nie tylko w zdrowie pracowników, ale też we własną firmę, bo zdrowi pracownicy pracują dużo bardziej efektywnie. 

IP: I też przy okazji chciałam pozdrowić panie z Supraśla, które są prawdziwymi liderkami, jeżeli chodzi o wykonywanie mammografii w naszym województwie, bo tam właściwie połowa pań korzysta z programu profilaktyki raka piersi, gdy w całym województwie ta średnia jest jest znacznie niższa, powyżej 20%

Kolejny program profilaktyczny, o którym chcielibyśmy porozmawiać, jest dedykowany i paniom, i panom. To profilaktyka raka jelita grubego. Co to za program, kogo dotyczy i dlaczego jest tak ważny? 

BL: Program badań przesiewowych raka jelita grubego skierowany jest do osób w wieku od 50 do 65 lat oraz do osób młodszych, już od czterdziestego roku życia, które posiadają krewnego pierwszego stopnia, u którego rozpoznano nowotwór jelita grubego. Do udziału w programie nie jest wymagane skierowanie, tak jak w przypadku pozostałych naszych programów profilaktycznych. Możemy tutaj wykonać badanie przesiewowe polegające na pełnej kolonoskopii, a więc również podczas tego badania będą pobrane wycinki ze zmian o charakterze nowotworowym, usuwane są polipy. Wszystkie wycinki i usunięte polipy poddawane są badaniu histopatologicznemu. Jeżeli jest taka potrzeba, badanie wykonane jest w znieczuleniu ogólnym. Dużo osób boi się wykonywać kolonoskopię. Natomiast jest to badanie, które ratuje życie, bo zmiany nowotworowe wykryte na wczesnym etapie łatwo jest wyleczyć, nawet podczas takiego badania możemy usunąć polipa, natomiast zmiany zaniedbane przez lata, później trudniej się leczy. 

Miałem wykonywane takie badanie bez znieczulenia, nie jest to aż taki duży dyskomfort, a jest pewność na przyszłość. Do tego to nie tylko profilaktyka, ale też jeśli zachodzi taka potrzeba, pogłębiona diagnostyka. Jak często możemy poddać się takim badaniom i jakie jest zainteresowanie? 

BL: Takie badania na fundusz możemy wykonać raz na 10 lat. Chyba, że lekarz stwierdzi, że częściej, to wówczas ze skierowaniem, także poza programem profilaktycznym możemy to badanie wykonać. W naszym regionie rocznie to badanie wykonuje około 2,5 tysiąca pacjentów. W programie profilaktycznym mamy 9 podmiotów w województwie, które wykonują kolonoskopię, 6 z nich mieści się w Białymstoku, pozostałe w Augustowie, Łapach i Łomży. 

Tu trzeba jednak zgłosić się wcześniej, bo konieczne jest odpowiednie przygotowanie do badania. A czy NFZ dysponuje statystyką dotyczącą tego, ile podczas takich badań wykryto zmian, które należało poddać dalszemu leczeniu? 

BL: Nie prowadzimy takich analiz. Natomiast wiem, że to badanie ratuje życie i i myślę, że tutaj nie trzeba chyba jakoś specjalnie zachęcać i udowadniać konieczności badań jelit. Teraz bardzo dużo się w ogóle mówi o mikrobiomie, o tym, że to jest nasz drugi mózg i o tym, że tak naprawdę w jelitach leży całe nasze zdrowie i odporność. 

Wszystko sprowadza się do przełamania tego dyskomfortu. Tu też pan profesor bardzo ważną rzecz powiedział, bo wszyscy chcieliby robić te badania w znieczuleniu, ale czasem np. w starszym wieku nawet zdrowiej jest nie poddawać się znieczuleniu ogólnemu i po prostu wykonać to badanie dla siebie, dla swojego zdrowia, żeby zadbać o jelita. 

IP: Wszyscy, którzy są już po kolonoskopii, czyli ja również, mówią, że to badanie jest demonizowane, a sam proces oczyszczania jelit przed badaniem, jest bardziej uciążliwy. 
Ale z drugiej strony po takim oczyszczeniu jelit specjalnym środkiem medycznym, jest się na drugi dzień lżejszym o co najmniej 3 kg, więc drogie panie – szczególnie przed jakąś ważną imprezą, jak się sukienka nie dopina, to tydzień przed kolonoskopia i jesteśmy smukłe, szczupłe i mamy płaskie brzuchy. 

Musimy też mieć tą świadomość, że ta diagnostyka wyprzedza na wiele lat  ewentualną zmianę nowotworową, ponieważ nie ma zmian nowotworowych w jelicie grubym bez polipów. Czyli z dużym wyprzedzeniem możemy usunąć praprzyczynę tego procesu nowotworowego, nawet nie doświadczając zezłośliwienia tej zmiany. 

BL: Mało jest takich badań, które w zasadzie już podczas badania mają ten charakter leczniczy. Bo zazwyczaj badanie wiąże się z diagnostyką, a dopiero później jest leczenie, a tutaj mamy takie dwa w jednym. 

IP: Na sam koniec, dodam jeszcze, że badania profilaktyczne to jeden z trzech filarów zdrowia, bo dwa pozostałe to zdrowy styl odżywiania i aktywność fizyczna. One są w zasięgu każdego z nas. Podobnie jak badania profilaktyczne na NFZ i Ministerstwa Zdrowia, które są bezpłatne i dostępne bez żadnych skierowań i bez kolejek.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Cukrzyca ciągle na topie https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-cukrzyca-ciagle-na-topie/ Fri, 18 Jul 2025 14:27:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28058 Cukrzyca ciągle na topie

prof. Irina Kowalska

Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Irina Kowalska, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, prezes Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Cukrzyca ciągle na topie – prof. Irina Kowalska
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Kiedy mówimy o cukrzycy, co to za choroba?

O cukrzycy mówimy wtedy, kiedy stwierdzamy podwyższone stężenie glukozy we krwi, spełniające kryteria rozpoznania cukrzycy.

Mamy różne typy cukrzycy.  

Cukrzyca typu 1, to ta, która występuje u dzieci, młodych dorosłych, ale też może wystąpić w dorosłym życiu. Ten typ cukrzycy charakteryzuje się tym, że dochodzi do uszkodzenia komórek beta trzustki – komórka beta nie wydziela insuliny. Jedynym sposobem leczenia tego typu cukrzycy jest leczenie za pomocą insuliny. Większość nowych rozpoznań cukrzycy typu 1 jest w klinikach pediatrycznych, zajmujących się diabetologią dziecięcą. Ale w klinikach osób dorosłych też rozpoznajemy cukrzycę typu 1. Ten obraz kliniczny na początku jest bardzo podobny. Objawy to przede wszystkim wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, często towarzyszy temu znaczny apetyt, a mimo to dziecko czy młody dorosły traci na wadze. Jest tak silny katabolizm. Wynika to z faktu, że insulina jest hormonem anabolicznym, i jak jej zabraknie w organizmie, dochodzi do nasilenia procesów katabolicznych i w konsekwencji do utraty masy ciała. I bywa, że my w momencie rozpoznania cukrzycy, jak zbieramy wywiad od pacjenta, słyszymy, że mimo tego że miał apetyt, stracił w 2 tygodnie 6-8 kg. Jest to wynikiem nasilonego katabolizmu w przebiegu przewlekłej hiperglikemii. W cukrzycy typu 1 jedynym sposobem leczenia, jak wspomniałam wcześniej, jest stosowanie insuliny. Cukrzyca typu 1 to prawie 10 proc. wszystkich rozpoznań dotyczących cukrzycy.

Kolejne prawie 90 proc. to cukrzyca typu 2, kiedyś mówiło się, że to cukrzyca insulinoniezależna czy cukrzyca dorosłych. Ta postać cukrzycy jest bardzo  heterogenną jednostka chorobową. Rozpoczyna się w późniejszym wieku i w ok. 90 proc. przypadków związana jest z otyłością albo nieprawidłową  dystrybucją tkanki tłuszczowej.

Czyli sami na nią zapracowujemy jedząc zbyt dużo?

I tak i nie. Bardzo ważna jest tu predyspozycja genetyczna, inne czynniki środowiskowe. Nie każda osoba z otyłością rozwinie cukrzycę. W cukrzycy typu 2 mamy obecnie cały wachlarz możliwości, jeśli chodzi o leczenie. To się bardzo zmieniło i wydaje się, że tak naprawdę insuliny będziemy używali coraz rzadziej.

Pozostałe kilka procent, to te inne typy cukrzycy, rzadkie postacie uwarunkowane genetycznie, związane z przyjmowaniem niektórych leków, w przebiegu innych chorób.

Dlaczego cukrzyca jest ciągle na topie?

Cukrzyca została nazwana pierwszą niezakaźną pandemią XXI w. Dlaczego – ponieważ zapadalność na cukrzycę typu 2 jest związana z epidemią otyłości. Dopóki nie poradzimy sobie z otyłością, trudno nam będzie  zapobiec częstym zachorowaniom na cukrzycę typu 2.

Coraz więcej mamy też przypadków cukrzycy typu 1 w pediatrii, ale nie tylko. Mamy też bardzo dużo nowych rozpoznań u młodych dorosłych. Pracuję już ponad 30 lat i kiedyś w Klinice Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych, gdy tam pracowałam, pod kierownictwem prof. Idy Kinalskiej, prowadziliśmy z rektorem prof. Adamem Krętowskim, program dotyczący epidemiologii cukrzycy typu 1. My byliśmy wtedy krajem referencyjnym o niskiej zapadalności na cukrzycę typu 1; od tamtej pory ten współczynnik wzrósł niemal 3-krotnie. Zastanawiamy się nad przyczynami, bo nie bardzo potrafimy zapobiegać temu typowi cukrzycy. To jest proces autoimmunologiczny, dochodzi do destrukcji komórki beta trzustki. Ale musi być jeszcze jakiś czynnik. Wiemy, że są pewne geny predysponujące, mówi się, że może infekcja wirusowa, sposób żywienia dziecka. Badano różne czynniki, ale na tym etapie nie mamy skutecznych metod prewencji, nie wiemy jak postępować, by dziecko nie rozwinęło cukrzycy typu 1. A bardzo byśmy chcieli, bo to choroba na całe życie, przez 24h na dobę, 7 dni w tygodniu. Cały czas trzeba aktywnie kontrolować stężenie glukozy.

I to wczesne rozpoznanie jest tu bardzo ważne.

Teraz jest nawet szeroka akcja wśród pediatrów, bo bardzo często cukrzyca typu 1 u dzieci rozpoznawana jest w obrazie cukrzycowej kwasicy ketonowej, a tak nie powinno być. To jest ostre poważne powikłanie cukrzycy. Powinniśmy rozpoznawać cukrzycę wcześniej.
Mamy teraz badania przesiewowe prowadzone przez klinikę prof. Bossowskiego, ale też w innych ośrodkach w Polsce. Wiemy, że już obecność przeciwciał skierowanych przeciwko komórkom beta trzustki, pokazuje nam grupę, która może w przyszłości zachorować. Nie wiemy jak zapobiec zachorowaniu, ale możemy tą grupę monitorować i odpowiednio wcześnie wychwycić chorobę.

W cukrzycy typu 2 chyba mamy szansę na prewencję.

Absolutnie, mamy tu szansę na prewencję. I coraz częściej zaczynamy mówić o remisji, zastanawiamy się kiedy powiedzieć, że już nie ma cukrzycy typu 2. Ale przede wszystkim umiemy jej zapobiec. Naszym celem jest profilaktyka. W 2023 roku w Belgradzie została podpisana taka deklaracja przez część europejską organizacji WHO i Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej dotycząca przyspieszenia opieki diabetologicznej, aby zapobiec tak znaczącemu występowaniu cukrzycy. Główne cele to wczesne rozpoznawanie, równy dostęp do opieki diabetologicznej, równy dostęp do technologii, aby ten postęp cyfrowy przekładał się też na badania naukowe w tej dziedzinie. Mamy bardzo dużo na świecie osób z cukrzycą, prognozy są naprawdę zatrważające. A cukrzycy typu 2 możemy zapobiegać. Przede wszystkim musimy prowadzić tzw. zdrowy tryb życia, czyli dbać o masę ciała, zdrowo się odżywiać, podejmować świadomie decyzje o tym, co i jak jemy i nie zapominać o aktywności fizycznej. Zawsze przypominam tu maksymę dr Oczko, że ruch zastąpi każdy lek, ale żaden lek nie zastąpi ruchu. Czyli musimy się jak najwięcej ruszać.

My w Radiu Orthodoxia stale zachęcamy do zdrowego stylu życia, aktywności fizycznej. Mamy w studiu wodę, marchewkę, jabłka.

Tak, dużo się zmieniło. Wiadomo, że gubią nas przekąski, podjadanie. Warto przygotować sobie takie przekąski, żeby były zdrowe. I zapewniam, że one też dają uczucie sytości. Nie jest tak, że tylko po czekoladzie jest człowiek syty. Warzywa, owoce, to jest coś, co naturalnie wyrosło. Oczywiście  owoce zawierają glukozę, fruktozę i osoba z cukrzycą nie może w nadmiarze ich spożywać. Musimy dbać o to, aby ten nasz talerz był zbilansowany, czyli w połowie powinny zajmować go  warzywa, a druga połowa to głównie białko i tylko trochę węglowodanów. Starajmy się o to dbać, uczyć tego nasze dzieci. Uczmy też jedzenia przy stole, nie po pokojach, przed telewizorem, do posiłku siadajmy razem. Dajemy w ten sposób przykład i te wzorce przekładają się na kolejne pokolenia.

Warzywa i owoce, to chyba najlepsze z własnego ogródka, gdzie aby wyrosły, musimy też się wcześniej poruszać.

To oczywiście jest najlepsze, zachęcam, jak ktoś ma takie możliwości. Ogródki działkowe dają dużo frajdy, trzeba przygotować ziemię, potem posadzić, podlewać, to zawsze jest forma ruchu.

My zwracamy też uwagę na stan psychiczny pacjenta z cukrzycą, a taka praca na działce bardzo uspokaja, daje inną perspektywę, pozwala na chwilę się zatrzymać.

Jakie objawy w trakcie leczenia cukrzycy powinny nas zaniepokoić, że coś jest nie tak?

W cukrzycy typu 1 głównym problemem jest podwyższone stężenie glukozy. To są młodzi ludzie i zwykle nie mają powikłań. Polskie dzieci leczone są bardzo dobrze, mamy bardzo dobre wyniki na tle innych krajów europejskich. Polscy pediatrzy diabetolodzy robią wspaniałą, ogromną pracę, dzieci i rodziny są wyedukowane. Mamy szeroki dostęp do nowoczesnych technologii. Teraz od razu rekomenduje się leczenie za pomocą osobistej pompy insulinowej, z systemem ciągłego monitorowania glikemii. Są aplikacje na telefon, sterowanie urządzeniem jest proste, może być udostępnione rodzicom. Tutaj najważniejsze jest prawidłowe stężenie glukozy, bo cukier nie może być też za niski. Te najnowocześniejsze urządzenia tzw. hybrydowe pompy insulinowe, są refundowane do 26 roku życia, ale Polskie Towarzystwo Diabetologiczne postuluje do Ministerstwa Zdrowia, aby też po 26 roku życia były refundowane, aby tego leczenia nie przerywać. Te urządzenia wykorzystując algorytmy sztucznej inteligencji zatrzymują przepływ insuliny w pompie  jak spada cukier, a gdy tylko zaczyna wzrastać automatycznie zwiększają przepływ insuliny. To jest leczenie rekomendowane, bardzo bezpieczne. Oczywiście również u dzieci dbamy o masę ciała, monitorujemy inne czynniki ryzyka. Już teraz w bilansie 6-latka będzie zalecona kontrola lipidogramu – to w kierunku wykrycia hipercholesterolemii rodzinnej. Ale wiemy, że cukrzyca predysponuje, jeśli jest źle leczona, do wczesnych zmian miażdżycowych.  I w cukrzycy typu 1 każda infekcja może doprowadzić do kwasicy ketonowej, ale rodzice małych dzieci są tu bardzo wyczuleni, wiedzą jak sobie radzić, jak prowadzić w tym momencie leczenie.

W cukrzycy typu 2, tych sytuacji, które mogą wskazywać na to, że coś z leczeniem nie jest dobrze, jest stosunkowo dużo. Teraz mamy holistyczne leczenie, czyli na pierwszym miejscu jest kontrola glikemii, to jest bardzo istotne. Wiemy, mamy tu prowadzone od ponad 40 lat badania prospektywne, że jak ktoś od początku jest dobrze leczony, to po 40 latach też nie ma powikłań. Ale żeby pacjent był dobrze leczony, musi być wcześnie wykryta cukrzyca. Wiemy że bardzo ważna jest kontrola masy ciała. Tak samo jak mamy parametr do oceny kontroli glikemicznej i mówimy, że u osób dorosłych hemoglobina glikowana powinna być poniżej 7%, tak samo uważamy, że celem terapeutycznym powinna też być redukcja masy ciała, jeżeli pacjent spełnia kryterium otyłości. Każda redukcja masy ciała intencyjna jest korzystna. Już utrata 5 proc. masy ciała pozwala lepiej kontrolować cukrzycę, a 10-15 proc. modyfikuje przebieg choroby i może spowodować to, że odstawiamy leki, że pacjent nie wymaga już takich częstych wizyt lekarskich. Kontrolujemy też czynniki ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Osoby z cukrzycą typu 2 to osoby ze zwiększonym ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego. I tu objawy często są bardzo niespecyficzne i jeżeli pojawiają się niespecyficzne bóle w klatce piersiowej, coś zaczyna się dziać inaczej, to jest moment, aby pokazać się u diabetologa.

Teraz dysponujemy lekami, które obniżają stężenie glukozy, a jednocześnie chronią nam serce, chronią nerki.

Czy to też te leki, które wzbudzają tyle emocji i mają także obniżać masę ciała?

Już tych emocji chyba tak nie budzą. Mamy coraz większą gamę leków na rynku, niektóre są przeznaczone tylko do leczenia otyłości, inne do terapii cukrzycy typu 2, a niektóre do terapii otyłości i cukrzycy typu 2.  Mamy w czym wybierać, mamy określone wskazania refundacyjne. Te leki – mówię o agonistach receptora GLP1 bądź podwójnym agoniście – są tyle lat na rynku, że wydaje się, że są bezpieczne, podajemy je i cieszymy, że dostępność coraz lepsza, bo jednocześnie chronimy serce, zapobiegamy miażdżycy.

Drugą grupę leków stanowią popularne flozyny – na początku były lekami tylko na cukrzycę, ale są wykorzystywane również w kardiologii i nefrologii. I widzimy znaczące korzyści, jeśli chodzi o terapię cukrzycy typu 2.

Pacjent jest nie do końca subordynowany, nie stosuje się do zaleceń, nie przyjmuje leków.  Co mu wtedy grozi?

Najgorsze są powikłania cukrzycy. Ostre powikłania cukrzycy to te tzw. śpiączki cukrzycowe, do tego za wszelką cenę chcielibyśmy nie dopuścić. To jest stan ostry, gdy trzeba szybko zgłosić się do szpitala, na oddział specjalistyczny, aby uniknąć powikłań.

Tak naprawdę problemem w diabetologii są przewlekle powikłania, dzielimy je na mikronaczyniowe i makronaczyniowe. Mikronaczyniowe są związane z narządem wzroku, nerkami i układem neurologicznym. Przy powikłaniach makronaczyniowych uszkadzane są naczynia mózgowe, naczynia mięśnia sercowego i naczynia obwodowe. Może to spowodować zawał serca mięśniowego, udar mózgu i zespół stopy cukrzycowej. My bardzo nie chcemy amputować kończyn z powodu zespołu stopy cukrzycowej. Dlatego jak coś się dzieje, nie można czekać, ale jak najszybciej się zgłosić, wtedy szanse na zatrzymanie procesu, wygojenie zmiany, są o wiele większe. To główny cel leczenia cukrzycy. Bo leczymy po to, aby nie dopuścić do rozwoju powikłań. A naprawdę mamy czym leczyć. Czasem trafiają do nas pacjenci z ostrych dyżurów, którzy dotąd przyjmowali 4 razy dziennie insulinę i okazuje się że można to zastąpić np. jednym zastrzykiem na tydzień. Naprawdę staramy się, aby polscy pacjenci mieli jak najlepszy dostęp do leczenia.

Dużo jednak zależy tu od pacjentów, aby dostosować się do zaleceń. Bez zaangażowania pacjenta nawet najbardziej wymyślna technologia, wsparta sztuczną inteligencją, nie uchroni przed powikłaniami.

To prawda. A dokonał się naprawdę ogromy postęp. Teraz jak przejmujemy dzieci z cukrzycą typu 1 z opieki pediatrycznej, one nie mają w ogóle powikłań. To jest zupełnie inny obraz cukrzycy typu 1, niż był 20-30 lat temu, jak zaczynałam pracę, gdzie w klinikach osób dorosłych były pojedyncze osoby z cukrzycą typu 1, często wymagające dializoterapii, laseroterapii.
Bardzo ważna jest tu edukacja, bez niej nie będzie sukcesu. Żadna technologia, żaden nowoczesny lek, nie zastąpi wiedzy, jaką pacjent ma o cukrzycy. Zespół terapeutyczny musi być cały czas na bieżąco, ale ta wiedza musi być stale pacjentowi przekazywana.

Bo w terapii ważną rolę pełni zespół terapeutyczny. Kto jest w takim zespole, oprócz  specjalisty diabetologii?

Są przeszkolone pielęgniarki, edukatorki. Bardzo ważny jest też dobry dietetyk, który w zależności od potrzeb pacjenta dobierze mu dietę. Bo nie jest sztuką zalecić w szpitalu wysublimowaną dietę, ale taką, żeby jak pacjent wróci do domu, wiedział co ma jeść i aby było to akceptowalne. Trudno wymagać, aby ktoś kto dotąd np. używał mąki pszennej, raptem miał tylko mąkę z migdałów.

W zespole terapeutycznym, jest też psycholog. Teraz ma być obowiązkowy, bo cukrzyca typu 1 jest chorobą na całe życie, ci pacjenci potrzebują wsparcia. Z kolei w cukrzycy typu 2, jak jest źle leczona, są też zaburzenia poznawcze, wynikające ze zmian niedokrwiennych w obrębie mózgu.  

Kończymy z przesłaniem, aby dla własnego zdrowia, ruszać do aktywności fizycznej.

Tym bardziej, że mamy dobrą porę roku. Jak najwięcej ruchu: spacery, chodzenie po schodach, jazda na rowerze, to coś co robicie Państwo dla siebie i co pozwoli utrzymać dobre zdrowie jak najdłużej.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Psycholog dobry na… https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-psycholog-dobry-na/ Sun, 13 Jul 2025 14:11:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28048 Psycholog dobry na…

mgr. Milena Grabińska

Gościem prof. Jana Kochanowicza podczas ostatniej audycji Pytanie do specjalisty była mgr. Milena Grabińska psycholog z Centrum Zdrowia Psychicznego przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty. Psycholog dobry na… – mgr. Milena Grabińska
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Mam pewien niepokój rozmawiając z psychologiem. Czy to jest tak, że państwo rozmawiając z kimś od razu oceniacie profil rozmówcy?

Ja wiem, że jest taki mit, że gdy ktoś wchodzi do gabinetu psychologa, to my od razu wiemy, co się z nim dzieje. Ale tak nie jest. Psycholog chce dopiero poznać, z czym pacjent do niego przychodzi, z jakim problemem. I nie jesteśmy osobami, które oceniają.

Jak się zostaje psychologiem?

Psycholog to osoba, która skończyła pełne pięcioletnie studia i uzyskała tytuł magistra. Są to szkoły i publiczne, i prywatne, mające akredytację by nadawać tytuł magistra psychologii.

Kiedy warto zdecydować się na skorzystanie z pomocy psychologa?

Kiedy pojawia się taka myśl, że chciałbym z kimś o czymś porozmawiać, albo gdy nie możemy o czymś porozmawiać z bliskimi, bo się wstydzimy, krępujemy – wtedy to dobry moment, aby pójść właśnie do psychologa. 

Z jakimi problemami najczęściej pacjenci się zgłaszają do Centrum Zdrowia Psychicznego przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku?

Najczęściej to obniżony nastrój, brak chęci życia, brak celu w życiu, problemy z koncentracją, skupieniem, nadmiernym rozmyślaniem. Także poczucie bycia w pędzie, pogoń za jakimiś celami życiowymi – najczęściej są to osoby przepracowane, przemęczone. 

Lekarz internista wypisuje tabletki, chirurg operuje, a co robi psycholog?

W zależności od potrzeby pacjenta. Zajmujemy się taką reorganizacją życia, pomyśleniem o tym, co można zmienić, nad czym popracować, czy np. nie zmienić pracy, bo czujemy się wypaleni, nieakceptowani. To takie rzeczy na tu i teraz, co możemy zadziałać. Ale to także pomoc w poszukiwaniu celów życiowych, rozmowa o tym, co wydarzyło, że nie wiemy, w którą stronę pójść. Pomagamy też poradzić sobie z napięciem, stresem. W dzisiejszych czasach wiele osób jest zestresowanych, zapominamy o takiej higienie: odpoczynku, śnie, relaksacji. Możemy też  pokierować na leczenie specjalistyczne, czyli na terapię uzależnień, osoby uzależnione. 

Jak wygląda taka wizyta u psychologa? Co nas tam czeka?

To luźna rozmowa. Wypytujemy pacjenta o objawy, od kiedy występują, czy są obciążające na co dzień. Np. o epizodzie depresji możemy mówić, gdy objawy trwają ponad  dwa tygodnie. 

Chcemy poznać, z czym pacjent przychodzi. To rozmowa nie oceniająca, ale pełna empatii, zrozumienia, wyrozumiałości. I na pewno z naszych ust nie może paść sformułowanie: weź się w garść, weź się ogarnij.

Ale to wydaje się takie naturalne, aby tak właśnie powiedzieć.

Raczej psycholog tak nie powie. On powinien zrozumieć przede wszystkim czemu, a jak nad tym popracować, to już zależy od danej osoby, To indywidualna kwestia. Może to być  np. jakaś sytuacja w pracy albo wspomnienia traumatyczne z przeszłości. Psycholog jest na tej pierwszej linii, aby ocenić, co się dzieje z pacjentem, pomóc mu zrozumieć, jakie mechanizmy na niego działają, by sam nauczył się rozwiązywać swoje problemy. W razie potrzeby pacjent jest kierowany do psychoterapeuty, a jeśli jest potrzebna farmakoterapia – do psychiatry. 

Psycholog a psychoterapeuta – jaka jest różnica?

Psycholog to osoba, która ukończyła 5-letnie studia magisterskie, natomiast psychoterapeuta to osoba, która ukończyła kurs dodatkowy, po którym jest certyfikat psychoterapeutyczny. Zazwyczaj zajmuje się naszymi emocjami u podstaw, czyli od miejsca, w którym pojawiły się wspomnienia powodujące brak poczucia bezpieczeństwa. Psychoterapeuci są uzupełnieniem psychologów. Mogą być to osoby, które ukończyły studia powiązane ze zdrowiem psychicznym jak pielęgniarka czy pedagog.

Już wiem, że gdy mamy w otoczeniu osobę z obniżonym nastrojem, nie mówimy: weź się w garść. A kiedy doradzić takiej osobie: idź do psychologa?

Kiedy pojawia się izolacja społeczna, odsuwamy od znajomych, rodziny, odkładamy spotkania,  szukamy wymówek, by nie przychodzić. Także gdy taka osoba rezygnuje z dotychczasowych zainteresowań. To czynnik, gdy można kogoś skierować na taką konsultację i zapobiec rozwojowi objawów depresyjnych. Albo gdy dana osoba ma problemy ze wstawaniem, wybudzeniem się, bo np. długo nie śpi w nocy i rano ciężko jej wstać. Zaburzenia snu też mogą być komunikatem, że dobrze jest zgłosić się do specjalisty.

Lubimy sobie czasami pospać. Ale jak się wybudzamy, to jak sobie z tym poradzić?

Jeśli to jednorazowe, to bym przymknęła na to oko. Ale jeśli nie śpimy dobrze już miesiąc, nasz sen skrócił się do 3 godzin, bo zasypiamy o 3, a wstajemy o 6, to jest to już komunikat, że mamy problemy z ciągłością snu. Warto iść wtedy do specjalisty, aby poznać genezę tych problemów. Czy są to np. natłoki myśli, które na tyle obciążają mózg, że nie śpimy. Bo jak np. przed wystąpieniem publicznym mamy takie dwie noce rozmyślania, to jest to w granicach normy. Ale jak taka sytuacja trwa powyżej tygodnia-dwóch, warto iść do specjalisty, bo to znaczy, że to napięcie, ten stres jest na wysokim poziomie.

Czy są jakieś normy, ile powinniśmy spać? Przyjęło się, że im osoba jest starsza, tym mniej snu potrzebuje, a młodsi śpią więcej.

U dorosłych powinno to być 7-8 godzin, natomiast w przypadku seniora 6-7 godzin. Ale też wszystko zależy od tego, na ile odczuwany jest dyskomfort. Bo ktoś może śpi 6 godzin i mu za mało, a ktoś inny śpi 10 godzin i też uważa, że to za mało. Nadmierny sen jest też czymś, co odbiega od normy i może męczyć. To indywidualne, na ile to przeszkadza, czy ktoś wstaje wypoczęty, zadowolony, czy jednak jest zmęczony, narasta frustracja, podenerwowanie. 

Z tym nadmiernym snem, to też jest problem – takie leniuchowanie i spanie przekraczające 

7-8  godzin?

Raz na jakiś czas taki „leniuszek” jest nawet wskazany, jak np. musimy odespać cały tydzień. Śmiało wtedy, korzystajmy. Problem pojawia się, gdy codziennie śpimy po 10-12 godzin. Taka nadmierna senność może być objawem np. depresji.  

Stres to nieodzowny element naszego życia, co rusz go doświadczamy. Kiedy trzeba jednak z tego powodu iść do psychologa?

Stres możemy podzielić krótkoterminowy i długoterminowy. Krótkoterminowy to taki, który motywuje do działania, mobilizuje. Np. w szkole jest zaplanowana klasówka za kilka dni, to przez ten czas  mogę tym się stresować, ale w trakcie klasówki ten stres powinien już się zmniejszać, a po niej –  ustąpić. Natomiast stres długoterminowy zostaje z nami dłużej. Jak w przypadku tej klasówki – pojawiają się myśli, że mogłem bardziej się postarać, lepiej napisać. To myśli, które nas obwiniają i to nas stresuje. Pojawiają się objawy obciążające organizm, jak problemy ze snem, z koncentracją, skupieniem się. Ten stres z czasem zaczynamy odczuwać w ciele, to mogą być nerwobóle, objawy zawału, duszności, zespół jelita drażliwego, bóle kończyn, drętwienie. To oznacza, że ten przewlekły stres zaczyna nas wyniszczać.

Jak sobie najlepiej poradzić z takim stresem? Czy możemy sami tu coś zadziałać?

WHO zaleca, żeby mieć aktywność fizyczną: 150-300 minut w tygodniu, czyli godzina dziennie pięć dni w tygodniu. Już sam spacer może bardzo dużo pomóc w redukcji stresu, to może być np. wyjście do parku, albo przejście się kilku przystanków, zamiast jechać całą drogę do pracy. Słońce też bardzo dobrze działa, pomaga redukować stres. Do tego odpoczynek od telefonu, telewizora, czyli powrót do czytania książek, rozwiązywania sudoku, krzyżówek. Warto znaleźć sobie takie zainteresowanie, gdzie nasz mózg będzie wykonywał jedną czynność przez godzinę, wtedy odpoczywa, regeneruje się. 

Spotkałem się z takim zaleceniem, że aby sen miał wartość, pół godziny – godzinę przed pójściem spać trzeba odstawić różne urządzenia elektroniczne, jak komputer, telewizor, smartfon. 

Jak najbardziej. Wszystkie te urządzenia, niestety, emitują niebieskie światło, które stymuluje mózg. On jest wtedy nakręcony, a to nie pomaga w odpoczynku, może nasilać bezsenność, wybudzanie w nocy. Przed snem warto odłożyć telefon i skoncentrować się na tym co tu i teraz. Można poczytać książkę, stosować różne rodzaje medytacji -polecam tu np.  autotrening Shultza, można też po prostu poleżeć w ciszy te 20-30 minut.

Wizyta w gabinecie psychologa kojarzy się z kozetką, jak to jest w rzeczywistości?

Ta kozetka wywodzi się z nurtu psychoterapeutycznego, zasłynęła u Freuda. Wizyta u psychologa bywa spotkaniem na fotelach, ale zazwyczaj odbywa się na wygodnych krzesłach.

Stres, obniżony nastrój, co jeszcze powinno nas skłaniać do wizyty u psychologa?

Wszystko co nas zaniepokoi z kategorii zdrowia psychicznego np. po stracie, w żałobie, gdy byliśmy świadkiem jakiegoś wypadku, kiedy  mamy jakieś trudności w życiu. Do psychologa idzie się po wsparcie, a nawet samo wysłuchanie. Czasem nie chcemy nikogo obciążać swoimi problemami, a psycholog zawsze wysłucha. To nie jest tak, że jak wejdziemy do gabinetu, to od razu mamy „żółte papiery”. To często są zwykłe codziennie rzeczy, które nas przytłoczyły.

A jak psycholodzy doradzają osobom uzależnionym?  Tych uzależnień jest bardzo dużo: od alkoholu, tytoniu, narkotyków, środków pobudzających, energetyków.

Przekierowujemy pacjentów do placówek leczenia uzależnień. Coraz więcej jest miejsc specjalizujących się już nie tylko w problemach alkoholowych, ale zajmujących się np. leczeniem fomo – to uzależnienie od social mediów, telefonów. Jest to duży problem wśród młodzieży, ale też pojawia się u dorosłych. W takich placówkach specjalistycznych osoby uzależnione mogą liczyć na kompleksową pomoc, jest tam psycholog, psychoterapeuta, psychiatra, asystenci zdrowienia. 

Trwa dyskusja nad zakazem używania w szkołach smartfonów. To dobry pomysł?

Uważam, że mogłoby to pomóc młodzieży w odbudowaniu relacji społecznych z drugim człowiekiem. Dziś młodzi ludzie zapominają, jak rozmawiać z drugim człowiekiem, budować kontakty, znajomości, przyjaźnie. Bez telefonów byliby zmuszeni nauczyć się rozmawiać ze sobą, co jest potrzebne, by mieć relacje społeczne. My jesteśmy istotami społecznymi, lubimy być akceptowani, być w grupie. Jak nie jesteśmy w tej grupie, zaczynamy chorować.

W social mediach tworzymy iluzję grupy, nie ma tych bezpośrednich relacji. Mamy tysiące wirtualnych znajomych, ale z nikim się nie spotykamy. To chyba nie najlepiej wpływa  na zdrowie psychiczne.

To niszczące dla nas. Lubię tu powoływać się na Le Bona, który napisał książkę o psychologii społecznej, relacjach społecznych. Otóż do niedawna zakładało się, że social media zapewnią nam kontakt face to face, czyli kontakt w tym samym momencie, z interakcją, gdzie pokazaniem emocji są emotikony. Uważano, że to wystarczy. I tu wchodzi pan Le Bon, który mówi, że jest coś takiego jak ładunek emocjonalny. I my jako ludzie musimy poczuć tego drugiego człowieka, to, że mamy kontakt z drugą osobą i do tego dążymy.
Nawet jedną z form leczenia osób mających problemy depresyjne jest aktywizacja społeczna, czyli zachęcenie, aby zaczęły wychodzić do ludzi: na koncerty, do teatru, kina. Bo tam wszyscy przychodzą w tej samej intencji, my się tym zarażamy i ładujemy się. 

Dlatego też kontakt między uczniami musi być bezpośredni, bo to że mam dużo znajomych, nie znaczy, że te znajomości są pogłębione, prawdziwe, że jesteśmy szczerzy. Nie na tym rzecz polega.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Kto przynosi, a kto roznosi choroby zakaźne? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-kto-przynosi-a-kto-roznosi-choroby-zakazne/ Thu, 10 Jul 2025 13:41:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28038 Kto przynosi, a kto roznosi choroby zakaźne?

prof. Joanna Zajkowska

Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Joanna Zajkowska z Kliniki Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty. Kto przynosi, a kto roznosi choroby zakaźne? – prof. Joanna Zajkowska
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Choroby zakaźne – kto przynosi, a kto roznosi? Takie przewrotne trochę pytanie.

Są choroby, które są przenoszone, roznoszone i noszone. Czyli mamy nosicielstwo pewnych chorób, możemy przekazywać je sobie nawzajem, czyli człowiek człowiekowi grozi pewnym zakażeniem, ale mamy też choroby wektorowane, które przenoszą np. owady takie jak kleszcze, komary czy muchy krwiopijne. 

Komary są chyba takie najbardziej popularne na świecie z powodu przenoszenia malarii.

Tak, uważa się, że komar to jedno z najniebezpieczniejszych zwierząt, mimo że jest malutki. Ale liczba zachorowań na malarię jest bardzo duża, śmiertelność wśród małych dzieci do 5 lat jest bardzo duża w krajach, gdzie tej malarii jest dużo.

Wróćmy do tego człowieka. Dlaczego on jest tak niebezpieczny w przenoszeniu chorób zakaźnych?

Dlatego, że człowiek ma swoje własne bakterie: 80 mld w jamie ustnej, kilogram w jelitach, ma jeszcze kożuch bakterii na własnej skórze i my te bakterie między sobą wymieniamy. Wśród nich mogą znaleźć się te, które mogą być dla nas groźne. Np. takie, które nabierają oporności na antybiotyki. Tych bakterii się boimy w szpitalu. Osoby wielokrotnie hospitalizowane mogą być nosicielami bakterii, które nie boją się antybiotyków. Możemy także w sezonie zakażeń górnych dróg oddechowych, czyli jesienno-zimowym, kichać, kaszleć i przekazywać sobie ze śliną bakterie i wirusy, które mamy i zarażać innych. Tutaj grypa jest świetnym przykładem, gdy jedna osoba chora potrafi zakazić wszystkich dookoła. I mamy jeszcze choroby brudnych rąk – mamy w jelicie bakterie, które wydalamy, gdy nie domyjemy rąk, możemy je gdzieś pozostawić. 

Co to znaczy bakterie odporne na antybiotyki? Wydaje się, że antybiotyki powinny sobie poradzić z bakteriami?

Antybiotyk działa przeciwko pewnemu rodzajowi bakterii, które są na niego wrażliwe. Używamy tego antybiotyku np. mając anginę, czyli celujemy w pneumokoki czy streptokoki w gardle, ale ten antybiotyk będzie też wymiatał bakterie, które mamy w przewodzie pokarmowym, jeśli spożywamy go drogą pokarmową.  A bakterie jeszcze takim przepisem na odporność na antybiotyk między sobą się wymieniają, czyli te bakterie niegroźne, które mamy w jelicie mogą ten przepis na odporność zachować i przekazać kolejnej bakterii. Potem pacjent zażywa antybiotyk, on zadziała na te, które są na niego wrażliwe, a pozostaną te, które zdobyły przepis na odporność.

Przykładem roznoszenia chorób zakaźnych jest kot i toksoplazmoza. Jak to jest ze zwierzętami domowymi i przenoszeniem chorób zakaźnych?

Tak naprawdę kot i pies, czyli te zwierzęta, które mamy w domu, rzadko są źródłem zakażenia. Jeśli chodzi o koty, to raczej te dzikie, które zakopują swoje odchody w ogródkach, potem jak niedostatecznie umyjemy wyciągane z ziemi warzywa, możemy się zakazić toksoplazmozą. Kot domowy rzadko zakaża, musiałby być chory, wydalać kał biegunkowy i wtedy jak sprzątamy kuwetę i nie domyjemy potem rąk, to jest ryzyko. Samo głaskanie zdrowego kota niczym nam nie grozi. Raczej jedzenie surowego mięsa świni, bo toksoplazmoza jest w tkankach tych zwierząt.

Natomiast psy kojarzą się ze wścieklizną. Jak duże jest tutaj zagrożenie?

Jeżeli chodzi o psy, są one w Polsce regularnie szczepione, dzikie psy u nas raczej nie występują. 

Są natomiast u nas ogniska wścieklizny identyfikowane, ale to jest zoonoza, która jest w lesie, gdzie zwierzęta zakażone po jakimś czasie giną. Jeżeli mamy informację o takim ognisku, teren jest zamykany, zwierzęta giną i ognisko wygasa. 

Natomiast na pewno trzeba wystrzegać się kontaktów z dzikimi zwierzętami, które dziwnie się zachowują. 

Mamy świetną profilaktykę, czyli szczepimy każdego, kto został ugryziony bądź podrapany przez  zwierzę domowe lub dzikie, jeśli nie wykluczymy u niego wścieklizny. Może to być wiewiórka, jeż, dziki kot, albo np. podrapanie przez małpę w trakcie wycieczki do Tajlandii. W Indiach, Azji wścieklizna intensywnie występuje, małpy, czy dzikie psy mogą być źródłem. W tych krajach są zgony z powodu wścieklizny.

Jak wygląda proces szczepienia na wściekliznę? Jeśli był to kontakt z dzikim zwierzęciem, to zwykle po takim zranieniu ostatni raz było widziane i nie wiemy czy było chore.

Mamy dwa scenariusze. Wszystko zależy od tego, czy zwierzę znamy i możemy wykluczyć wściekliznę. Jak znamy i żyje, możemy je złapać, to podlega obserwacji. Zakażone zwierzę zdycha w 5 dni jak ma wściekliznę. Jak przeżyje 10 dni, odstępujemy od szczepień. Natomiast jeśli zwierzę zbiegło, albo nie jesteśmy w stanie go zidentyfikować i zbadać, zakładamy że może mieć wściekliznę i wtedy szczepimy. 

A jeśli pies ma dokument, że był szczepiony od wścieklizny?

Powinniśmy i tak poddać go obserwacji, nie zawsze szczepienie może być w stu procentach skuteczne, także nie zawsze dokument jest prawdziwy. Dlatego jak jest możliwość, poddajemy psa  obserwacji.

Często mamy takie ostrzeżenia, że na określonym terenie będzie odbywać się szczepienie lisów od wścieklizny. Czy takie akcje są skuteczne?

To program, który się sprawdził. Na zachód od Wisły już ognisk wścieklizny praktycznie nie ma, bo tam systematycznie były prowadzone te programy. U nas zwierzęta przemieszczają się ze wschodu, gdzie sytuacja ze wścieklizną jest inna i ogniska się pojawiają. Ale szczepienia są skuteczne, o czym świadczy to, że populacja lisów się rozmnożyła, one nie giną z powodu wścieklizny. Ekolodzy nawet podnoszą, że zaburzamy przez to trochę populację dzikich zwierząt, bo ona powinna sama się regulować, ale my siebie w ten sposób chronimy, likwidując ogniska wścieklizny.

Warto dodać, że wściekliznę przenoszą też nietoperze, mimo że są roślinożerne i właściwie nie powinny jej mieć, ale ugryzienie czy zadrapanie przez nietoperza też jest wskazaniem do szczepienia. 

Porozmawiajmy jeszcze o kleszczach? Wiemy że przenoszą kleszczowe zapalenie mózgu,  boreliozę. Ale to chyba nie wszystkie zagrożenia? Jak wygląda obecnie sytuacja z chorobami odkleszczowymi?

Liczba zachorowań nam dramatycznie rośnie, sprzyjają temu zmiany klimatyczne. Kleszczowe zapalenie mózgu, które nam pokazuje, że mamy coraz więcej przypadków, jest taką chorobą wskaźnikowa, że może też być wzrost innych chorób. Dlatego że kzm w postaci neurologicznej możemy policzyć, pacjenci trafiają do szpitala. Natomiast borelioza może być leczona ambulatoryjnie, nie wszystkie przypadki są zgłaszane, nie wszystkie są też identyfikowane. 

Wśród chorób odkleszczowych poza kzm, które jest najgroźniejsze, mamy łagodniejszą boreliozę, a także anaplazmozę, chorobę gorączkową, która może sama ustąpić bez leczenia antybiotykiem,  a także rzadsze babezjozę lub tularemię. 

Czym objawiają się te choroby odkleszczowe?

Na pewno gorączka, ból głowy, po kontakcie z kleszczem, powinny skłaniać do kontaktu z lekarzem. W przypadku tularemii pojawia się powiększenie węzłów chłonnych i długo utrzymuje. Diagnostyka jest trudna, czasem jest lęk, że to choroba nowotworowa. Na pewno każde powiększone węzły chłonne powinniśmy też skonsultować z lekarzem. 

W ostatnich latach zimą mrozu za bardzo u nas nie ma, te kleszcze są aktywne cały czas.

Kleszczom mróz nie szkodzi, o czym świadczy chociażby to, że żyją na dalekiej Syberii. Natomiast łagodna zima i brak pokrywy śnieżnej sprzyja przeżyciu populacji drobnych zwierząt – myszki, nornice to pierwsi żywiciele kleszczy. Temperatura powyżej 7-10 stopni C.  pobudza kleszcze do aktywności i jak mają dużo drobnych żywicieli to żerują i się mnożą. Słyszymy od mieszkańców naszych terenów, że takiej ilości kleszczy, jak teraz, nie obserwowano przed laty. To obserwacje są nie tylko z Polski, także z krajów sąsiednich. Wszędzie kleszczy jest więcej i więcej jest kleszczy zakażonych. Jak nam zmniejszają się pory przejściowe, szybko mamy temperaturę powyżej 10 st., to jednocześnie żerują formy młode i starsze kleszczy i zakażają się wtedy nawzajem. Stąd mamy większy odsetek zakażonych kleszczy. A to znaczy, że jest większe ryzyko zachorowania po ukłuciu przez kleszcza. Dlatego koniecznie powinniśmy się szczepić.  

Oprócz szczepienia, co jeszcze uchroni nas od kleszczy?

Należy dbać o właściwe ubranie i używać repelentów, czyli środków odstraszających czy zniechęcających. Kleszcze u nas są ślepe, one nie widzą, ale wyczuwają temperaturę, drgania, zapach składników potu. Jak użyjemy repelentu, nie będziemy postrzegani przez jakiś czas jako apetyczny kąsek. Tylko te repelenty działają zwykle 3-4 godziny, potem trzeba użyć je ponownie.  

Ostatnio toczyła się też dyskusja, czy opryskiwać Białystok od kleszczy.

Trudne pytanie. Zależy od miejsca. Jak jest to teren przedszkola czy parku miejskiego, gdzie jest dużo dzieci, to może tak. Jest to jednak chemiczna ingerencja i wkraczanie w środowisko, które się samo reguluje. Są wątpliwości, czy stosowanie chemii przyniesie więcej pożytku czy szkody. 

Czy to prawda, że kleszcze nie lubią też niektórych roślin, np. kocimiętki? Może warto wtedy je posadzić w swoich ogródkach. 

Nie wiem czy odstrasza kleszcze, może raczej nie zachęca zwierząt, które przenoszą kleszcze, żeby buszowały w tych roślinach. Pamiętajmy, że sam kleszcz przemieszcza się na małe odległości, przenoszą go natomiast w różne miejsca ptaki i drobne zwierzęta.

A ptaki wędrowne, które do nas przylatują np. z Afryki, jak bociany. Czy one coś przenoszą?

Na pewno przenoszą pasożyty, które na nich bytują, ale nie mam wiedzy, czy jest to coś groźnego dla człowieka. Zresztą bociany nie mają bezpośredniego kontaktu z człowiekiem. 

A inne zwierzęta, które wędrują? Mamy ocieplenie klimatu, z południa docierają do nas zwierzęta, które mogą być nosicielami różnych chorób? Czy możemy spodziewać się, że pojawi się u nas chociażby malaria?

Są prowadzone badania środowiskowe, wiemy, że z transportem, statkami, pojawiły się komary tzw. gatunki inwazyjne, które przenoszą choroby takie jak chikungunya, denga, która pojawiła się już w Europie, w krajach południowych i być może pojawi się u nas. Ale na razie bardziej trzeba by uważać jadąc na urlop do Hiszpanii, Włoch, Portugalii, bo tam te choroby są.

Na co zwrócić uwagę podczas dalekich wyjazdów, aby nie wrócić z chorobą?

Jako zakaźnik uważam, że najważniejsze jest częste mycie rąk. Najwięcej bakterii jest na powierzchniach, na klamkach, różnych przedmiotach. Trzeba też zwracać uwagę na to, co jemy i pijemy. Nie pijemy wody, o której nie wiemy, skąd pochodzi, także np. napoi z kostkami lodu nieznanego pochodzenia. I ważne są repelenty, tam gdzie występują komary czy muszki, a jeśli widzimy że tubylcy noszą długie rękawy, my też takie nośmy, nawet jak jest gorąco. To ochroni nas przed pokłuciami.

Szczepienia nas ochronią?

Nie przed wszystkim, ale przed wieloma chorobami. Uważam, że szczepienia to nasza przyszłość, bo nasz styl życia tak się zmienił, że uodparniamy się dosyć słabo i musimy uzupełniać to szczepieniami. To wielkie odkrycie ludzkości, że zlikwidowaliśmy najgroźniejsze choroby, przynajmniej w warunkach europejskich. Nasze dzieci nie chorują już na gruźlicę, dur brzuszny, zapalenie opon wywołane przez Haemophilus influenzae. I jeżeli wybieramy się w rejon świata, gdzie zagraża nam np. japońskie zapalenie mózgu czy żółta gorączka, powinniśmy koniecznie pamiętać o szczepieniu. Jeśli chodzi o malarię, nie ma szczepienia, ale chemioprofilaktyka.

Warto też pomyśleć o szczepieniu przeciwko błonicy, jeśli minęło 10 lat od ostatniego szczepienia, które przyjmujemy w wieku 18-19 lat. Jest taka szczepionka: błonica, tężec, krztusiec, którą można podać, zawsze to się nam przyda, te choroby występują w różnych rejonach świata.

Mamy do czynienia ostatnio z wszechobecną antybiotykoterapią, gdy idziemy z infekcją do lekarza, rzadko wychodzimy bez antybiotyku. Czym to grozi?

To sytuacja bardzo alarmująca, mówi się że będzie kolejna pandemia wywołana przez szczepy wielooporne. Stąd ta powszechna edukacja, aby nie brać antybiotyków bez potrzeby. Nie ma profilaktyki antybiotykowej, nie można ich brać na zapas, na wszelki wypadek. Bierzemy antybiotyk tylko kiedy trzeba, nie dłużej niż trzeba i celowany na konkretne bakterie. W środowisku medycznym staramy się ograniczać antybiotykoterapię do sytuacji niezbędnych. Antybiotyk nie powinien też nam wybić bakterii do ostatniej, tylko zmniejszyć ich ilość do takiego poziomu, aby nasza immunologia sobie z resztą poradziła. Obecnie jest tendencja do skracania długości terapii, może sytuacja się zmieni. Problem jest, szczególnie w krajach poza Polską, jak Indie, Ukraina, to kraje gdzie jest dużo generyków i dużo szczepów wieloopornych, na wiele antybiotyków. 

Czyli powinniśmy stawiać na odporność naturalną, a starać się przy błahych infekcjach nie wspomagać się  antybiotykiem. Nasza odporność jako społeczeństwa wtedy też wzrośnie. 

Dbanie o dobrą kondycję, wysypianie się i dobrą dietę, na pewno pomaga nam w utrzymaniu dobrej immunologii. Natomiast naturalne starzenie się powoduje, że słabnie ta odporność, gorzej radzimy sobie z infekcjami. Ale przed podjęciem decyzji o antybiotykoterapii, zawsze warto skonsultować się z lekarzem, dlatego że mamy dobre metody diagnostyczne, które pozwalają nam określić, czy to infekcja  wirusowa czy bakteryjna.

]]> Pytanie do specjalisty. Szczepić albo nie szczepić? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-szczepic-albo-nie-szczepic/ Mon, 07 Jul 2025 11:58:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28018 Szczepić albo nie szczepić?

prof. Anna Moniuszko-Malinowska

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji była prof. Anna Moniuszko-Malinowska kierownik Kliniki Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty. Szczepić albo nie szczepić? prof. Anna Moniuszko-Malinowska
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Podstawowym sukcesem w leczeniu chorób zakaźnych, które w ostatnich latach zdominowały doniesienia medialne, są szczepienia. Takim przełom było tu chyba odkrycie przez Jennera szczepionki od ospy prawdziwej. Stało się to po tym, jak porozmawiał z dojarką, która mówiła, że nie zachoruje na ospę prawdziwą, bo przeszła krowiankę. Dzisiaj jesteśmy już dużo dalej, mamy już w szczepieniach podstawy naukowe.

To była pierwsza szczepionka, która pojawiła się na świecie. Warto tu powiedzieć o dobrodziejstwie, jakim są szczepionki. Ostatnio przeczytałam takie bardzo mądre zdanie, że największa zdobyczą zdrowia publicznego był dostęp do wody pitnej i szczepienia. Bo to uratowało miliony istnień ludzkich. Pierwszą chorobą wyeradykowaną na świecie dzięki szczepieniom była właśnie ospa prawdziwa. Już w 1980 roku WHO ogłosiła eradykację tej choroby i zaprzestanie szczepień. To był pierwszy globalny sukces, że dzięki szczepieniom pozbyliśmy się choroby.

Druga taką choroba, wobec której WHO miała ambicje co do eradykacji było polio. Były plany, że do 2020 już jej nie będzie. Ale niestety, ta choroba nadal występuje, w takich krajach jak Afganistan czy Pakistan i może rozprzestrzeniać się w związku z ruchami migracyjnymi i turystycznymi. Szczepienie jest nadal utrzymane.

Warto też powiedzieć o błonicy, o której ostatnio było głośno w Polsce, w związku z przypadkiem zachorowania dziecka podczas podróży. Przed wprowadzeniem w 1961 r. szczepień w Polsce chorowało na nią ok. 40 tys. osób, teraz praktycznie ta choroba nie występuje. Podobnie w przypadku polio, przed wprowadzeniem w Polsce w 1972 roku szczepień, chorowało ok. 7 tys. osób rocznie. A przypomnę, że to bardzo ciężka choroba układu nerwowego, prowadząca do poważnych powikłań. Teraz dzięki szczepieniom ta choroba już nie występuje.

Innym przykładem skuteczności szczepień są leśnicy, którzy obligatoryjnie są szczepieni przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu (kzm) i praktycznie nie chorują na tę chorobę. Leśnicy chorują na inne  choroby przenoszone przez kleszcze, na które nie mamy szczepień jak borelioza (choć tu jest nadzieja, że szczepionka wkrótce jednak będzie), anaplazmoza czy tularemia.

Dlaczego szczepionka chroni organizm przed chorobą? Co takiego zachodzi w organizmie, jak to się dzieje, że przestaje on zauważać te czynniki infekcyjne, czy to wirusy czy bakterie, które nadal przecież są w naszym otoczeniu?

Warto zacząć od definicji, czym jest szczepionka. To preparat, który po podaniu do naszego organizmu, pobudza nasz układ immunologiczny do produkcji  przeciwciał i komórek pamięci. To taka nasza armia, która śpi, ale jest reaktywowana w przypadku kontaktu z patogenem, np. wirusem  grypy, czy bakterią. Jeżeli dochodzi do takiego zetknięcia z patogenami, to wojsko jest przygotowane, aby bronić organizm i rusza do walki.

Szczepionka to preparat chroniący przed zachorowaniem, stosujemy go, aby nie zachorować albo zredukować ciężkość przebiegu choroby. Szczepienie to profilaktyka, a nie leczenie, dlatego jak ktoś jest już chory, to nie jest czas na szczepionkę.

To że to takie nasze uśpione wojsko, to informacja dla starszych osób, do młodych bardziej może trafi, że to taki nasz program antywirusowy, jak w komputerze, który zna wirusy, i jak ktoś próbuje go zainfekować uruchamiane są mechanizmy, które wyeliminują zagrożenie.

To bardzo trafne porównanie.

Jakiego rodzaju szczepionki są dostępne? Kiedyś była mowa, że to żywe patogeny, chociaż osłabione. Jak to teraz wygląda?

Postęp medycyny jest ogromny, ale nadal mamy żywe szczepionki, ale to nie są chorobotwórcze patogeny, tylko osłabione drobnoustroje. To szczepionki np. przeciwko gruźlicy, ospie wietrznej, odrze, śwince i różyczce. Nadal je stosujemy, one są już długo na rynku, są sprawdzone. Mamy też szczepionki inaktywowane, z zabitymi patogenami. Nowością są szczepionki mRNA, które weszły podczas pandemii COVID-19. To nowoczesna formuła, gdzie na matrycy kwasu nukleinowego dochodzi do produkcji antygenów w naszym organizmie po podaniu preparatu. Prace nad taką formą trwały od wielu lat, ale akurat w czasie pandemii było możliwe to do zastosowania na dużą skalę, gdy była taka potrzeba. Są różne technologie produkcji, są też szczepionki rekombinowane.

Ale warto podkreślić, że proces przygotowania szczepionki jest bardzo długi. Nasza klinika brała udział w badaniu klinicznym szczepionki nad boreliozą. Była to trzecia faza badań klinicznych. Badanie było wieloośrodkowe, w kilku krajach europejskich, m.in. w Niemczech, ale też w USA, czyli tam gdzie borelioza stanowi poważny problem epidemiologiczny i kliniczny.
Te procedury są bardzo zaawansowane, wszystko jest dokładnie sprawdzane, te procesy są długie. Nie jest prawdą, że ktoś potrafi wyprodukować szczepionkę w 3-6 miesięcy i niesprawdzone preparaty podawać ludziom.

Trzecia faza czyli preparat był wcześniej już badany na zwierzętach, w laboratoriach, potem na zdrowych ochotnikach, została ustalona dawka i ta trzecia faza to taki ostatni krok przed wprowadzeniem na rynek. Czyli jest duża nadzieja, że ta szczepionka się wkrótce pojawi. My mamy w naszym regionie puszcze, lasy, w których jest też bardzo dużo kleszczy, sporo zakażonych, oprócz wirusów kleszczowego zapalenia mózgu, także boreliozą. Czy pacjenci z chorobami odkleszczowymi to duży problem?

Generalnie chcę zachęcić do szczepień przeciwko kzm, to choroba przeciwko której jest szczepionka, a nie ma swoistego leczenia. To naprawdę często poważna choroba, bo dotyczy układu nerwowego, najczęściej przebiega jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ale może też dojść do zapalenie mózgu czy też rdzenia. Ok. 20 proc. pacjentów ma potem długotrwałe powikłania neurologiczne, czyli niedowłady, także czterokończynowe, czyli bardzo poważne, wpływające na jakość życia. Bywają też powikłania ze sfery psychicznej – hospitalizowaliśmy niedawno pacjentkę, która po przejściu kzm ma poważne zaburzenia pamięci, zaburzenia poznawcze, a wcześniej była sprawna, pełniła funkcję kierowniczą. I zastanawiające jest to, dlaczego tak mało osób się szczepi od kzm.
W przypadku boreliozy mamy natomiast skuteczne antybiotyki, nie mamy jeszcze szczepionki. Problemem może tu być diagnostyka i rozpoznanie, bo obraz kliniczny choroby jest bowiem niespecyficzny, może dawać podejrzenia chorób układu nerwowego czy kostno-stawowego. Ale na pewno jak pojawi się szczepionka od boreliozy, warto się zaszczepić. Zwłaszcza osoby z terenów endemicznych, jak woj. podlaskie, chociaż choroby przenoszone przez kleszcze występują w całej Polsce, a do niedawna był problem nierozpoznawalności. Powinny też szczepić się osoby z chorobami przewlekłymi, aby nie zachorować na kolejną chorobę zakaźną, która przyczyni się do pogorszenia stanu ogólnego.

Jak wygląda proces szczepienia od kleszczowego zapalenia mózgu? Kiedy ten czas jest najlepszy?

Kiedyś były wytyczne, że szczepić należy się przed sezonem, czyli w okresie od kwietnia do października. Zmiany klimatyczne spowodowały jednak, że kleszcze są aktywne praktycznie cały rok. W tym roku w naszej klinice już w styczniu był pacjent z kzm, potem w lutym. Dlatego rekomendacje się zmieniają. Nie ma obecnie sztywnych wytycznych, możemy zaszczepić się nawet dziś. Szczepienie podstawowe to trzy dawki, potem są dawki przypominające co 3-5 lat. Niektórzy mówią, że ta odporność wynosi nawet 10 lat. Nowością jest to, że szczepionka od kzm znalazła się w kalendarzu szczepień dla dorosłych. Od kzm, tak jak od COVID-19 i grypy, można też zaszczepić się w aptekach. Kwalifikuje wtedy do szczepienia farmaceuta i jest podawana szczepionka. Warto skorzystać, bo to duże ułatwienie. Trzeba tylko sprawdzić, która apteka prowadzi takie usługi.

Ale też trzeba pamiętać, aby zgłosić się na szczepienie w pełni zdrowia, bo infekcja, inne stany chorobowe, mogą narazić nas na powikłania.

Jak najbardziej, to bardzo ważne, pamiętajmy, że na szczepienie nie idziemy, jak czujemy się źle, mamy gorączkę. Warto wtedy odczekać przynajmniej kilka dni, żeby czuć się całkowicie zdrowym i wtedy możemy przyjąć  szczepionkę.

Szczepieniem, które budzi sporo emocji, jest szczepionka od grypy. Jak wygląda obecnie ta  sytuacja?

Przeciwko grypie w Polsce w tamtym roku zaszczepiło się 5 proc. populacji.

Aby osiągnąć  bezpieczeństwo populacyjne, ile to powinno być?

To zależy od tego, jaki to jest patogen. Np. w przypadku odry ok. 95 proc. krztuśca – 86 proc. Warto pamiętać, że dzięki temu, że my jako populacja jesteśmy wyszczepieni, chronimy osoby, które nie mogą z różnych powodów poddać się takiemu szczepieniu. Jak nie będziemy dbać o odporność populacyjną, może pojawić się duży problem.

Ze szczepień od grypy najczęściej korzystają seniorzy. Szczepić się trzeba co roku, bo wirusy mutują i szczepionka zabezpiecza na ok. 6 miesięcy. Ona jest co roku dostosowywana do panujących wirusów, aby zapewnić jak największą odpowiedź. Szczepionka chroni przed zachorowaniem, które szczególnie u osób przewlekle chorych może tak zaostrzyć choroby podstawowe, że może dojść do wielu ciężkich powikłań, a nawet do zgonów.

W ostatnim sezonie pacjentów z grypą mieliśmy bardzo dużo, nasz oddział był przepełniony. Nie pamiętam już takiej sytuacji. Nie zawsze były to osoby starsze, często w średnim wieku. Jak musiały źle się czuć, skoro z tzw. „błahą” grypą zgłaszały się do szpitala, a było to też w okresie świątecznym.

Poniekąd wynika to chyba z tego, że grypa została trochę zepchnięta do narożnika z powodu covid. W czasie pandemii wszyscy byliśmy w tzw. trybie awaryjnym, nosiliśmy maseczki, unikaliśmy kontaktów, to blokowało transmisję covid, ale i infekcje grypowe były ograniczone. Nie nabywaliśmy odporności populacyjnej, nie było zainteresowania szczepieniami i teraz chyba nastąpiło wyrównanie. Nasze organizmy odzwyczaiły się od wirusa grypy i to jest chyba powodem, że teraz tak ciężko reagują?

Jak najbardziej, takie zjawisko obserwujemy i można to tak tłumaczyć.

Znamy covid, grypę, ale takim novum jest chyba wirus RSV?

To nie takie novum. Wynika to też z postępu diagnostycznego. Kiedyś wszystkie infekcje grypopodobne, jak nie było testów diagnostycznych, wrzucało się do jednego worka. Pojawiły się testy antygenowe, molekularne, wykrywające wirusa RSV, który dotyczy głównie małych dzieci, do 2 roku życia. Ale ostatnio hospitalizowaliśmy też dorosłych, w wieku senioralnym zakażonych wirusem RSV. Wyrównanie popandemiczne odgrywa tu też rolę.

Duża aktywność ruchów antyszczepionkowych, które negują konieczność szczepień, straszą  powikłaniami powoduje, że część rodziców podejmuje złą decyzję i dziecka nie szczepi. Czym to może grozić?

Mamy niedawny przykład niezaszczepionego dziecka, które podróżowało do Afryki i wróciło z błonicą i wymagało bardzo intensywnej terapii. Błonica od lat nie była u nas notowana. Te choroby cały czas są na świecie, szczególnie w krajach afrykańskich, Ameryce Pd, Azji Pd. – Wsch. To pokazuje, do czego może prowadzić nieszczepienie. Jakby takich przypadków było więcej, jest niebezpieczeństwo populacyjne. Także w przypadku odry, jak będzie narastał opór przeciwko szczepieniom, też ta choroba może wrócić w dużej skali.

Kiedyś w kalendarzu szczepień było dużo szczepień, teraz jest jeszcze więcej. Możemy jednak zamiast wielu ukłuć, wybrać szczepionkę poliwalentną, czyli jedno ukłucie. Na jaką szczepionkę się decydować?

Ja swoje dzieci szczepiłam szczepionkami wysokoskojarzonymi, aby uniknąć stresu kilku wkłuć. W przypadku osoby dorosłej może nie jest to tak ważne, jak w przypadku małych dzieci. Szczepionki  wysokoskojarzone to zdobycz nauki i postęp w medycynie. Nie trzeba kłuć kilka razy, wszystko jest w jednym pakiecie. Łatwiej potem kontrolować, mamy też ograniczenie bólu, cierpienia. Skoro zostało to wynalezione, dlaczego nie korzystać, skoro skuteczność jest taka sama, jak tych pojedynczych szczepionek.

A co wtedy z kumulacją powikłań, o których mówią przeciwnicy szczepień?

Statystyki nie wykazują żadnych różnić. To można zaliczyć do kategorii fake newsów.

My w radiu namawiamy do dużej aktywności ruchowej, już o kleszczach i zagrożeniu kzm i boreliozą powiedzieliśmy. A idziemy do ogródka, kopiemy, mamy skaleczenie, zabrudzenie rany ziemią i jest zagrożenie tężcem. Czy tu szczepimy się profilaktycznie czy incydentalnie?

Ostatnio przypominamy o tężcu przy okazji krztuśca. Są bowiem szczepionki, które łączą błonicę, tężec, krztusiec i polio, czyli 4 w jednym.

W przypadku tężca jesteśmy szczepieni w dzieciństwie, ostatnia dawka jest w wieku 19 lat, potem należy przyjmować dawkę przypominającą co 10 lat. Jak ktoś nie miał takiego przypominającego szczepienia, a się skaleczy, można zaszczepić poekspozycyjnie. Warto o tym pamiętać.

Ja pamiętam jeden przypadek pacjentki z tężcem, ta pani na szczęście przeżyła, ale przebieg był bardzo poważny.

Dodam, że warto też pamiętać o szczepieniach medycyny podróży, bo coraz więcej osób podróżuje.  

O czym wtedy pamiętać? Jak się przygotować do podróży?

Obserwujemy w naszej poradni przyklinicznej, że coraz więcej ludzi ma świadomość szczepień, przed wyjazdami do krajów tropikalnych. Należy przyjść ok. 6 tygodni przed planowanym wyjazdem, my wtedy rozpisujemy indywidualny kalendarz szczepień w zależności od rejonu podróży i związanych z tym zagrożeń. Dużo osób z tego korzysta, co świadczy o tym, że świadomość jest coraz większa, co jest budujące.

Mamy różne szczepionki, m.in. na takie zagrożenia jak: WZW typu A, dur brzuszny, żółta gorączka, cholera, japońskie zapalenie mózgu. Od sierpnia będzie też szczepionka przeciwko chikungunyi, chorobie układu kostno-stawowego, która może powodować nawet dożywotnie komplikacje. Ten wachlarz bardzo szeroki  i warto przyjść po poradę, by nie cierpieć podczas urlopu albo do końca życia.

Jedna z najczęstszych destynacji Polaków to Tajlandia. Jakie tu są zagrożenia?

Tu rekomendujemy szczepienia przeciwko WZW typu A, durowi brzusznemu, japońskiemu zapaleniu mózgu. I jak ktoś ma powyżej 29 lat, przypominającą szczepionkę przeciwko błonicy, krztuścowi, polio i tężcowi.

Wyjeżdżając do krajów tropikalnych bez szczepienia narażamy się na ekspozycję różnych czynników, które mogą zakończyć się dramatycznym zachorowaniem. Ale takim podróżnym schorzeniem jest też przenoszona przez komary malaria. Czy tu jest nadzieja na szczepionkę?

Malaria jest najczęstszą chorobą tropikalną, zaraz po niej denga. Problem z malarią jest taki, że to choroba pasożytnicza, a nie bakteryjna czy wirusowa. Były wielokrotnie próby skonstruowania szczepionki, są takie, dedykowane głównie dzieciom w Afryce, ale ich skuteczność jest mała, rzędu 30-40 proc. Nie ma szczepionki przeciwko malarii dla podróżników. My w medycynie podróży stosujemy chemioprofilaktykę tabletkową, czyli leki, które się przyjmuje przed, w trakcie i po wyjeździe. Nie ma tu niestety cudownej szczepionki. Tylko tabletki i repelenty.

Dodajmy, że te wymienione przez nas dzisiaj choroby nie są jedyne, z którymi możemy mieć do czynienia podczas podróży po świecie i Polsce.

Podsumowując: szczepić czy nie szczepić?

Ja nie mam żadnych dylematów. Jeżeli chcemy żyć w zdrowiu, jak najbardziej szczepić.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Medycyna pracy https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-medycyna-pracy/ Sun, 06 Jul 2025 09:35:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27982 Medycyna pracy

dr Iwona Tribiłło

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji była dr Iwona Tribiłło – kierownik Poradni Medycyny Pracy przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Medycyna pracy
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Co to jest medycyna pracy? Każdy z nas chyba ma swojego lekarza rodzinnego, po co nam jest jeszcze lekarz medycyny pracy?

Jest on bardzo potrzebny osobom w sile wieku, pracującym. Dlatego, że takie osoby nawet szybciej pójdą do poradni medycyny pracy niż do lekarza rodzinnego, bo do lekarza rodzinnego zwykle idzie się wtedy, gdy są pewne dolegliwości, potrzebne jest zwolnienie lekarskie, konkretna porada. Natomiast do lekarza medycyny pracy trzeba pojawić się okresowo na badania profilaktyczne i niejednokrotnie zdarza się tak, że to właśnie lekarz medycyny pracy jest tym pierwszym lekarzem, który stwierdza jakieś nieprawidłowości u takiego pracownika.

Czyli medycyna pracy jest czymś lepszym od programów profilaktycznych.

Myślę, że pełni równie ważną rolę, stąd teraz też nacisk na badania profilaktyczne, które wykonuje medycyna pracy. W mojej karierze zdarzało się niejednokrotnie, że podczas zwykłych, rutynowych  badaniach pracownika, stwierdzałam nieprawidłowości. Dość często jest to podwyższone ciśnienie ale też wysoki poziom glikemii, nawet rzędu 300 mg/dl, ewidentnie świadczący o cukrzycy. Takie osoby nieraz kierowałam od razu na SOR, były hospitalizowane. One potem wracają do mnie i dziękują.
Wiem, że pracownicy nie lubią chodzić na badania okresowe, ale czasem warto odwiedzić lekarza medycyny pracy i nie bać się go.

Jak często odwiedzamy specjalistę medycyny pracy? Od czego to zależy – od naszej profesji, wieku?

Zależy od rodzaju wykonywanego zawodu, rodzaju zatrudnienia, tego jakie czynności wykonujemy na danym stanowisku pracy oraz od wieku. Lekarz medycyny pracy bierze pod uwagę wszystkie te elementy oraz czynniki szkodliwe i uciążliwe, występujące na danym stanowisku pracy, które pracodawca określa w skierowaniu.

Najczęściej lekarza medycyny pracy odwiedzamy co 2-3 lata,  ale też i co roku, albo co 4-5 lat. 

Która praca jest najmniej obciążająca z punktu widzenia medycyny pracy? 

Najmniej obciążająca to wszelka praca biurowa, związana z obsługą komputera. W przypadku braku obciążeń i towarzyszących chorób, na które cierpi pracownik, badanie okresowe może być wykonywane co 4-5 lat. To taka najlżejsza praca, kiedy najrzadziej odwiedzamy lekarza medycyny pracy. 

A te najbardziej obciążające zawody? Abstrahując oczywiście od pilotów, którzy mają specjalistyczne i szczegółowe badania medycyny pracy chyba co roku.

To są wszelkie zawody wymagające pracy na wysokości, przy obsłudze maszyn w ruchu, sprzętu drogowego, to praca kierowcy zawodowego, a także taka, gdzie w środowisku pracy występują czynniki chemiczne, fizyczne. Tu panel badań okresowych jest znacznie szerszy i termin kolejnego badania okresowego wyznaczany jest za 1-2 lata.

Jak wygląda taka wizyta u specjalisty medycyny pracy?

Lekarz zbiera wywiad odnośnie stanu zdrowia, wszelkich przebytych i aktualnych chorób, ewentualnych pobytów w szpitalu, operacji. Pyta też o nałogi, obciążenia rodzinne dotyczące chorób przewlekłych. Jest też przeprowadzany wywiad zawodowy, odnośnie tego, czy wcześniej pracowaliśmy, jakie wykonywaliśmy zadania, na jakim stanowisku. Kolejnym etapem jest badanie przedmiotowe pacjenta – typowe badanie lekarskie.

Wspomniała pani o nałogach – one mają wpływ na decyzję?

Nie mają. Tu chodzi najczęściej o palenie papierosów, lekarz zadając te pytania spełnia też rolę działania profilaktycznego, prozdrowotnego. Tak samo pytania o obciążenia rodzinne – też mogą skłonić pracownika do zmiany stylu życia, modyfikacji diety, większej aktywności fizycznej. Ten element rozmowy ma na celu edukację prozdrowotną.

Czy są też wykonywane badania dodatkowe?

Oczywiście, w zależności od czynników wykazanych na skierowaniu.  Są to badania laboratoryjne, czyli krwi, ale też elektrokardiogram, badanie słuchu, zdjęcie rtg klatki piersiowej. Po zbadaniu pacjenta i zapoznaniu się z charakterystyką wykonywanej pracy i czynników narażenia, lekarz medycyny pracy może też w razie potrzeby skierować go na wszelkie badania specjalistyczne. Najczęstsze są tu konsultacje okulistyczne, laryngologiczna i neurologiczne. One wynikają z wywiadu i czynników uciążliwych i niebezpiecznych wykazanych przez pracodawcę na skierowaniu.

Jakie badania są wykonywane z krwi?

Najczęściej poziom glukozy, lipidogram, próby wątrobowe. Z jednej strony medycyna pracy patrzy na to, czy nie ma wpływu niebezpiecznych czynników na organizm pracownika, ale z drugiej strony niejednokrotnie wykrywane są nieprawidłowości, o których pacjent nie wiedział i które nie wynikają z narażenia na stanowisku pracy. Mamy uchwyconą wtedy wcześniej nieprawidłowość, np. w próbach wątrobowych. Uczulamy wtedy pracownika i kierujemy do rozszerzenia diagnostyki w ramach wizyty u lekarza rodzinnego i poradni specjalistycznych.

My jako społeczeństwo odczuwamy niechęć do badań profilaktycznych, mamy np. dramatyczny odsetek niebadających się kobiet, podobnie jest z badaniami kolonoskopowymi czy obowiązującym do niedawna programem 40 plus. Czy nie byłoby rozsądne sprząc takie badania profilaktyczne z okresowymi badaniami medycyny pracy?

To dobry pomysł i były nawet takie zamiary, ale kończyły się na etapie ministerstwa i nadal profilaktyka jest w gestii lekarza rodzinnego. 

Ale lekarz medycyny pracy to lekarz mający dużą możliwość działania prozdrowotnego i edukacji pacjenta. Niejednokrotnie pytałam pacjenta, czy robił badania 40 plus, gdy jeszcze obowiązywał i słyszałam, że jeszcze nie, nie było okazji. A do lekarza medycyny pracy jednak taka osoba, jak chce pracować, musi przyjść. Ale ta rola prozdrowotna lekarza medycyny pracy jest. Np. przy wywiadzie rodzinnym, jeśli mamy u pracownika np. obciążenie nowotworem jelita grubego, nawet samo podanie informacji, że warto iść na kolonoskopię, że są programy profilaktyczne, wystarczy wziąć skierowanie, zapisać się, że jest taka możliwość, to już jest dużo.

Myślę, że raczej uwarunkowanie, czy będę mieć przedłużone badanie okresowe jest jednak bardziej motywujące, abyśmy zadbali o siebie. Nie wierzę, że np. zalecenie rzucenia palenia pracownikowi wystarczy, raczej taka osoba nie przyzna się, że pali. A konieczność przedstawienia wyników badań profilaktycznych, przysługujących przecież bezpłatnie, będzie bardziej wiarygodna. Chyba trzeba by jednak rozszerzyć możliwości sankcyjne specjalistów medycyny pracy. 

Tak, bo ta dobrowolność jednak działa zwykle tak, że zawsze ją odkładamy na później, a jak jesteśmy do czegoś zmuszeni, to wiadomo, że trzeba to zrobić. Ale naprawdę warto korzystać z badań profilaktycznych, bo to badania darmowe. Wystarczy poświęcić tę chwilę, zapisać się na badanie i z niego skorzystać.

Wracając do badań medycyny pracy – jakie wyniki uzyskane w rutynowych badaniach okresowych pracowników były najbardziej zaskakujące w pani praktyce?

Ostatnio u niespełna 30-letniego mężczyzny wykryta glikemia rzędu 400 mg/dl, której nie był świadomy, i nie wierzył w te badania. Sama też byłam zaskoczona. Chociaż potem okazało się, że ten pacjent pewne objawy miał, ale je negował.

Z kolei u młodej kobiety podczas przedmiotowego badania, palpacyjnie wyczułam guz w brzuchu. Na szczęście nie okazało się to nic złośliwego, została poddana zabiegowi i też mi potem dziękowała. Dlatego warto odwiedzać lekarza medycyny pracy, nie bać się i być z nim szczerym.

Część osób boi się iść na badania okresowe do lekarza medycyny pracy z powodu ciśnienia tętniczego. Kuzyn pracuje jako kierowca zawodowy, tygodnie żyje w stresie, w trakcie wizyty u lekarza ma zawsze podwyższone ciśnienie. Co takiemu pacjentowi można poradzić, gdy od takiego ciśnienia zależy jego dalsza praca?

Jest to częsty problem w gabinecie lekarskim, że pacjenci mają podwyższone ciśnienie. Ku mojemu zdziwieniu sama byłam dwukrotnie w takiej sytuacji, też byłam wewnętrznie zdenerwowana, zupełnie bezzasadnie. Natomiast lekarz medycyny pracy nie jest wrogiem. Jak ktoś leczy się na nadciśnienie, dobrze, aby na wizytę przyszedł z zaświadczeniem np. od lekarza rodzinnego, że bierze leki, jest pod kontrolą. Inaczej jak pierwszorazowo wystąpi naprawdę wysokie ciśnienie. Bo my też bierzemy poprawkę, na to, że to ciśnienie w gabinecie lekarskim nie będzie idealne, 120/80,  tylko zawsze trochę wyższe, bo to jednak są emocje. Ale starajmy się nie stresować i będzie dobrze. 

Często też pacjenci przynoszą dzienniczek pomiarów, są przygotowani na wizytę, bo wiedzą, że będą mieć wysokie ciśnienie w gabinecie. Jak jeszcze dodatkowo bierą leki, wtedy wiem, że taki pacjent jest świadomy swojej choroby i dba o siebie.

Sam też doświadczyłem takiego epizodu wzrostu ciśnienia. Miałem audiometryczne badanie, miałem świadomość, że coś z jednym uchem jest nie tak, tak się zdenerwowałem, że pomiar ciśnienia po tym badaniu wykazał 170/100 mm Hg, czyli było niepokojące.

Mimo że jesteśmy lekarzami i zdajemy sobie sprawę jakie to badania, to też czasem trudno jest zapanować nad emocjami. 

Które choroby przewlekłe są najbardziej niebezpieczne z punktu widzenia przedłużania badań okresowych?

Zależy do jakiego zawodu, stanowiska pracy. Najbardziej nie lubię pacjentów z nadciśnieniem, którzy nie leczą się systematycznie, mają źle dobrane leki, nie chcą modyfikować tego stylu leczenia. Mogę tłumaczyć, prosić, ale nie zmuszę. Cukrzyca źle prowadzona, z rozwiniętymi powikłaniami, choroba wieńcowa, przebyte zawały, ostre incydenty wieńcowe, zaburzenia rytmu serca – na to zwracamy uwagę i to może zmieniać przyszłość pracownika.

A kołatania serca, częstoskurcze – jak na to medycyna pracy patrzy? 

Jak to skurcze dodatkowe, incydentalne, nic to nie zmienia. Jak to napadowe migotanie przedsionków, wszystko zależy od stanowiska pracy. Na pewno dyskwalifikuje zawodowego kierowcę, ale nie ma przeciwwskazań przy pracy biurowej. To wszystko są kwestie bardzo indywidualne. Lubię pacjentów świadomych swoich chorób, nawet poważniejszych, którzy się leczą. Wtedy ta praca dla nich niezależnie od wykonywanych czynności i stanowiska, nie jest przeciwwskazaniem. 

Pacjenci z chorobą nowotworową często chcą pracować. Jak medycyna pracy na to patrzy?

Często pacjenci po tym intensywnym leczeniu chemio- i radioterapeutycznym chcą wrócić do pracy. Jeżeli onkolog nie widzi przeciwwskazań, a zawód, wykształcenie i rodzaj pracy na to pozwala, to ja też jestem za, bo to też wyjście do ludzi, otworzenie się na innych, a to forma psychoterapii. Co też jest ważnym elementem w leczeniu onkologicznych. Często wydaję orzeczenie pozytywne o braku przeciwwskazań do pracy.

Osobie w jakim wieku pani powie, że już nie powinna dłużej pracować, bo ma za dużo lat?

To trudno powiedzieć, bo wiadomo, kiedy osiągamy wiek emerytalny, ale są osoby, chcą dużo dłużej pracować. Wszystko zależy od tego, gdzie i w jakich warunkach się pracuje i od stanu zdrowia pracownika. Czasem jest tak, że to ja muszę powiedzieć, że już dość, bo ta osoba nie zdaje sobie sprawy, że ma przeciwwskazania zdrowotne, powinna zwolnić, odpocząć, może jak chce pracować to robić coś innego i nie w takim pełnym zaangażowaniu, może nie na pełny etat. 

Ale trudno ten wiek górny tu określić. To należy oceniać bardzo indywidualnie.

Nie stresujmy się więc, idąc do specjalisty medycyny pracy, bo to daje nam tylko pozytywne informacje, że możemy dalej pracować. Natomiast wcześnie wykryte w trakcie badań okresowych schorzenia tylko powinno cieszyć, bo to daje nam szanse, aby wdrożyć skuteczne leczenie i dalej pracować bez żadnych komplikacji. 

I cieszyć się zdrowiem, osiągnąć wiek emerytalny i cieszyć się zdrowiem jeszcze na emeryturze. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Udary coraz młodsze https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-udary-coraz-mlodsze/ Fri, 04 Jul 2025 09:15:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27977 Udary coraz młodsze

dr Anna Mirończuk

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji była dr Anna Mirończuk z Kliniki Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Udary coraz młodsze
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Przyjmuje się, że podstawowym czynnikiem ryzyka udaru mózgu jest wiek, jednak coraz częściej obserwujemy przypadki udaru u osób młodych – przed czterdziestym czy pięćdziesiątym rokiem życia. Zanim jednak powiemy o udarach mózgu u osób młodych, wyjaśnijmy, czym jest udar mózgu i w jaki sposób jest klasyfikowany.

Udar mózgu to zaburzenie neurologiczne spowodowane nagłym zakłóceniem dopływu krwi do mózgu, na skutek zmian zakrzepowych czy zatorowych. Aby mózg działał prawidłowo, potrzebne mu są substancje dostarczane przez krew, jak tlen i glukoza. Jeśli krew nie dociera do mózgu w odpowiedniej ilości, mózg nie jest właściwie odżywiony i ulega uszkodzeniu. Każdy udar stanowi stan zagrożenia życia. Jest częstą przyczyną zgonów, ale też niepełnosprawności, jak i braku samodzielności u osób dorosłych. Narząd ten jest bardzo wrażliwy na brak składników odżywczych, dlatego pierwsze objawy pojawiają się bardzo szybko. Podstawowa klasyfikacja wyróżnia udary niedokrwienne mózgu, związane z upośledzeniem przepływu krwi przez naczynia, które doprowadzają krew do mózgu – te udary dotyczą nawet 85 proc. wszystkich przypadków. Około 15 procent udarów to udary krwotoczne mózgu. Mamy też krwawienia podpajęczynówkowe, tzw. SAH i bardzo rzadkie udary żylne.

Udary krwotoczne powstają na skutek rozerwania naczynia mózgowego, co prowadzi do wynaczynienia krwi w obrębie mózgowia. Najczęściej stanowią one powikłanie choroby nadciśnieniowej, zwykle  przebiegają bardzo gwałtownie. Są związane z obecnością zmian patologicznych w obrębie naczyń tętniczych lub żylnych – takich jak tętniaki, malformacje naczyniowe. 

Co powinno nas zaniepokoić, kiedy należy zgłosić się do lekarza i jak powinniśmy to zrobić – wezwać pogotowie ratunkowe, czy raczej udać się do lekarza rodzinnego?

Główne objawy udaru mózgu i zarazem najczęstsze, w obu typach udarów, to nagłe wystąpienie osłabienia siły mięśniowej jednej kończyny albo kończyn po jednej stronie ciała, nagłe zaburzenia czucia po jednej stronie ciała, nagła asymetria twarzy (opadnięcie kącika ust, niesymetryczny uśmiech), nagłe zaburzenie mowy (trudności w wypowiadaniu słów lub ich rozumieniu), nagłe zaburzenie widzenia (zaniewidzenie w jednym oku, podwójne widzenie),  zawroty głowy, zaburzenia równowagi, koordynacji ruchów, niepewny chód. Pacjenci mogą mieć też silne bóle głowy z nudnościami, wymiotami, albo nagłe zaburzenia świadomości. Jeżeli powyższe objawy wystąpią, ale wycofają się całkowicie przed upływem 24 godzin, najczęściej w ciągu kilku lub kilkunastu minut, mówimy że jest to  przemijające niedokrwienie mózgu, co zdarza się wówczas, gdy pewna część mózgu jest tylko chwilowo niedokrwiona. Natomiast jest to znak ostrzegawczy, ponieważ przemijające niedokrwienie mózgu poprzedza aż 30 proc. udarów. Dlatego należy niezwłocznie udać się do szpitala. Często pacjenci zgłaszają się do szpitala lub lekarza rodzinnego dopiero po kilku dniach od wystąpienia objawów. Tymczasem każde nagłe objawy neurologiczne powinny wzbudzić niepokój i skłonić do natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego czyli karetki pogotowia. Im szybciej zareagujemy, tym mamy większą możliwość zastosowania skutecznych, nowoczesnych terapii, np. trombolizy dożylnej lub trombektomii mechanicznej. Pamiętajmy, że efekt terapeutyczny trombektomii, podobnie jak trombolizy dożylnej, zależy od czasu – im szybciej wykonana, tym lepsze rokowanie.

Czas determinuje tutaj możliwości terapeutyczne. W określonych godzinach od wystąpienia objawów możliwe jest przeprowadzenie trombolizy lub trombektomii mechanicznej. Jeśli pacjent nie trafi do szpitala na czas, te metody nie mogą zostać zastosowane, co znacząco pogarsza rokowanie i dalsze funkcjonowanie chorego. Dlatego jeśli zaobserwujemy u siebie lub u osoby bliskiej niepokojące objawy, należy niezwłocznie wezwać pomoc. Zespół ratownictwa medycznego przetransportuje pacjenta na Szpitalny Oddział Ratunkowy – do najbliższego szpitala, w którym znajduje się oddział neurologii. Jak wygląda dalsze postępowanie po przyjeździe pacjenta do szpitala?

W przypadku podejrzenia udaru mózgu, wstępne zabezpieczenie pacjenta, drożności dróg oddechowych, monitoring podstawowych parametrów życiowych, stabilizacja stanu klinicznego następuje już w domu, przez zespół ratownictwa medycznego. Jeśli u pacjenta występują zaburzenia mowy, deficyty neurologiczne (np. niedowłady), zaburzenia świadomości, często nie ma możliwości zebrania wywiadu bezpośrednio od pacjenta. Dlatego ważną rolę pełni świadek zdarzenia. Wiele udarów występuje po wypoczynku nocnym, pacjenci budzą się już z objawami, nie są w stanie określić momentu ich wystąpienia. W takiej sytuacji kluczowe jest, aby bliska osoba znała czas, kiedy pacjent był ostatnio widziany w stanie zdrowia.

Warto przekazać ZRM listę przyjmowanych leków, informacje o stanie zdrowia pacjenta – na przykład dotyczące przebytych operacji, zabiegów czy posiadaną kartę informacyjną z poprzednich pobytów szpitalnych. Dzięki temu po przyjęciu pacjenta na SOR, możliwe będzie sprawne przeprowadzenie diagnostyki i szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia. Pacjent z podejrzeniem udaru mózgu trafia do najbliższego szpitala, w którym znajduje się Oddział Neurologiczny. Jest przyjmowany jako osoba w stanie zagrożenia życia, z priorytetem. Wykonywane są podstawowe badania laboratoryjne, oceniamy ciśnienie tętnicze, rytm serca, sprawdzamy poziom glukozy, parametry krzepnięcia krwi oraz inne parametry istotne w diagnostyce. Równolegle przeprowadza się badania neuroobrazowe. Nagłe wystąpienie objawów neurologicznych nie zawsze wskazuje na udar mózgu – dlatego konieczne jest przeprowadzenie diagnostyki różnicowej, aby wykluczyć inne przyczyny takie jak guz mózgu, objawy wynikające z przebytego napadu padaczkowego, neuroinfekcję, zaburzenia elektrolitowe lub wykluczenie internistycznej przyczyny zaburzeń. Zawsze wykonywane są badania obrazowe – tomografia komputerowa głowy, w niektórych przypadkach dodatkowo ocenia się naczynia domózgowe i wewnątrzczaszkowe, co pozwala na ustalenie dalszego planu postępowania.

Z punktu widzenia pacjenta najistotniejsze jest zapobieganie udarowi. Istnieje wiele czynników ryzyka sprzyjających jego wystąpieniu. Na część z nich nie mamy wpływu – to przede wszystkim wiek, płeć i rasa. Niektóre z nich są konsekwencją naszego stylu życia. To czynniki ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo nie tylko udaru mózgu, ale również zawału mięśnia sercowego czy miażdżycy naczyń kończyn dolnych.

W przypadku chorób sercowo-naczyniowych wyróżniamy wspólne czynniki ryzyka – zarówno modyfikowalne, jak i niemodyfikowalne. Do tych ostatnich należy wiek – im jesteśmy starsi, tym większe ryzyko zachorowania, choć coraz częściej choroby te dotykają także osób młodych. Dominującą płcią wśród pacjentów są mężczyźni, jednak wraz z wiekiem zwiększa się liczba kobiet z tymi schorzeniami, co wynika z faktu, że kobiety żyją dłużej. Istotną rolę w rozwoju chorób sercowo-naczyniowych odgrywa również czynnik genetyczny.

W przypadku predyspozycji genetycznych – obecnie dużą popularnością cieszą się badania genetyczne. Wielu pacjentów wykonuje dziś badania genetyczne w celu oceny ryzyka zachorowania na nowotwory, udar mózgu czy choroby naczyniowe. Kiedy okazuje się, że takich mutacji genetycznych nie stwierdzono, zapominamy o modyfikowalnych czynnikach ryzyka. Czujemy się bezpieczni, myśląc, że nie musimy dbać o siebie. Tymczasem to właśnie czynniki związane z naszym stylem życia mogą prowadzić do udaru mózgu, zawału serca lub innych poważnych chorób. Nie trzeba mieć uwarunkowań genetycznych – wystarczy niezdrowy tryb życia. Na jakie modyfikowalne czynniki ryzyka powinniśmy zwracać uwagę?Warto też dodać, że wiele genów odpowiadających za predyspozycje do udaru wciąż pozostaje nieodkrytych – badania w tym zakresie nadal trwają. Do podstawowych czynników modyfikowalnych należą przede wszystkim: nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, zawał mięśnia sercowego, cukrzyca, miażdżyca tętnic szyjnych, migotanie przedsionków.  Ryzyko udaru zwiększają również: długotrwałe palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, otyłość, niska aktywność fizyczna, nieprawidłowe nawyki żywieniowe, stres. Wiele z tych czynników wzajemnie na siebie wpływa i sprzyja rozwojowi np. nadciśnienia tętniczego oraz cukrzycy, schorzeń istotnie zwiększających ryzyko innych chorób naczyniowych. Zdarza się, że pacjenci mają jednocześnie kilka czynników ryzyka. Nie należy zapominać również o zespole obturacyjnego bezdechu sennego, który może istotnie predysponować do udaru. Istotny jest też sen – jego niedobór, szczególnie poniżej 6 godzin na dobę, wiąże się z wyższym ryzykiem incydentów naczyniowych. Każdy z tych modyfikowalnych czynników ryzyka można ograniczyć poprzez odpowiednie działania. W tym przypadku mówimy o profilaktyce pierwotnej – obejmującej kontrolę chorób współistniejących oraz zmianę stylu życia – mającej na celu zapobieganie pierwszemu udarowi mózgu. W przypadku wystąpienia incydentu naczyniowego, w warunkach szpitalnych wdraża się profilaktykę wtórną, ukierunkowaną na redukcję ryzyka nawrotu choroby. Zakres działań zależy od ustalonej etiologii udaru. Nawrotowy udar mózgu wiąże się z gorszym rokowaniem niż pierwszy incydent, i dość często występuje już we wczesnym okresie po udarze mózgu.

W przypadku wielu chorób, takich jak nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca, już sama ich obecność stanowi czynnik ryzyka. Jeśli jednak zadbamy o właściwe leczenie, ryzyko to można znacząco ograniczyć, a czasem nawet niemal całkowicie wyeliminować. Warunkiem jest systematyczne przyjmowanie leków i przestrzeganie zaleceń lekarskich. Niestety, w praktyce wygląda to różnie. Pacjenci z nadciśnieniem często próbują leczyć się samodzielnie – gdy dzięki terapii uzyskują prawidłowe wartości ciśnienia, przerywają leczenie, a po leki sięgają dopiero wtedy, gdy ciśnienie znów wzrasta. Wahania ciśnienia mogą być groźniejsze niż jego stale podwyższone wartości i stanowić istotny czynnik ryzyka udaru mózgu. W cukrzycy z kolei ogromne znaczenie ma dieta. Niestety, wielu pacjentów zakłada, że jeśli od czasu do czasu zjedzą coś, co jest niezgodne z zaleceniami, nic złego się nie stanie. Nawet niewielkie odstępstwa od diety mogą zaburzać kontrolę glikemii i prowadzić do groźnych konsekwencji zdrowotnych. Może warto w tym miejscu powiedzieć więcej o odżywianiu – jednym z kluczowych czynników wpływających na nasze zdrowie i ryzyko rozwoju chorób przewlekłych. Na co powinniśmy zwracać uwagę w codziennej diecie? 

W profilaktyce udaru mózgu kluczową rolę odgrywa styl życia. Dieta powinna być dobrze zbilansowana, niskotłuszczowa, bogata w warzywa i owoce, z niskim spożyciem soli. Obecnie u pacjentów z grupy ryzyka chorób sercowo-naczyniowych zaleca się przede wszystkim dietę śródziemnomorską lub dietę DASH. Dieta bogata w tłuszcze, przetworzone mięso, potrawy smażone i napoje słodzone cukrem wiąże się ze znacznie zwiększonym ryzykiem udaru mózgu. Powinniśmy w jadłospisie uwzględniać przede wszystkim ryby, owoce i warzywa, pełnoziarniste produkty zbożowe, niskotłuszczowe produkty mleczne, spożywanie drobiu, nasion roślin strączkowych, olejów roślinnych. należy pić dużo wody mineralnej oraz ograniczyć spożycie soli oraz czerwonego mięsa, słodyczy. Przede wszystkim ważne jest unikanie żywności przetworzonej. Nadciśnienie tętnicze to schorzenie, w którym często obserwujemy sytuacje, gdy pacjenci przerywają leczenie po krótkim czasie, co może prowadzić do poważnych konsekwencji klinicznych, w tym do udaru mózgu, przemijających incydentów niedokrwiennych (TIA) oraz innych powikłań naczyniowych. Dlatego tak istotne jest, aby ciśnienie tętnicze było stale kontrolowane i utrzymywane w zalecanych granicach – poniżej 140/90 mmHg. W wielu przypadkach powinniśmy dążyć do jeszcze niższych wartości, np. 130/80 mmHg, jednak zależy to od chorób współistniejących i indywidualnych wskazań. Kluczowa jest regularna kontrola ciśnienia – zarówno w warunkach domowych (najlepiej kilkukrotnie w ciągu dnia), jak i w ramach specjalistycznego monitorowania, np. 24-godzinnego pomiaru ciśnienia w poradniach. W wielu przypadkach nadciśnienie należy monitorować nie tylko w ciągu dnia, ale także w godzinach nocnych. Zdarza się również, że mamy do czynienia z tzw. nadciśnieniem ukrytym – mamy prawidłowe wartości w warunkach klinicznych, a zwiększone poza gabinetem lekarskim, trzeba też o tym pamiętać.

Ważnym czynnikiem modyfikowalnym jest aktywność ruchowa. W dobie rosnącego dobrobytu i wygodnego stylu życia coraz częściej przemieszczamy się wyłącznie środkami komunikacji, a zmęczenie sprawia, że brakuje nam siły nawet na krótki spacer.  Tymczasem regularny ruch ma ogromne znaczenie dla naszego zdrowia. Jak aktywność fizyczna wpływa na nasz organizm?

Aby zmniejszyć ryzyko udaru mózgu, zalecane są regularne ćwiczenia aerobowe, takie jak szybki spacer, nordic walking, pływanie lub jazda na rowerze. Korzystny wpływ ma także każda forma przerwania długotrwałego siedzenia – nawet wstanie od komputera i wykonanie kilku prostych ruchów. Warto urozmaicić aktywność fizyczną o ćwiczenia siłowe oraz rozciągające. Codzienne formy ruchu, takie jak chodzenie zamiast jazdy samochodem, wchodzenie po schodach zamiast korzystania z windy czy wykonywanie prac domowych, również wspierają profilaktykę. Istotne jest unikanie długotrwałego unieruchomienia i siedzącego trybu życia. U pacjentów po udarze mózgu fizjoterapia powinna być wdrażana możliwie jak najwcześniej, w celu szybkiej mobilizacji oraz redukcji deficytów neurologicznych. Wczesna rehabilitacja ma istotne znaczenie dla poprawy funkcjonowania oraz jakości życia chorego. Aktywność fizyczna, odpowiednia dieta pozwalają na redukcję masy ciała, prowadzą do obniżenia ciśnienia tętniczego, w naturalny sposób do zmniejszenia stężenia cukru we krwi oraz zmniejszenia stężenia cholesterolu. 

W ostatnich latach udary mózgu coraz częściej dotyczą również osób młodych. Co jest przyczyną tego zjawiska?

Bardzo niepokojącym zjawiskiem jest rosnąca częstość występowania udarów mózgu u osób młodszych, nawet przed 50. rokiem życia. Zgodnie z danymi, aż 30% pacjentów z udarem mózgu stanowią osoby poniżej 65. roku życia. Również w Klinice Neurologii obserwujemy coraz więcej przypadków udaru u pacjentów młodych. Zjawisko to wiąże się przede wszystkim ze wzrostem częstości występowania klasycznych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w tej grupie wiekowej, nierzadkim używaniem substancji odurzających i leków psychoaktywnych, istotną rolę odgrywa też nieodpowiedni styl życia, tj. spożywanie w nadmiarze alkoholu, mała aktywność fizyczna, nikotynizm czy otyłość, która sprzyja rozwojowi cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, hipercholesterolemii. Częstsze rozpoznawanie udarów mózgu w młodszej populacji jest również efektem postępu w diagnostyce. Obecnie możliwe jest wykonanie szerokiego zakresu badań, które pozwalają na dokładne ustalenie etiologii udaru. Znaczące postępy poczyniono w diagnostyce chorób uwarunkowanych genetycznie, zapaleń naczyń, zaburzeń krzepnięcia, chorób serca i innych, rzadziej występujących przyczyn udaru mózgu. W przypadku młodych kobiet ryzyko udaru mózgu zwiększa się w czasie ciąży i połogu, częściej występuje również u kobiet stosujących środki antykoncepcyjne, szczególnie jeśli są one obciążone dodatkowymi czynnikami ryzyka, takimi jak palenie papierosów, wcześniejsze incydenty zakrzepowo-zatorowe, nadciśnienie tętnicze oraz migrena z aurą. Obecnie zidentyfikowano ponad 150 możliwych przyczyn udaru mózgu w młodej populacji. Wzrost zachorowań w tej grupie wiekowej jest na tyle znaczący, że coraz częściej określa się go mianem epidemii udarów mózgu. 

Czynniki ryzyka udaru mózgu są podobne niezależnie od wieku. Wynika to głównie z tego, że prowadzimy głównie siedzący tryb życia i brakuje nam codziennej aktywności. Zła dieta prowadzi do nadwagi, a jej konsekwencją są nadciśnienie, cukrzyca i hipercholesterolemia – czyli ciąg powiązanych ze sobą czynników, które znacząco zwiększają ryzyko udaru mózgu. Aby temu zapobiec, często wystarczy zmiana stylu życia. Zdrowa dieta, unikanie używek, regularna aktywność fizyczna – to proste działania, które mogą sprawić, że nie trafimy na Oddział Udarowy pod opiekę neurologa. Warto mieć świadomość, że udar mózgu jest najczęstszą przyczyną trwałej niepełnosprawności u dorosłych. Niestety, raz uszkodzony mózg nie ma zdolności do pełnej regeneracji – skutki mogą pozostać na całe życie. Dlatego warto dać sobie szansę i zawczasu zadbać o własne zdrowie. W wielu przypadkach to naprawdę zależy od nas.

Tak, zgadzam się. Niezwykle ważne są również regularne badania profilaktyczne i przestrzeganie zaleceń lekarskich.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Tylko nie do psychiatry https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-tylko-nie-do-psychiatry/ Sun, 29 Jun 2025 09:09:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27974 Tylko nie do psychiatry

prof. Napoleon Waszkiewicz

Gościem prof. Kochanowicza podczas ostatniej audycji był prof. Napoleon Waszkiewicz, kierownik Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Tylko nie do psychiatry
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Generalnie boimy się psychiatry, źle się nam kojarzy. Jako neurolog wiem, że bardzo często ludzie z zaburzeniami emocjonalnymi szukają pomocy u neurologa, bo to brzmi tak mniej strasznie. A leczenie u psychiatry stygmatyzuje. Jak to z punktu widzenia specjalisty psychiatrii wygląda? 

Jeszcze wciąż mnie to zadziwia, że to może stygmatyzować, bo badania wskazują na to, że do 75.  roku życia minimum 50% z nas będzie miało jakieś zaburzenie psychiczne. Więc połowa populacji. To tak, jakbyśmy trochę siebie stygmatyzowali. Oczywiście, wciąż jeszcze są osoby, które będą chciały jednak zamiast do psychiatry pójść do neurologa. Moja żona jest neurologiem i do niej często przychodzą osoby z różnymi problemami, by porozmawiać. I które odsyła do tego właściwego specjalisty. Ale też trochę już jest mniej takiego podejścia, żeby omijać psychiatrę.  Niemniej rozumiem, że zwłaszcza mężczyźni boją się rozmawiać o emocjach. Kobiety częściej chorują na zaburzenia emocjonalne, lękowe, a mężczyźni częściej uciekają w różne rzeczy.  

Czyli uzależnienia, które później też wymagają pomocy specjalisty. 

Tak i trzeba wrócić jednak do tych emocji, z powodu których ta osoba sięgała po różne środki psychoaktywne, żeby sobie jakoś pomóc poprawić samopoczucie. To trochę ślepa droga, dlatego że później te problemy emocjonalne są jeszcze większe, po używaniu alkoholu czy różnych stymulantów. I ta osoba i tak wcześniej czy później trafi do psychiatry. 

A jak to wygląda w innych krajach? Pamiętam kiedyś te zachodnie filmy, gdzie była prezentowana wizyta u psychoanalityka i ta słynna kozetka. To było takie oswajanie pacjentów z zaburzeniami psychicznymi. 

Ta kozetka to był też taki stan faktyczny. Ale wciąż są psychoterapeuci, analitycy, a więc psychoanaliza, która przebiega z kozetką i w Białymstoku, i w Polsce, i na całym świecie. To się jeszcze odbywa. Natomiast już się bardziej zwraca uwagę, nie na sam wygląd tego wszystkiego, tylko na to, co się robi. Jest teraz taki wymóg społeczny, żeby było trochę krócej, trochę lepiej, trochę szybciej. W związku z tym np. w psychoterapii niektóre metody psychodynamiczne przeszły w krótkoterminowe terapie, żeby szybciej działać. Mamy np. psychodeliczne psychoterapie, w których są podawane psychodeliki, żeby dana osoba mogła szybciej przerobić pewne tematy, żeby  z mniejszym strachem, poczuciem zagrożenia, wrócić do przeszłości.
Natomiast kto drogi skraca, czasami do domu nie wraca… 

Właśnie chciałem zwróć uwagę, że żyjemy coraz szybciej, często sami siebie też nakręcamy. Jak nie odbieramy telefonu, to po 2 dzwonkach już jest SMS z pytaniem, co się stało? Gdy kilkanaście lat temu rzeczą naturalną było, że wyjeżdżało się z domu do pracy, wracało po 8 godzinach i raczej nie było powodów do tego, żeby w międzyczasie się niepokoić. 

W tej chwili mamy 60 milionów smartfonów w Polsce, a 38 milionów obywateli. To tak mniej więcej 1,5 telefonu na jedną osobę. Jest nawet zjawisko takie – nomofobia, że jak nie mam telefonu przy sobie, to co to będzie, jak ktoś dzwonił. Że to może będzie nieuprzejmość, bo natychmiast nie oddzwoniłem. Nie bierze się pod uwagę tego, że czasami się wyłącza telefon, jeżeli wykonuje się jakieś swoje obowiązki. To też jak z internetem, mediami społecznościowymi  – jak codziennie nie zajrzę,  to tak jakby mnie trochę nie było. Czyli takie opieranie swojego ego o kontakt wirtualny, a kontakt wirtualny jest zawsze uboższym kontaktem emocjonalnym, dlatego, że to jest tak jak dwuwymiarowe kino. Różni się to od życia, bo w życiu widzimy na wiele wymiarów. Kontakt na żywo, przyjście, porozmawianie, to jest o wiele więcej bodźców, niż przy kontakcie wirtualnym,  inaczej przeżywa się tego typu rozmowy. 

Trwa obecnie dyskusja, aby zakazać smartfonów i innych tego typu urządzeń w szkołach. Bo najczęściej widzimy taki obrazek: przerwa, młodzież siedzi na jednej ławeczce obok siebie i nikt z nikim nie rozmawia, tylko każdy trzyma jeden lub dwa smartfony i tak się kontaktują. Czym to może skutkować? 

Tym, że w realnym życiu ciężko nam będzie tak naprawdę spojrzeć komuś w oczy, odpowiedzieć, popatrzeć, uśmiechnąć się. Dlatego, że przyzwyczajamy się do tego dwuwymiarowego życia. Czyli mamy cały czas zajęty, mamy poczucie kontroli, albo raczej nam się wydaje, że wiele rzeczy kontrolujemy, ale im bardziej chcemy coś kontrolować, to czasami to dużo gorzej wychodzi. Zresztą można zauważyć w społeczeństwie, że jak są osoby wysoko kontrolujące wszystko, to ludzie jednak odejdą od nich w pewnym momencie, bo to zabiera też inwencję tym innym osobom. 
W takim realu najtrudniej jest posiedzieć ze sobą, porozmawiać. Jeżeli byśmy ograniczyli się tylko do takiego życia wirtualnego, to mamy duże zagrożenie depresją, bo to nam daje bardzo niekolorowe życie, mimo że widzimy kolorowe obrazki. Ale nie odczuwamy tego wszystkiego w odpowiedni sposób, nie aktywujemy swojego mózgu w wystarczający sposób, bo to jest dwuwymiarowe tylko, jest za mało bodźców. Były nawet takie prace badawcze na temat tego, czy w szkole lepiej pisać ręcznie czy na komputerach. Okazuje się, że te dwa wymiary w pisaniu komputerowym dają gorsze rozumienie tekstu, gorsze czytanie. Nam się wydaje, że my tego nie widzimy, ale tak naprawdę to pochylenie, ten charakter ręcznego pisma, daje nam dużo i w tym momencie dużo więcej zostaje nam w głowie. Były też takie badania studentów, którzy na wykładach notowali wszystko w komputerach, a nie ręcznie, to był całkowicie inny poziom zapamiętywania. To dlatego, że my zapamiętujemy to, co wiąże nas z emocjami. Jeżeli ograniczamy ilość bodźców, to daje tak naprawdę gorsze pamiętanie. I tak samo jest z tymi telefonami. Rozmowa bezpośrednia zawsze da nam inny poziom emocji, taka wirtualna rozmowa będzie zawsze ograniczona.

Czyli zakaz używania smartfonów w szkołach to dobry kierunek?  

Myślę, że bardzo ciekawy, i mam nadzieję, że dobry też.  

Ja ucząc się i studiując nie miałem telefonu. W tej chwili jest to narzędzie pracy, takie codzienne. Czy pozbawienie młodzieży smartfona w szkole nie zuboży ich, nie pogorszy ich edukacji? 

Na pewno ubogaci w pewien sposób. Ale też jestem zdania, że warto coś zbadać, zanim się powie. Wiele rzeczy nie ma na pewno. Ja tak 99,9% daje na to, że ten kierunek byłby dobry, jeżeli młodzież by się po prostu ze sobą bardziej kontaktowała, niż przez telefon. To jest naturalne moje odczucie jako człowieka, nie tylko jako specjalisty. Oczywiście wiem, że od tego nie uciekniemy, wszystko teraz mamy w telefonach, i młodzież będzie ich pewnie coraz częściej używać chociażby na uczelni czy ucząc się.  Ale jeśli będzie zakaz w szkołach, będzie to bardzo ciekawe i myślę, że  na pewno dobrze zrobi zdrowiu młodzieży.

Wracając do tematu naszego spotkania. W jakich sytuacjach powinniśmy zwrócić się do psychiatry albo do psychologa? Kto powinien na pewno zasięgnąć takiej pomocy specjalisty?

Myślę, że taka osoba, która ma wątpliwość, czy coś się z nią dzieje.  Bardzo dużo osób zachodzi do mnie i mówi, że sobie nie radzi w swojej rodzinie, najgorzej funkcjonuje z całej rodziny. Później okazuje się, że w sumie to najlepiej, bo wyraża swoje emocje, buntuje się przeciwko różnym takim przekrzywieniom rzeczywistości. Uruchamia swoje mechanizmy obronne.  I wychodzą ode mnie z takim poczuciem, że wszystko jest w porządku, nie ma nic niepokojącego. Czyli jeżeli mamy wątpliwość, to warto zajść. Tu nie ma tak, że dostanie się od razu lek. I to nie jest tak, że jak przyjdę, to od razu dostanę jakąś łatkę i na pewno coś ze mną jest nie tak.  

I nie daj Boże jeszcze ktoś zauważy, że byłem u psychiatry albo się dowie i wtedy już jestem wystygmatyzowany na całe życie. 

Tak, ale coraz mniej widać taką stygmatyzację. Zresztą coraz większa jest świadomość społeczna, że tak naprawdę stygmatyzowalibyśmy co drugą osobę z nas, więc siebie samego też na pewnym etapie. I dlatego jest większa dopuszczalność, coraz więcej mówimy o tej diagnostyce. I jeżeli zaczniemy gorzej funkcjonować, widzimy, że źle śpimy, coś się z nami dzieje, nie radzimy sobie ze stresem czy czymś w domu, zawodowo czy w szkole, w relacjach, jesteśmy bardziej drażliwi, warto przyjść, zapytać, co się z nami dzieje. Może się okazać, że po prostu jest taki moment, że w danej sytuacji to jest naturalne, że w tym momencie można tolerować gorzej te obowiązki, które były wcześniej, może być bardziej ciężko. I można dostać wsparcie po prostu, a niekoniecznie od razu leki. 

Jak wygląda wizyta w gabinecie psychiatry? Ustaliliśmy, że kozetka nie jest obowiązkowa. U neurologa takim atrybutem badania jest młotek neurologiczny, internista bez słuchawek nie osłucha serca, nie osłucha płuc. Jak taka wizyta u psychiatry wygląda? 

Jest to rozmowa. Wiele osób nie wie, jak pierwszy raz trafia do psychiatry, o czym ma mówić. To jest już dobry początek, bo to znaczy, że już ten kontakt jest. Ale przeważnie, jak ktoś się zdecyduje na wizytę, to też pewne przemyślenia już ma i ten kontakt jest bardzo szybko nawiązywany. Badanie medyczne też bardzo często się odbywa. Zresztą my jako lekarze musimy też badać, bo jeżeli są np. jakieś problemy z sercem, np. zaburzenia rytmu, musimy tym się też zająć. My też zlecamy dużo badań, sprawdzamy, co się dzieje, czy to tak naprawdę nie jest jakaś infekcja, bo ktoś może czuć się depresyjny po zwykłej infekcji wirusowej. Pytamy też zawsze, na jakie choroby jeszcze dana osoba choruje, jakie bierze leki, osłuchujemy, badamy ciśnienie. To są podstawowe badania. Badanie neurologiczne też wchodzi w grę, gdy widzimy taką potrzebę. 

Najczęściej największa wątpliwość pacjentów, zresztą pan profesor też już o tym wspomniał, jest taka, że zgłaszając się do psychiatry, dostaniemy tabletki i te tabletki będziemy musieli przyjmować do końca życia. Uzależnimy się od nich i bez nich już nasze życie nie będzie takie jak wcześniej. To jest lęk, który towarzyszy wielu pacjentom. Jak jest naprawdę? 

Jakby to były poszczególne pytania, to na wszystkie byłaby odpowiedź: nie. Bo nie do końca życia, bo to zależy od schorzenia, od tego, co się dzieje. Czasami pacjenci przychodzą i mówią, że nie radzą sobie z jakąś trudną sytuacją w rodzinie. Później jest już lepiej i pada pytanie kiedy będę mógł odstawić leki, a ja wtedy pytam: a ile czasu będziecie jeszcze się wadzić w tej rodzinie? To tuż po tym, jak skończycie, można będzie odstawić leki. Bo jeżeli nic z tym nie zrobię, nie pójdę do terapeuty i ta przyczyna problemu nie ustaje, to trudno przewidzieć, kiedy leki nie będą potrzebne. To tak jakby ktoś przyszedł do neurologa z bólami głowy, a ktoś z tyłu stał i stukał go stale młotkiem w głowę. Najpierw trzeba odstawić tego stukacza młotkiem, później zajmiemy się bólem, jeżeli się utrzyma. I tak samo jest u psychiatry. Najpierw patrzymy na przyczynę, bo czasami przewlekły stres powoduje objawy depresyjne lub psychozy. Są takie zalecenia, że na przykład depresje leczy się pół roku, a jeżeli jest to depresja przewlekła, nasilona, z myślami samobójczymi, z psychotycznością albo u osób starszych, to leczymy minimum 2 lata. Zalecenia mamy, ale  rozsądek tu jest najważniejszy, to nie jest na całe życie. Też nie damy wiadra leków tylko na to, że pacjent ma sytuację bardzo stresową i nie rozwiązuje tego, czyli nie dyskutuje o tym, co można z tym zrobić i nie idzie na terapię. Ja zawsze zalecam, aby coś zrobić z tym stresującym czynnikiem, a wtedy ewentualnie podejmiemy dalsze kroki odnośnie odstawiania leków. Bo też jak ktoś pójdzie na terapię i odstawi leki, będzie się gorzej czuł za chwilę, stres będzie w dalszym ciągu ogromny, to nie skorzysta też i z tej terapii.

A jak wygląda leczenie? Farmakologia, psychoterapia – czy one są stosowane razem czy  oddzielnie? 

To nie tylko te dwie metody, mamy też metody fizykalne leczenia jak przezczaszkową stymulację magnetyczną, elektrowstrząsy – to jest zresztą jedna z najbezpieczniejszych metod, bo już po 1-2 min. pacjent się wybudza i jest po zabiegu; mamy powierzchowną stymulację, stymulację nerwu błędnego, naświetlanie lampami, np. w czasie depresji sezonowej. Leki są podstawową metodą, bo one rzeczywiście mają ogromną skuteczność, porównując do wszystkich gałęzi medycyny. Ale psychoterapia musi iść razem, plus ewentualnie metody fizykalne, na przykład falą elektromagnetyczną, bo mózg działa – nawet bardziej niż serce – na podstawie elektrycznej, bo neurony to jest przekaźnictwo elektryczne. Nikogo nie dziwi jak się używa kardiowersji, żeby uporządkować pracę serca, a dokładnie tak samo w mózgu też porządkuje się pracę komórek nerwowych. 

Komputer też czasami musimy zresetować, żeby się mu tam wszystkie rzeczy poporządkowały. 

To taki sposób informatyczny: wyłączamy komputer i włączamy. I się naprawia. I jest podobnie z mózgiem. My używamy tych fal elektromagnetycznych, żeby poprawić nastrój, ale czasami na przykład jak włączamy małą częstotliwość fal, to wyhamujemy jedną prawą półkulę, żeby ta lewa mogła mieć swoje przewodnictwo i w związku z tym uspokajają się na przykład natrętne myśli i czynności w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych. Bardzo dużo takich metod używamy i one są naprawdę pomocne. 

W emocjach dużą rolę odgrywają czynniki somatyczne. Lęk, niepokój, stres, to też zaburzenia rytmu serca. Czy jest tu związek? 

Bardzo duży. Jak mamy stres, to od razu na wszystkie narządy to działa. Część osób na przykład ma egzamin i od razu kilka razy wychodzi do toalety, żeby jakoś poradzić sobie z parciem na mocz, a u innych od razu perystaltyka się zmienia. W sercu to samo  – przyspiesza rytm, łatwiej o zaburzenia rytmu. Sam stres jest zaburzeniem wydzielania naszych hormonów z podwzgórza, z przysadki, z nadnerczy. W przypadku przewlekłego stresu ma to wpływ na każdy narząd. O ile taki lekki stres mobilizuje trochę organizm, to ten nasilony, przewlekły jest destrukcyjny i z czasem albo odwiedzimy wszystkie specjalności medyczne albo nauczymy się radzić sobie z tym stresem.  Ja często mówię, że gdy dajemy lek redukujący działanie stresu na organizm, to tak naprawdę być może to jest profilaktyka innych schorzeń.

Jakie objawy, które sami odczuwamy, albo widzimy u osób bliskich, są taką czerwoną flagą bezwzględnie nakazującą wizytę u psychiatry? Czy są takie sytuacje, które wskazują na konieczność uzyskania pomocy? 

Jeżeli ktoś mówi, że nie chce mu się żyć, że wolałby nie żyć, to jest ta czerwona flaga, która zawsze mówi, że trzeba się udać po pomoc. Bo za tym stoi bardzo dużo przyczyn, osobistych, ale też choćby zwykłych somatycznych objawów depresji, typu brak energii, problemy ze spaniem, brak apetytu, osłabienie. I trzeba coś z tym zrobić. Do odwiedzenia specjalisty powinny też skłaniać objawy psychotyczne, np. że ktoś uważa, że coś się dzieje, ktoś go prześladuje, są jakieś dziwne zapachy, ktoś truje. Ale to też niekoniecznie psychiatra, bo i neurolog może tu pomóc. Czasami trafiają do nas pacjenci z różnymi dziwnymi objawami, a się okazuje, że to mogą być poważne procesy, np. proces nowotworowy.  Brak chęci do życia może odczuwać np. osłabiona starsza osoba, która ma coraz mniej energii, a u której gdzieś rozwija się nowotwór. Czasem o pomoc psychiatry warto poprosić, gdy ktoś odczuwa różne somatyczne objawy i chodzi od lat po lekarzach, próbuje u siebie coś znaleźć, diagnozuje się, a problem nie znika.

Najczęstsze schorzenie, z którymi pacjenci zgłaszają się do specjalisty psychiatrii to depresja? 

Zaraz po schorzeniach tzw. nerwicowo-lękowych, bo to jest zawsze na pierwszym miejscu. Połowa  trudności psychicznych to są te nerwicowo-lękowe, np. napady lęku panicznego czy uogólniony lęk, fobie. Ale depresja jest również niezwykle częsta. W ciągu roku mówi się, że dotyka  7-10% społeczeństwa, w ciągu życia od kilkunastu do 25% populacji, więc dosyć dużo. Zaburzenia snu są na trzecim miejscu, później problemy z uzależnieniem. Ale to też zależy od populacji, bo u dzieci na przykład częste są problemy z nadruchliwością, z deficytem uwagi. Teraz dużo diagnostyki jest także z powodu podejrzenia spektrum autyzmu, ale ja też często uspokajam, że czasami to jest tak zwana obrona autystyczna dziecka. Czyli to dziecko zamyka się troszkę w sobie, bo mu trudno z czymś, na przykład tym co się dzieje w rodzinie, odczuwa trudne emocje, ma lęk społeczny. Potem przychodzi taki młody człowiek do mnie i jest w świetnym kontakcie i mówi: bo ja już mam ich dosyć, ja już nie rozmawiam z nimi. Albo nie patrzy w oczy. Ja pytam dlaczego. Bo się boję ludzi, mam lęki od jakiegoś czasu, mam problemy jak się odezwać, co zrobić. To wynika z lęku i to jest tak zwana obrona, natomiast bardzo często jest diagnozowane jako tzw. spektrum autyzmu. Ja zachęcam do tego, żeby diagnozować, ale też, żeby spróbować porozmawiać z czym to się może u tego młodego człowieka wiązać.  

Wspomniał pan o uzależnieniach. Takim najczęstszym jest chyba alkohol.

Kofeina. To 85% z nas. Ja też piję kawę, więc do tej grupy się będę wliczał. 

Kofeina może do tych mniej groźnych się zalicza, ale alkohol czy nikotyna są już poważniejszym uzależnieniem. 

Ale to zależy kto ile tego używa. Ja pamiętam młodego człowieka, który wypijał 6 litrów  energetyka, bo tam jest kofeina i dostał objawów psychotycznych. Więc takie rzeczy też się dzieją, natomiast oczywiście kawa, jedna, dwie, trzy, nie spowoduje takich tak problemów. Jest to najczęściej używana substancja. Na drugim miejscu jest nikotyna. Natomiast pod względem używania – alkohol, a pod względem uzależnienia rzeczywiście nikotyna, bo to jest ponad 20% populacji. Obecnie ogromnym problemem są elektroniczne papierosy, bo 30% młodzieży jest uzależniona od e-papierosów, a 60% używa ich okazjonalnie.  

Natomiast chyba alkohol jest takim czynnikiem tradycyjnie uzależniającym. 

I najbardziej szkodliwą substancją na świecie. 

W którym momencie powinno to wzbudzić niepokój – nas jako osoby używającej, tudzież gdy obserwujemy najbliższych – kiedy jest ta granica, czy można taki moment w ogóle określić, że dalej to już stop. 

To jest bardzo płynna granica. Jak przeciętny Kowalski (bo jednak mężczyźni dwukrotnie częściej się uzależniają od alkoholu, aczkolwiek już kobiety w takim używaniu weekendowym, nadrabiają te zaległości), wypija sobie powiedzmy jedno piwko czy lampkę wina co wieczór i proszę, aby to odstawić. I potem słyszę: miałem 3 dni problemy ze spaniem, to już mamy uzależnienie. Bo w tym momencie mamy objawy z ciała  – ktoś nie śpi, bo organizm ma niepokój po odstawieniu. Jeśli mamy objawy abstynencyjne po odstawieniu, to jest niepokojące. Dlatego każda porcja alkoholu jest szkodliwa. Od małych ilości alkoholu też się uzależnimy, jeżeli będą pite codziennie. Jeżeli ktoś pije co wieczór alkohol, żeby się zrelaksować, to wtedy jest problem. Albo gdy ktoś pije, bo lubi i robi to codziennie, to po odstawieniu też będą objawy absencyjne, nawet od tego jednego piwka czy tej lampki wina. Ta codzienność to jest chyba takim markerem tego picia, zwłaszcza picie samemu. 

W przypadku kobiet znaczenie ma chyba duża dostępność różnych słodkich win, kolorowych drinków.   

Pomysłów producentów na przyciągnięcie klientów jest wiele, np. im bardziej kolorowe czy słodkie, tym bardziej wtedy młodzież za to chwyta. Np. do elektronicznych papierosów są dodawane różne dodatki smakowe. Osobie uzależnionej wszystko jedno, jaki to jest smak, ale tu chodzi o złapanie kolejnej młodej osoby. I tak samo jest z alkoholem, nawet jak jest mało stężony, 4-5% jak piwo, to jeżeli jest to smaczne, to jest niebezpieczne. Pamiętam takiego pana, który mówi, że on generalnie alkoholu nie pije, ale sobie tak piwko sączy codziennie. Ja pytam, a ile tych piwek dziennie tak pan wysączy. On, że 18-20. Dopiero jak przeliczyłem mu te piwa na tzw. flaszki, to on zobaczył, że to tak, jakby 2,5 butelki wódki codziennie wypił. Mechanizmy obronne osób uzależnionych są tak silne, że wytłumaczył sobie wszystko, jeśli chodzi o alkohol.
Przecież osoby uzależnione wysokofunkcjonujące mają i finansowo wszystko w porządku i w pracy do pewnego momentu sobie radzą. Natomiast po jakimś czasie ten problem i tak wyjdzie, bo tolerancja się rozwija, coraz więcej tego alkoholu trzeba. W końcu bardzo często jest tak, że ktoś już z rodziny ma dosyć i rozpada się rodzina albo w pracy są problemy i dopiero ta osoba zaczyna zajmować się tym problemem. Ten wysokofunkcjonujący alkoholik jest zakamuflowany troszkę tym, że jak utrzymuje rodzinę, dostarcza pieniądze, to znaczy, że spełnia swoje role jako ojciec czy mąż. Nie do końca tak jest, bo to jest zawsze ucieczka w alkohol, czyli jak trudno mi z czymś, to jest sposób radzenia sobie z emocjami. A to jest chyba najgorsza podpowiedź, żeby sięgać po alkohol, jak ma się trudności. 

Czyli nie ilość, nie upijanie się, tylko systematyczne spożywanie codzienne niewielkich dawek alkoholu powinno być – może nie dla tej osoby, bo często ta osoba w ogóle tego nie dostrzega,  ale dla osób bliskich takim sygnałem, że ta osoba wymaga pomocy i powinna po taką pomoc się udać. Tylko jak to zrobić? Jak dotrzeć do tej osoby, żeby ona chciała, żeby jej pomóc? 

Chyba porozmawiać dlaczego to robi, bo zawsze są jakieś przyczyny. I to nie są tylko te przyczyny, że jak mężczyzna pije to przez kobietę, a jak kobieta, to przez mężczyznę. Jak zgłębiamy temat, to się okazuje, że są te trudności w mówieniu, w relacjach. Dlatego między innymi mężczyźni dwa razy częściej się uzależniają, dwa razy rzadziej chorują na depresję, bo rzadziej mówią o tym i zapijają częściej depresję. A jak już mówią, to zwykle wybuchają. W męskiej depresji na pierwszym miejscu nie jest zwykle smutek, ale taka agresywność wynikająca z braku energii oraz oczekiwań wobec niego, czasami ryzykowne zachowania, nadużywanie substancji. To jest pokrywanie sobie tych wszystkich objawów depresyjnych właśnie alkoholem, żeby ich nie było widać. Dlatego to dotarcie jest czasem trudne. Paradoksalnie czasami trudniej jest też z uzależnieniem u kobiet, bo społecznie łatwiej zaakceptować mężczyznę, który pije, niż kobietę. Ale w każdym przypadku może pomóc specjalista.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Suplement suplementowi nie równy https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-suplement-suplementowi-nie-rowny/ Fri, 27 Jun 2025 09:04:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27969 Suplement suplementowi nie równy

doc. Anna Puścion – Jakubik

Gościem prof. Jana Kochanowicza była doc. Anna Puścion-Jakubik z Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Suplement suplementowi nie równy
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Wszystkie media: telewizja, radio, gazety, ale jeszcze bardziej media internetowe, aż kipią od różnych reklam, które radzą, aby kupić sobie taki czy inny środek, dzięki któremu będziemy piękni i zdrowi. Jak mamy w tej sytuacji się odnaleźć, co nabyć, aby sobie nie zaszkodzić? 

Co to są suplementy diety? 

Zgodnie z definicją suplementy diety są produktami spożywczymi. Jeśli chodzi o ich skład, znajdziemy w nich m.in. witaminy, składniki mineralne, ale też szereg innych substancji, są to tzw. substancje inne, wykazujące efekt odżywczy lub tzw. inny fizjologiczny. To jest taka bardzo otwarta furtka, aby rejestrować mnóstwo preparatów o tej kategorii. Suplementy diety są w formie umożliwiającej dawkowanie, czyli przypominającej leki, jak tabletki, kapsułki, żelki, proszki. Suplementy diety są bardzo popularne, zwłaszcza w ostatnich latach. Co jakiś czas mamy boom na jakieś produkty, kiedyś był na witaminę C, potem popularne były probiotyki, teraz mamy ogromne zainteresowanie kolagenem czy różnego rodzaju adaptogenami. 

Kolagen to chyba ma pomóc, gdy dokuczają stawy?

Są różne typy kolagenu: takie, które mają wspomóc funkcjonowanie stawów, ale też w formie nutrikosmetyków, które mają wpływ na wygląd włosów, skóry i paznokci. A kto z nas nie chciałby być piękny, młody i w dobrej kondycji przez wiele lat. 

A czy suplementujemy inne środki, jak selen czy jod? Bo jesteśmy terenem ubogim w jod, sól jest wprawdzie jodowana, ale z drugiej strony zaleca się, aby jej mniej używać, bo szkodzi nerkom, powoduje choroby serca, nadciśnienie. Czy jod jest też w suplementach?

Tego typu pierwiastki jak selen czy jod są obecne są w suplementach diety, jedno i wieloskładnikowych preparatach. Najwłaściwszą zasadą przy wyborze suplementacji jest dobór takich preparatów, które zawierają to, czego nam brakuje. Dlatego powinno się najpierw wykonać badania laboratoryjne, które wykażą czy mamy niedobór jakiegoś składnika, i jeśli tak – wtedy odpowiednio dobrana suplementacja dobrymi jakościowo preparatami byłaby idealnym rozwiązaniem. 

Ciężko rekomendować konkretne składniki mineralne całej populacji. W mojej praktyce w aptece chyba nigdy nie miałam pacjenta, któremu sama z siebie poleciłabym preparat z selenem, bo to pierwiastek o dwóch twarzach, można mieć objawy niedoboru, ale z drugiej, jak przyjmujemy selen długofalowo, wysokimi dawkami, możemy mieć skutki przedawkowania.

Z naszych poprzednich audycji wiemy zresztą, że wystarczą 2-3 orzechy brazylijskie dziennie, aby pokryć dobowe zapotrzebowanie na selen, także może nie ma potrzeby jego suplementowania w inny sposób. Ale wracając do suplementów – witaminy, minerały, co jeszcze w nich się znajduje?

Ustawodawca dał taką furtkę, przez którą na rynek mogą trafiać różne składniki, oprócz określonych w rozporządzeniu 13 witamin i 17 składników mineralnych, to np. surowce pszczele, jak ekstrakt z propolisu czy miód; ekstrakty roślinne, pochodzące z roślin rodzimych, ale i zagranicznych, jak żeń-szeń, rhodiola, skrzyp polny. Mogą w nich być też kwasy omega 3. 

Mamy też preparaty probiotyczne, czyli dobra flora bakteryjna, podłoże do namnażania drobnoustrojów. Jeśli chodzi o składy tych preparatów, to jest bardzo rozwijająca się gałąź. 

Suplementów pojawia się bardzo dużo na rynku. Przeprowadzono analizy w latach 2017-20 i okazało się że do GIS zgłoszono ponad 63 tys. powiadomień o chęci wprowadzenia nowych suplementów diety. Czyli to średnio ponad 60 różnych suplementów zgłaszanych każdego dnia. A ile my jesteśmy w stanie wymienić suplementów diety z pamięci – może kilka, kilkanaście, tymczasem producenci wprowadzają ich na rynek nawet kilkadziesiąt każdego dnia.

Ale chyba muszą powstawać nowe preparaty. W przypadku probiotyków pamiętam, że kiedyś były zapakowane oddzielne, w szklane fiolki, które trzeba było łamać jak zastrzyk, aby naszą florę podnieść po infekcjach czy antybiotykoterapii. Teraz możemy je spożywać w formie tabletki, czyli jest dużo prościej.

Te preparaty, o których pan wspomina, nadal są w asortymencie aptek, ale oczywiście zmierza się do tego, aby forma podania była przyjemna dla pacjenta, są dodatki smakowe, zapachowe. Są preparaty probiotyczne, które można przechowywać w temperaturze pokojowej, ale i takie, które mogą być tylko w lodówce.

Suplementy diety możemy kupić zarówno w aptece jak i sklepie. 

Rynek suplementów diety bardzo się rozwinął. W asortymencie aptek jest ich bardzo dużo. Kiedyś sprawdzałam i było to ponad 15 proc. preparatów sprzedawanych jednego dnia w aptece, a do apteki zwykle chodzimy po leki: te na receptę, czy na ból lub gorączkę. Suplementy diety nie mają działania leczniczego, tylko wspomagające, odżywcze. 

Suplementy możemy kupić w drogeriach, kioskach, sklepach, rynek internetowej sprzedaży też bardzo się rozwija. Ale apteka jest najlepszym miejscem do takich zakupów, bo kontrolujemy w niej warunki przechowywania, czyli temperaturę i wilgotność powietrza.

Ale też farmaceuta zawsze może doradzić, co dobrać, żeby suplement zadziałał i nie było np. interakcji z przepisanymi lekami.

Zawsze można dopytać farmaceutę, ale i dietetyków czy lekarzy, aby nie było interakcji podczas suplementacji. 

Kto najczęściej sięga po suplementy diety?

Tak naprawdę bardzo różne grupy pacjentów, zarówno osoby starsze, jak w wieku dojrzałym, niekiedy też rodzice sięgają po preparaty dla dzieci po ukończonym 3 roku życia. Statystyki wskazują, że najczęściej sięgamy po preparaty mineralne, najczęściej magnez, ze względu na to, że często sami stwierdzamy u siebie objawy jego niedoboru. Aczkolwiek, jak wspominałam,  suplementacja powinna być prowadzona po potwierdzeniu tego niedoboru. Inne popularne preparaty to te wspomagające odporność: ekstrakty roślinne, kwasy omega 3, probiotyki. Często po suplementy sięgają osoby chcące zredukować masę ciała. Jest to dobre, jeśli są one traktowane jako preparaty wspomagające, dodatek do zmiany nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej. Ale warto wspomnieć, że wiele suplementów znajduje się tu też na rynku pozaaptecznym i nie są odpowiednio kontrolowane.  

Dodam, że w Polsce funkcjonuje zespół ds. suplementów diety, który opiniuje jakie witaminy, minerały, surowce roślinne i w jakich dawkach mogą być w suplementach diety, 

Wspomniała pani, że magnez to taki hit sprzedażowy, zwłaszcza w połączeniu z witaminą B6. Dlaczego tak jest?

Magnez jest popularny, bo często jest rekomendowany przy zmęczeniu, znużeniu, nadmiernym stresie, a kto z nas tego nie doświadcza. Magnez powinien być stosowany w połączeniu z witaminą B6, bo wtedy wpływa to korzystnie na jego wchłanianie. Część pacjentów, np. onkologicznych, nie może zażywać witaminy B6, stąd na rynku są też preparaty zawierające sam magnez. On też występuje w różnych formach chemicznych, to bardzo istotne przy wyborze dobrego preparatu.  Te organiczne, jak mleczany, cytryniany, chelaty są lepiej przyswajalne. Ale na rynku mamy też tlenki magnezu. 

Zawsze lepiej też wybrać preparat w formie leku, a jeśli w takiej formie nie występuje, to taki, który  jest dobrze przyswajalny, aby mieć korzyści z jego przyjmowania.

Nie lubię tabletek, czy wystarczy właściwe odżywianie, zbilansowana dieta, czy jednak muszę sięgać po suplementy?

W idealnym świecie nie powinniśmy sięgać po takie produkty, nasza dieta powinna być wystarczająca. I czasem mówimy pacjentowi, że nie musi stosować jakiegoś preparatu.

Są jednak grupy osób, które powinny sięgać po suplementacje. To np. panie w ciąży i karmiące, które mają w tym szczególnym okresie większe zapotrzebowanie na różne składniki. To także populacje osób starszych, u których często dieta jest monotonna, albo mają trudności z przyjmowaniem pokarmów. 

Czy takie łykanie suplementów jest w ogóle bezpieczne? 

Zagrożenia mogą wynikać z tych składników, które są deklarowane w suplementach diety i tych, które nie są deklarowane na etykiecie, a się w nich znajdują. Zgodnie z wytycznymi, mamy takie widełki dotyczące tego, ile substancji może zawierać suplement diety. Np. w przypadku witamin jest to zakres od minus 20 do plus 50 proc. deklarowanej zawartości. Czyli np. witamina c1000 może mieć zawartość 810 mg i 1490 mg, i jest to zgodne z tymi dopuszczalnymi widełkami. A pacjenci przy długotrwałym stosowaniu czy niezgodnym z zaleceniami, mogą narażać się na nadmierne spożycie wybranych składników. Z badań, jakie wykonywaliśmy w Zakładzie Bromatologii UMB wynika, że w suplementach diety mamy dużo nieprawidłowości, jest albo za mało, albo za dużo danego składnika, mimo że widełki i tak są tu mało restrykcyjne. 

W suplementach mogą też występować zanieczyszczenia pierwiastkami toksycznymi, np. rtęcią, chociażby w popularnych tranach, dostarczających nam kwasów omega 3. Są też normy na zawartość pierwiastków toksycznych w suplementach diety. 

Czy ta zawartość pierwiastków toksycznych jest związana z zanieczyszczeniem środowiska i tym, że ryby wchłaniają te zanieczyszczenia, które my do tych wód wydalamy?

Niestety, tak to wygląda. Te zanieczyszczenia wynikają i z samego surowca, i z procesów technologicznych.

Warto tu jeszcze wspomnieć, że są wyraźne różnice między suplementami diety a lekami. Leki muszą spełniać odpowiednie wymagania jakościowe, muszą być zaplanowane i przeprowadzone  badania dotyczące bezpieczeństwa i skuteczności, które trwają nieraz latami, a w przypadku suplementów – nie. Wystarczy dobry pomysł odpowiadający na potrzeby społeczeństwa, zlecenie produkcji, zgłoszenie do instytucji nadzorującej rynek suplementów i już można wprowadzić preparat do obrotu. 

Jakich błędów nie popełniać podczas kupowania suplementów diety?

Często jesteśmy podatni na działania marketingowe, które próbują nam wskazać, jakich składników nam brakuje. Ale ta suplementacja powinna być celowana, dopasowana do pacjenta, odpowiadająca na jego potrzeby. Nie powinniśmy ulegać marketingowym działaniom. Często też przyjmujemy zbyt duże ilości suplementów, czyli przyjmujemy nie jedną zalecaną tabletkę, ale więcej, bo uważamy że np. mamy większą masę ciała czy niedobory i przyjmujemy wyższe dawki. Trzeba też pamiętać o interakcjach. W aptekach nowym trendem jest idea opieki farmaceutycznej, czyli takiego pogłębionego wywiadu z pacjentem, aby sprawdzić, jakie preparaty przyjmuje, też te sprzedawane bez recepty, suplementy diety czy zioła. 

Zioła kiedyś były naturalnym środkiem leczniczym, one zawierają w swoim składzie szereg silnych substancji leczniczych, i przyjmując je bez wiedzy medycznej możemy narażać się na interakcje z lekami. Dlatego dobrym  pomysłem jest skorzystanie z porady farmaceuty.

Zgadza się. Są pacjenci przyjmujący nawet po kilkanaście czy ponad 20 różnego rodzaju preparatów, z tego część jest leczniczych, stosowanych w poważnych jednostkach chorobowych, a dodatkowo takich zawierających ekstrakty roślinne, które mogą wchodzić w interakcje. Przykładowo pacjenci z niską krzepliwością krwi to grupa, która powinna  ostrożnie włączać dodatkowe preparaty. Np. miłorząb japoński wpływa na krzepliwość i przy chęci poprawy pamięci czy koncentracji, musi być z dużą ostrożnością przez pacjentów stosowany.

Na co zwracać uwagę, aby wybrać ten suplement, który przyniesie nam korzyści, a jeśli nie pomoże, to też nie zaszkodzi.

Warto zwracać uwagę na skład dopasowany do naszych potrzeb. Czyli jak mamy potwierdzone laboratoryjnie np. niedobory witaminy D3, to jest moment, gdy można sięgać po konkretne preparaty. W kategorii witaminy D3 mamy akurat zarówno preparaty lecznicze jak i suplementy diety. Jak wspominałam, w takim przypadku lepiej sięgnąć po lek. 

Warto też zwrócić uwagę, jaki procent referencyjnej wartości spożycia (RWS) dostarcza nam dany preparat. Są takie, które dostarczają to określone minimum czyli 15 proc. Warto też zwracać uwagę na dodatki technologiczne, jak np. laktozę, co jest ważne dla osób mających nietolerancję laktozy. Mamy na rynku preparaty, które zawierają po kilkanaście dodatków technologicznych, są i takiej które jeden, np. substancję  przeciwzbrylającą. 

Istnieje trend poszukiwania nowych surowców, które mogłyby korzystnie wpłynąć na funkcjonowanie organizmu. Zgodnie z definicją, suplementy diety mają uzupełniać naszą codzienną dietę w wartości odżywcze, tymczasem można w nich niekiedy znaleźć surowce, które nie występują w naszym rejonie geograficznym i nie zawsze wiemy, jak zareagujemy na obce składniki.

Przy wyborze preparatu roślinnego, warto natomiast zwrócić uwagę, czy zastosowany został sam surowiec np. sproszkowany czy surowiec standaryzowany, bo to wyższa jakość. Standaryzacja jest takim procesem, który pozwala oznaczyć zawartość danego składnika w danym surowcu i tak  ujednolicić, aby ta zawartość była powtarzalna w różnych partiach. 

Warto mieć swojego zaufanego farmaceutę, czy lekarza, który spojrzy całościowo na to co przyjmuje pacjent i dobrze nim się zaopiekuje.  

To jeszcze takie pytanie: miód naturalny czy w formie tabletek?

Uwielbiam miód w każdej postaci i jak najbardziej, gdy mamy do wyboru, sięgamy po ten w formie naturalnej.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Czy trzeba ratować ratownika? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-czy-trzeba-ratowac-ratownika/ Sun, 22 Jun 2025 10:57:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27923 Czy trzeba ratować ratownika?

doc. Marzena Wojewódzka-Żelezniakowicz

Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr hab. Marzena Wojewódzka-Żelezniakowicz, kierownik SOR w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku, podlaski konsultant wojewódzki ds. medycyny ratunkowej, zastępca dyrektora ds. lecznictwa USK w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Czy trzeba ratować ratownika?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Ratownik – kto to jest? To może być strażak, ale też ktoś, kto ukończył studia medyczne o specjalności ratownictwo medyczne, ale też lekarz ze specjalizacją z medycyny ratunkowej. Kto jest kim w systemie ratownictwa medycznego?

System ratownictwa medycznego funkcjonuje w naszym kraju już od 30 lat. W tym systemie pracują lekarze, specjaliści medycyny ratunkowej, po 5-letnich studiach specjalizacyjnych. Zawodem, z którym współpracują lekarze są ratownicy medyczni. Ratownik medyczny ma wykształcenie medyczne, jest po studiach, do niedawna mogły to być tylko 3-letnie studia licencjackie, od ub. roku mogą to też być studia drugiego poziomu czyli 2-letnie studia magisterskie. W systemie też pracują pielęgniarki/pielęgniarze specjaliści pielęgniarstwa ratunkowego. Jest też pewna grupa osób, które nie wykonują zawodu medycznego, ale po kursie kwalifikowanej pierwszej pomocy, zyskują tytuł ratownika – to pracownicy wszelakich służb, jak straż pożarna, policja, straż graniczna.

Jakie są kompetencje ratownika medycznego?

Ratownik medyczny w zależności od tego, czy jest samodzielnym pracownikiem systemu czy działa pod nadzorem lekarza, ma różny zakres kompetencji. Ratownicy medyczni są uprawnieni do samodzielnej pracy w zespołach ratownictwa medycznego (ZRM) czyli w ambulansach, udzielają w tym przypadku medycznych czynności ratunkowych . Tam ratownicy posiadają dość szerokie kompetencje, najwyższe z zawodów medycznych pozalekarskich. Mogą samodzielnie podawać kilkadziesiąt leków, stwierdzać zgon, decydować o podjęciu lub odstąpieniu od medycznych czynności ratunkowych. Te kompetencje są wystarczające do  udzielenia pomocy pozaszpitalnej pacjentom znajdującym się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Często słyszę pytanie: dlaczego nie było lekarza w karetce, czy gdyby był, to byłoby inaczej. Ten system został tak stworzony, że ratownik medyczny ma wszelkie kompetencje do podania leków, monitorowania pacjenta, wykonywania różnych procedur medycznych, jak np. intubacja dotchawicza u pacjentów z niewydolnością oddechową, w stanie zatrzymania krążenia, mogą też wykonywać konikopunkcję, kardiowersję elektryczną, defibrylację – czyli zabiegi przywracające  prawidłowy rytm serca. Są to kompetencje wystarczające do samodzielnej pracy w ambulansach, podejmowania decyzji w stanach zagrożenia życia. Kluczową kwestią jest tu nie to, czy w karetce jest lekarz, tylko czas dojazdu do pacjenta. Musi on być wystarczająco krótki. I dyspozytorzy dysponują ambulanse o najkrótszym czasie dotarcia do pacjenta.

Ratownik medyczny jest zawodem „przywiązanym” do ambulansu?

Może też pracować w szpitalu, czy w innej jednostce ochrony zdrowia. Nie jest to zawód medyczny, który może udzielać porad w zakresie lekarskim. To zawód współpracujący z lekarzem, ewentualnie wykonujący samodzielnie czynności w ambulansach.

I to on przyjeżdża do nas, gdy wzywamy pomoc. W jakich sytuacjach powinniśmy korzystać z numeru 112? Bo chyba go trochę nadużywamy, zamiast korzystać z pomocy lekarzy rodzinnych czy poradni specjalistycznych.

W systemie ratownictwa medycznego funkcjonują Centra Powiadamiania Ratunkowego, tzw. CPR, do którego przypisany jest nr 112. Pacjent czy osoba wzywająca pomoc, dzwoniąc pod nr 112 ma kontakt z operatorem tego numeru, który po zebraniu wywiadu przełącza taką osobę do dyspozytora medycznego, który wówczas ocenia, czy do pacjenta wysłać zespół pomocy ratunkowej. W Polsce nadal funkcjonuje też numer 999, który łączy nas bezpośrednio z dyspozytorem medycznym. Omijamy wtedy tą ścieżkę operatora nr 112. Natomiast operator nr 112 i tak odbiera bardzo dużo zgłoszeń, z czego ok. 30-50 proc. jest przekierowywanych do dyspozytora medycznego. Pacjenci, ich rodziny, świadkowie dzwonią w bardzo różnych sytuacjach, ZRM wyjeżdżają bardzo często. Niestety, część telefonów pod nr 112 jest nieuzasadniona. Bardzo często numer 112 jest traktowany niepoważnie, jest nadużywany, to duży problem w skali całego kraju. Często dzwonią np. ludzie pod wpływem alkoholu, padają pytania np. o dyżurne apteki, dyżurne szpitale, a nawet są telefony z zamówieniem pizzy. Często pacjenci traktują ambulanse jako taksówkę, która posłuży do  bezpłatnego przewiezienia do szpitala, mają pretensję, że dyspozytor odmówił zadysponowania ambulansu. Ale pamiętajmy, że ZRM jest dedykowany pacjentom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, wymagającym pilnie pomocy medycznej, którzy niejednokrotnie potrzebują pilnie znaleźć się w szpitalu. W krajach skandynawskich, gdzie system ratownictwa i opieki przedszpitalnej działa bardzo dobrze, 80 proc. pacjentów transportowanych na SOR, zostaje w szpitalu, czyli trafiają tam pacjenci rzeczywiście w stanie zagrożenia życia. W naszym kraju jest to 20-30 proc. 
ZRM powinny być dysponowane do takich zdarzeń jak bóle w klatce piersiowej, utrata przytomności, zaburzenia świadomości, podejrzenia ostrych stanów neurologicznych od udarów po napady drgawkowe, do pacjentów z nagłym silnym bólem, nie występującym nigdy wcześniej.  Także do dzieci w przypadku wysokich gorączek, gdy ta gorączka nie obniża się po podaniu leków. W przypadku dorosłych dyspozytor może udzielić porady pacjentowi – wskazać miejsce, gdzie może się udać, zalecić przyjęcie leku, odczekanie i poprosić o ewentualny ponowny kontakt. Siły i środki ratownictwa medycznego nigdy nie będą wystarczające, aby zabezpieczyć wszystkie potrzeby zdrowotne nie związane z ratowaniem życia.

Czy są jakieś konsekwencje takich beztroskich telefonów, jak pytanie o pizzę?

Niestety, nie ma. Konsekwencją byłoby, gdyby taka osoba stworzyła realne zagrożenie zdrowia innego pacjenta, który może w tym samym czasie wymagać pomocy. Takie osoby są pouczane, ale efekt jest mierny, bo ciągle się to zdarza. Dlatego nie powinno się szukać możliwości karania takich osób, ale przede wszystkim edukować. I uświadamiać społeczeństwa do czego system służy, jak jest potrzebny i jakie konsekwencje zdrowotne mogą ponieść inni ludzie, którzy nie otrzymają pomocy w odpowiednim czasie.

Podsumujmy: z nr 112 korzystamy w sytuacjach nagłych, jak wypadek drogowy, gdzie oprócz pomocy medycznej wskazane jest przybycie straży pożarnej czy policji. Natomiast gdy jesteśmy w domu, czy miejscu, gdzie tylko my jesteśmy świadkiem incydentu medycznego, korzystamy z nr 999.

Możemy też korzystać z nr 112. Ale korzystanie z nr 999 zwykle upraszcza drogę. Zaletą kontaktu z numerem 112 jest możliwość uzyskania dzwoniąc pod jeden numer pomocy wielu służb, które powiadania operator, co ma znaczenie w zdarzeniach drogowych i wypadkach.

Mamy nagły epizod zdrowotny, dyspozytor podejmuje decyzję, że wysyła ambulans. Jak jak wygląda taki przyjazd?

Dyspozytor przyjmujący przekazuje sygnał o wezwaniu do dyspozytora wysyłającego. Drogę do pacjenta monitoruje  dyspozytor wysyłający. Natomiast dyspozytor przyjmujący zgłoszenie może zostać w połączeniu telefonicznym z osobą wzywającą, może ją instruować przez telefon, co powinna robić, zanim dotrze ambulans. Jeśli zachodzi potrzeba resuscytacji, dyspozytor pozostaje w kontakcie ze świadkiem zdarzenia, poucza co powinna robić, często pomaga poprzez odliczanie, utrzymywanie kontaktu słownego. Gdy osoba jest nieprzytomna, jest ryzyko utraty oddechu, pomaga ułożyć ją w pozycji bezpiecznej, pyta czy ta osoba oddycha. Czyli dyspozytor pomaga i ukierunkowuje świadków zdarzenia na określone postępowanie.

Często na dużych osiedlach, gdzie jest dużo domów jednorodzinnych czy bloków, wyglądających podobnie, dyspozytor prosi świadka, aby wyszedł na ulicę główną, wskazał posesję, do której ratownicy muszą dotrzeć. Albo proszą o pomoc w dotarciu, jeśli są objazdy. Takie nakierowanie wpływa na szybkość dotarcia i udzielenia pomocy.

Dyspozytor medyczny to lekarz czy ratownik?

To osoba, która posiada wykształcenie medyczne, może to być ratownik medyczny, może to być pielęgniarka z 5-letnim doświadczeniem w pracy w systemie ratownictwa medycznego.

Przyjeżdża ambulans, ratownicy wykonują czynności i zapada decyzja, że zabierają pacjenta. Gdzie taki pacjent trafia?

W zależności od sytuacji zdrowotnej pacjenta i dostępności szpitali. Kiedyś było przekonanie wśród ZRM, że pacjent powinien być transportowany na najbliższy SOR, niezależnie od tego, jakie schorzenie jest podejrzewane. Teraz pacjent trafia do najbliższego SORu lub do szpitala wskazanego przez dyspozytora medycznego, w zależności od stanu pacjenta. Na przykład jeśli w najbliższym szpitalu nie ma oddziału kardiologii inwazyjnej, a pacjent ma podejrzenie zawału i  będzie wymagał pilnej koronarografii i leczenia interwencyjnego, to jedzie do tego szpitala, który posiada pracownię hemodynamiczną. Podobnie pacjent z podejrzeniem udaru – jedzie do szpitala, który ma oddział udarowy. Ale czasem stan pacjenta jest na tyle ciężki, że ryzyko związane z transportem do placówki oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów powoduje, że jest transportowany do tego najbliższego szpitala. Kluczowa jest tu zawsze jednostka chorobowa i stan kliniczny pacjenta. Jeśli pozwala on na odleglejszy, celowany transport, powinien być on podejmowany.

Przyjeżdżamy na SOR. I co się dzieje dalej?

Pierwszym miejscem, w którym ratownicy i pacjent stykają się z pracownikami SOR to stanowisko  triażu, czyli segregacji medycznej. Tam sprawdzane są parametry życiowe pacjenta, zbierany jest wywiad medyczny w podstawowym zakresie, wówczas dokonywana jest segregacja medyczna, która ma na celu określenie czasu oczekiwania pacjenta na udzielenie pomocy medycznej czyli na kontakt z lekarzem. Ponieważ nie ma takiego SORu czy jednostki w systemie ratownictwa, która byłaby w stanie pomoc wszystkim pacjentom w tym samym czasie, powstały różne system segregacji. W Polsce stosowany jest pięciostopniowy system ESI, który kwalifikuje pacjentów do czasu oczekiwania w zależności od stanu klinicznego i ilości interwencji, których będzie pacjent wymagał. To trudny system triażowy, ale też uwzględniający wiele czynników, wymaga on wiedzy i doświadczenia. Czas oczekiwania oznaczony jest kolorami. Kolor czerwony oznacza natychmiastowe przyjęcie, pomarańczowy – do 10 minut. To są pacjenci, którzy ten triaż mają wykonywany łącznie z przyjęciem przez lekarza. Pacjent od razu trafia na salę resuscytacyjną czy zabiegową, parametry są oceniane podczas badania przez lekarza. Kolor żółty oznacza godzinę do kontaktu z lekarzem, kolor zielony – do 2 godzin i kolor niebieski – to czas oczekiwania powyżej 4 godzin. Tak naprawdę pacjenci z kolorem niebieskim powinni być częściej kierowani do podstawowej opieki zdrowotnej lub nocnej i świątecznej opieki.

Triaż oznacza czas do pierwszego kontaktu z lekarzem, a nie przebywania na SOR. Pacjenci często denerwują się okresem oczekiwania, na wyniki badań, na diagnostykę. Lekarz potrzebuje czasu na obserwację pacjenta. Często tłumaczymy pacjentom, szczególnie po urazach, że to, że pierwszy obraz tomografii komputerowej jest czysty, nie znaczy, że wszystko jest w porządku. Wiemy, że istnieją późne krwawienia, dotyczy to 10 proc. pacjentów z czystym pierwszym obrazem TK. Pozostawiamy pacjenta na obserwacji, by wykonać kolejne badania przed wypisaniem z SOR. Oczywiście jak stwierdzamy jakiekolwiek nieprawidłowości, kierujemy pacjenta na oddział.

Ten czas jaki pacjent pozostaje na SOR, to czas, w którym lekarz czeka na wyniki badań, na diagnostykę obrazową, być może na kolejne badania. To jest dbanie o bezpieczeństwo pacjentów. Ten czas jest tu bardzo potrzebny.

Na SOR możemy też przyjść sami. W jakich sytuacjach się zgłaszamy, a w jakich powinniśmy to robić?

Mam takie przekonanie i myślę, że zgodzi się z tym personel medyczny pracujący na SOR, że pacjenci zgłaszają się ze wszystkim, z czym tylko mogą. Wypełniamy pewną lukę w systemie ochrony zdrowia, SOR kompensuje pacjentom trudność w dostaniu się do poradni czy lekarza rodzinnego. Pacjenci idą na SOR, aby szybko mieć wyniki badań. Często okazuje się, że to co mówili w czasie triażu, nie do końca jest prawdą, te objawy są zawyżone, po to by uzyskać pomoc medyczną, mieć wykonane określone badania. To sprawia, że pacjenci jeszcze dłużej oczekują. Zgłaszanie się ze schorzeniami przewlekłymi, nie będącymi stanami zagrożenia życia, jak kleszcz, zmiana opatrunku, usunięcie szwów, ból stopy nieurazowy, ale trwający od pół roku, jest nieuzasadnione. SOR nie jest miejscem gdzie ta diagnostyka jest prowadzona. Często pacjenci oczekują wykonania badań w stanach przewlekłych i zdefiniowania choroby. SOR tym się nie zajmuje. Lekarz SORu ma pomóc w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, do diagnostyki przewlekłych schorzeń są dedykowane wszelkie inne instytucje w systemie ochrony zdrowia.

Na SOR nie idziemy po diagnostykę, poradę, ale gdy mamy dziwne, nowe dolegliwości, niepokojące dla pacjenta. Trudno, aby pacjent zawsze umiał sam ocenić swój stan zdrowia, czy jest to zagrożenie zdrowia, ale jak coś jest nowe i nagłe, nie występujące wcześniej, jest to powód by pójść na SOR.

Często pacjenci przychodzą na SOR w nocy ze schorzeniami typu infekcje licząc, że jest wtedy mniejsze obciążenie oddziału ratunkowego, ale tak myśli wiele osób i w związku z tym rośnie kolejka pacjentów również w nocy.

Czyli ze schorzeniami takimi jak ból gardła, ucha czy infekcja lepiej udać się do lekarza rodzinnego w godzinach jego pracy lub do nocnej i świątecznej opieki?

Tak, a jak ten lekarz uzna, że pacjent powinien udać się na SOR, zawsze go tam skieruje.

Mówiła pani na samym początku o kursie kwalifikowanej pierwszej pomocy. Co to takiego jest? Kto powinien go przejść? Czy może jest to kurs dla każdego?

Kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy zwany KPP trwa ponad 60 godzin, jest dedykowany funkcjonariuszom tak zwanych jednostek współpracujących z systemem ratownictwa medycznego. On obejmuje zaawansowaną pierwszą pomoc, czyli podstawowe sposoby udzielania pomocy, do tego określone sprzętowe czynności, związane np. z przyrządowym udrożnieniem dróg oddechowych czy tlenoterapią. Osoby, które pracują w miejscach nie posiadających podstawowego zabezpieczenia sprzętowego, zgodnego z wymaganiami kursu KPP, które posiada np. straż, nie odniosą korzyści z takiego kursu. Takim osobom dedykowany jest kurs pierwszej pomocy, który powinien co 3 lata być powtarzany. Te osoby, które go kończą, rzeczywiście mają większą pewność i swobodę działania przy udzielaniu pierwszej pomocy.

Wiemy już dużo, pozostaje nam czekać na czasy, gdy ratownicy będą bezpieczniejsi. Skąd bierze się agresja pacjentów? Czy takim jesteśmy społeczeństwem, czy może to ratownicy swoim postępowaniem prowokują?

Myślę, że na to pytanie najlepiej odpowiedzą psycholodzy społeczni. Ale często w swoich wystąpieniach publicznych mówią, że wzrasta poziom agresji w społeczeństwie, spowodowany różnymi czynnikami – czy to sytuacją geopolityczną, czy finansową. Tych czynników wpływających na wyższy poziom stresu jest dużo w naszych czasach, co przejawia się narastającą roszczeniowością i dużym ładunkiem agresji wśród pacjentów potrzebujących pomocy. To są też osoby pod wpływem alkoholu, czy środków psychoaktywnych, ale też z zaburzeniami psychicznymi. Ratownicy medyczni jako pierwsza, nieznana jeszcze linia kontaktu z pacjentem, często są narażeni na bezpośredni atak. Dlatego  gdy spodziewają się agresywnego zachowania, towarzyszy im policja, ponieważ pierwszą zasadą jest bezpieczeństwo własne, o które trzeba zadbać. Ratownik, musi być bezpieczny, nie może być narażony na konsekwencje różnych zachowań, bo jak mu coś stanie, nikt pacjentowi tej pomocy nie udzieli. Dlatego idea kamer, jest dobrym pomysłem, z jednej zwiększy ich bezpieczeństwo, ale też będzie dowodem w sprawie, skłoni do lepszej współpracy, wyższego poziomu świadczeń, większej kultury zachowania z obu stron. Zdarza się, że miewamy sygnały o niewłaściwym zachowaniu ratowników medycznych, ale to zawsze człowiek. Są osoby, które godnie wykonują swoją pracę, i dają dobre świadectwo i takie, które wykonują go mniej godnie, jak w każdym zawodzie. Ale ratownik medyczny przede wszystkim jest to po, aby pomóc pacjentowi.

Warto też chyba wiedzieć, że ratownicy poza szkoleniami medycznymi przechodzą też kursy samoobrony i w przypadku ataku agresji możemy spotkać się z silnym przeciwnikiem.

Ratownicy muszą przede wszystkim czuć się bezpiecznie w swojej pracy. Ich celem nie powinno być zmaganie się z przemocą, ale jak najszybsze udzielenie pomocy.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Jak często mierzyć ciśnienie? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-jak-czesto-mierzyc-cisnienie/ Thu, 19 Jun 2025 21:33:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27914 Jak często mierzyć ciśnienie?

prof. Edyta Zbroch

Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Edyta Zbroch, kierownik Kliniki Hipertensjologii, Gastrologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Jak często mierzyć ciśnienie?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Porozmawiamy dziś o ciśnieniu tętniczym, co zrobić, aby było dobre i abyśmy nie spotykali się z nadciśnieniem. Ciśnienie tętnicze – co pod tym pojęcie rozumiemy?

Ciśnienie to przepływ krwi w całym naszym organizmie. To taka siła, która przetłacza całą krew przy pomocy pompy tłoczącej, jaką jej serce, przez wszystkie tętnice, w całym naszym organizmie. Ciśnienie musi być prawidłowe, czyli nie może być ani za wysokie, ani za niskie. Jak ktoś ma ciśnienie niskie, ale dobrze się przy tym czuje, to świetnie. Natomiast jak jest leczony i ma za niskie ciśnienie – to niedobrze.

Ostatnie wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego oraz Polskiego Towarzystwa  Kardiologicznego podzieliły ciśnienie tętnicze na prawidłowe: do 130/80 mm/Hg i na podwyższone – powyżej 130/80 mmHg. Wartość powyżej 140/90 mm/Hg to już na pewno jest nadciśnienie. Ale jeśli ktoś ma ciśnienie pomiędzy 130/80 mm/Hg a 140-90 mm/Hg to już jest alert i już leczymy takiego pacjenta, jeśli ma dodatkowe choroby. 

Kiedyś panowała taka opinia, że to naturalne, że z wiekiem ciśnienie jest wyższe. 

Tak naprawdę ta klasyfikacja jest dla wszystkich dorosłych taka sama. Odrębnie traktujemy tylko osoby po 80. roku życia, u nich za ciśnienie prawidłowe uznaje się wartości poniżej 140/90 mmHg. Osoby starsze mają  po prostu sztywniejsze naczynia i ten pomiar wychodzi wyższy. Ale nie jest tak, że im ktoś starszy, tym powinien mieć ciśnienie wyższe i to dobrze. 

Ciśnienie powinniśmy mierzyć dobrym aparatem naramiennym, automatycznym, nie kupionym w supermarkecie, ale sklepie medycznym albo aptece. Musi to być aparat zwalidowany. Ciśnienie należy mierzyć na ramieniu. W momencie pomiaru jest uciskana tętnica, aż do jej zamknięcia i aparat zlicza ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Jak osoba starsza ma sztywniejsze naczynia, w pomiarze wartości te wychodzą wyższe, i u nich do 140/90 mmHg to też norma. Ale do 80. roku życia, wszyscy, jeśli to możliwe, powinni mieć ciśnienie poniżej 130/80.

W jaki sposób prawidłowo mierzyć ciśnienie, aby to było wiarygodne?

Należy usiąść, odpocząć co najmniej 5 minut. Bo normy odnoszą się ciśnienia w pozycji siedzącej i po odpoczynku. Założyć mankiet mniej więcej na środkową część ramienia, zapiąć i ta rureczka powinna iść wzdłuż tętnicy ramieniowej, pośrodku dołu łokciowego. Należy się oprzeć, zmierzyć ciśnienie raz, odczekać minutkę i zmierzyć drugi raz, a jak są różne wartości to i trzeci. Ale żeby ocenić swoje ciśnienie, trzeba je pomierzyć przez co najmniej 5 dni, rano i wieczorem, dwa razy za jednym posiedzeniem Czyli dwa razy po dwa razy. Bo jeden  pomiar o niczym nie świadczy, taka osoba może być np. zdenerwowana. Ale jak już sobie zmierzymy i wyjdzie ten wynik powyżej 130/90 mmHg, a już zwłaszcza powyżej 140, to na pewno trzeba włączyć alert i sprawdzać. Może nie od razu iść do lekarza, bo w gabinecie lekarskim obowiązują jeszcze trochę wyższe normy, bo tu zawsze dochodzi jeszcze ten stres. Zachęcam jednak do samopomiarów, do tego, aby był w domu aparat, to nie jest do duży koszt, szczególnie jak ktoś choruje dodatkowo, zwłaszcza na choroby układu sercowo-naczyniowego czy cukrzycę. 

Mierzymy na prawym czy lewym ramieniu?

Musimy sprawdzić, na którym ramieniu ciśnienie jest wyższe; jak mamy powyżej 20 mm słupa rtęci różnicy, mierzymy zawsze na tym, na którym jest wyższe. Zwykle większość osób ma wyższe ciśnienie na lewej ręce. Dobrze jest jednak najpierw pomierzyć na jednej i drugiej, potem zacząć z drugiej, przejść na pierwszą, aby sprawdzić, czy jest jakaś prawidłowość.

A ciśnieniomierze nadgarstkowe? One są dla wielu osób wygodniejsze.

Ciśnieniomierze nadgarstkowe nie mają walidacji. Jest tam inna zasada mierzenia ciśnienia, to inna tętnica. To są tylko orientacyjne pomiary. Oczywiście, jak osoba starsza nie daje rady mierzyć naramiennie, to  lepiej jak mierzy nadgarstkowo niż w ogóle. Ale nie są to aparaty rekomendowane.

Teraz są i zegarki, które mierzą ciśnienie, ale to tylko wartości orientacyjne. Są i takie, co mierzą ekg, i zdarza się, że wychodzą jakieś nieprawidłowości, ale potem się to nie potwierdza. 

Dobrze ciśnienie mierzy aparat naramienny, z dobrą walidacją, kupiony w sklepie medycznym czy aptece. Wtedy mamy pewność wyników.

Co jaki czas należy kontrolować sobie ciśnienie? 

Wytyczne mówią, aby mierzyć ciśnienie co najmniej raz w roku. Jeśli ktoś jest zdrowy, nie ma chorób dodatkowych, powinien raz-dwa razy do roku samemu w domu ciśnienie zmierzyć. Jeżeli ktoś choruje, zwłaszcza na choroby sercowo-naczyniowe, cukrzycę, ma problemy endokrynologiczne, warto mierzyć ciśnienie częściej.

Czy są jakieś objawy, które mogą sugerować, że mamy podwyższone ciśnienie? Np. bóle głowy?

To bardzo często popełniany błąd, że wiele osób mierzy ciśnienie w momencie, kiedy boli głowa. Dlatego warto mierzyć ciśnienie gdy dobrze się czujemy. Bo gdy mierzymy w momencie bólu głowy, nie wiemy wtedy, czy głowa boli, bo ciśnienie jest wysokie, czy jest ono wysokie, bo boli głowa. Bóle głowy mogą być objawem wysokiego ciśnienia, ale nie muszą. Wysokie ciśnienie czasem objawia się zaburzeniami widzenia, szumami w uszach, napięciem w okolicy potylicznej, rozdrażnieniem, problemami z koncentracją. Ale często nie daje żadnych objawów, i pierwszym objawem może być udar. Mamy takich pacjentów. Dlatego warto mierzyć ciśnienie, nawet jak ktoś się dobrze czuje. Bo nie ma takiego jednego objawu, który wskazuje, że to jest na pewno nadciśnienie.

Spotkałem się z takim poglądem, że osoby z podwyższonym ciśnieniem są bardziej aktywne, mają więcej energii do życia.  

Na pewno nie przekłada się to na rzeczywistość. Pacjent może być pobudzony, rozdrażniony i z tego powodu mieć podwyższone ciśnienie, ale nie jest tak, że trzymajmy wysokie ciśnienie, to będziemy mieć więcej energii. Wysokie ciśnienie jest niebezpieczne, daje wiele różnych powikłań. Rzeczywiście, gdy pacjent z wysokim ciśnieniem zaczyna leczenie, może początkowo czuć się senny, mieć mniej energii. Ale to przejściowa sytuacja. Jak organizm się przyzwyczai do tych nowych wartości, normalnie funkcjonuje na niższym ciśnieniu.

Wykonujemy regularne pomiary, obserwujemy, że to ciśnienie jest jednak podwyższone. Jak wygląda wtedy diagnostyka, jakie badania są wykonywane? Czy od razu dostajemy leki, czy na początek wystarczy modyfikacja stylu życia?

Od razu, gdy widzimy, że coś się dzieje, zalecamy modyfikację stylu życia. Jest specjalna dieta DASH, która ma udowodnione działanie obniżające ciśnienie. Jest to dieta zbliżona do śródziemnomorskiej, bogata w warzywa, pełnoziarniste pieczywo, chude mięso, ryby, bez słodyczy. Czyli zdrowa dieta, którą należy wdrożyć, niezależnie od leczenia farmakologicznego. Ale też wdrażana jest diagnostyka w kierunku wtórnego nadciśnienia, czyli innej choroby, która mogłaby sprawić, że mamy podwyższone ciśnienie, mogą to być np. choroby tarczycy, nerek. 

Trzeba też sprawdzić, czy to ciśnienie rzeczywiście jest podwyższone. Zakładamy pacjentowi tzw. holter, aby ocenić, jakie jest ono w ciągu dnia i w nocy, podczas snu. Jest np. nadciśnienie maskowane, które jest niższe w ciągu dnia, w gabinecie lekarskim, niż w domu i w nocy. Poszukujemy też ewentualnych powikłań, wykonując badania diagnostyczne jak echo serca, usg jamy brzusznej.

Zaleceniem jest dieta DASH. A co z taką codzienną przyprawą, jak sól? Można jej używać?

Na pewno sól może pogarszać sytuację i zalecenia mówią, by unikać soli, nie dosalać. Wystarczy że mamy jej sporo w produktach przetworzonych. Natomiast jeżeli ktoś ma wydolne nerki, w miarę dobrze się odżywia, ta sól nie jest aż tak groźna. Czasem pacjenci mają nawet za niskie sody. Bo np. piją wodę z kranu, czy przegotowaną, która nie jest mineralizowana, nie zawiera sodu. Dlatego czasem można trochę dosolić. Ale generalnie, jak ktoś ma podwyższone ciśnienie, nie powinien dosalać, ale stosować zamiast tego inne przyprawy. 

Jak wygląda leczenie nadciśnienia?

Idziemy obecnie w kierunku preparatów wieloskładnikowych. Zaczynamy leczenie od dwóch leków, w mniejszych dawkach, unikamy powikłań dzięki temu. Staramy się, aby był to preparat wieloskładnikowy, tzw. SPC formula. Pacjent ma jedną tabletkę, składającą się z dwóch kierunków leczenia. Kiedyś dawaliśmy jeden lek, zwiększaliśmy dawkę i gdy nie działał, dołączaliśmy drugi. Teraz mamy zalecenia, że zaczynamy od dwóch składników, najlepiej w jednej tabletce, w małych dawkach. Jeśli po 2-3 miesiącach terapia nie jest zadowalająca, dołączamy trzeci preparat, ale też w  jednej tabletce. Pacjenci, którzy się leczą z powodu nadciśnienia powinni domagać się od swoich lekarzy, aby mieć jak najmniej tabletek do łykania.

Bywa tak, że pacjenci mówią, że jak rano mierzą ciśnienie i jest dobre, to znaczy że nie muszą brać tabletki, wieczorem jest już wysokie i wtedy już biorą. 

To jest ogromny problem w naszej pracy, że pacjenci zaczynają sami się leczyć. Ja zawsze tłumaczę, że to, że dziś ciśnienie jest dobre, to efekt wczorajszego i przedwczorajszego leczenia, tego, że tabletki były przyjmowane. Dlatego te leki tak samo i dziś powinny być przyjmowane. Nie można decydować o tym, czy mam przyjąć tabletkę czy nie, na podstawie jednego pomiaru ciśnienia. To, że jest ciśnienie prawidłowe, to znaczy że jest się dobrze leczonym. My do tego dążymy, aby pacjent nie musiał codziennie sprawdzać, jakie ma ciśnienie, ale wiedział, że jak raz dziennie rano połknie tabletkę, nie musi przejmować się tym, co będzie wieczorem, bo to ciśnienie powinno być prawidłowe. Taka sytuacja, o której pan profesor mówił, że rano nie wezmę tabletki, a wieczorem wezmę, bo ciśnienie jest wyższe, powoduje, że ciśnienie się rozreguluje i dopiero powstanie problem.

Co się dzieje, jeśli nie leczymy nadciśnienia?

Spustoszenie jest w całym organizmie. Dlatego, że jak powiedziałam, ciśnienie zapewnia przepływ krwi w całym organizmie i ukrwienie narządów i jeżeli jest nieprawidłowe, może uszkadzać cały organizm. Idąc od góry, może doprowadzać do udarów, czy krwiotocznych czy niedokrwiennych, do miażdżycy tętnic szyjnych czy kończyn dolnych. To zaburzenia widzenia. A także uszkodzenia serca, to liczne choroby: zawały, niewydolność serca, migotanie przedsionków. Może też uszkadzać nerki, co może wiązać się z koniecznością  dializ. Miażdżyca tętnic kończyn dolnych może z kolei prowadzić nawet od amputacji. Mówi się, że nadciśnienie to cichy zabójca, bo może nie dawać żadnych objawów, ale nie znaczy, że nie robi spustoszenia i nie daje powikłań.

Była mowa o nadciśnieniu wtórnym. Przy których chorobach warto wzmóc czujność i bardziej kontrolować ciśnienie?

Przy schorzeniach tarczycy – zarówno w niedoczynności, jak i nadczynności, może być nadciśnienie. Także w chorobach nerek, nawet jak nie występuje przy rozpoznaniu, przy postępie choroby u 90 proc. pacjentów nadciśnienie tętnicze się rozwija. W chorobach serca, jak ktoś ma niewydolność, powinien częściej  mierzyć ciśnienie. Ale też cukrzyca i choroba otyłościowa, w którą często wpisane jest nadciśnienie tętnicze. 

Maj to miesiąc szczególny, w którym bardziej niż zwykle zwracamy uwagę na ciśnienie. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby je mierzyć też w innych miesiącach. A co się dzieje w maju?

W maju zawsze odbywa się ogólnoświatowa akcja ph. Maj miesiącem mierzenia ciśnienia. Także w Białymstoku 18 maja odbywała się, już po raz 4. akcja, podczas której można było zmierzyć ciśnienie, ale też poziom glukozy, wykonać ekg. I osoby, u których wykrywaliśmy dotąd podczas takich akcji podwyższone ciśnienie, trafiały potem do nas do poradni czy kliniki.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Co to IKP? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-co-to-ikp/ Sun, 15 Jun 2025 10:48:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27919 IKP-Internetowe Konto Pacjenta

Agata Dyszkiewicz, Monika Stasiak

Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były Agata Dyszkiewicz, naczelnik wydziału obsługi klientów i profilaktyki podlaskiego oddziału NFZ oraz Monika Stasiak, kierownik sekcji informacji, skarg i wniosków podlaskiego oddziału Narodowego Funduszu Zdrowia

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Co to IKP?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Internetowe Konto Pacjenta – IKP. Co to takiego jest? Co my jako pacjenci w tym koncie znajdziemy? 

AD: W IKP mamy cały szereg interesujących nas jako pacjentów, informacji. Począwszy od danych o wszystkich świadczeniach, które wykonano na naszą rzecz, o naszym statusie ubezpieczenia, bądź braku ubezpieczenia, w tym także naszych dzieci. Jest też kategoria danych o refundacji, z której można dowiedzieć się, ile za nasze leczenie zapłacił NFZ. I to jest, jak się okazuje, dla naszych pacjentów bardzo ważna informacja. Prace nad stworzeniem tego systemu rozpoczęły się w 2011 roku, kształt taki, jaki mamy w tej chwili IKP uzyskało w 2021 roku. IKP czerpie dane z wielu platform: z platformy P1, do której placówki medyczne przekazują informacje o zdarzeniach medycznych; z ZUS-u – stąd są nasze dane o systemie ubezpieczeniowym; w czasie pandemii korzystaliśmy z systemu EWP – mamy tutaj dane o szczepieniach przeciwko covidowi oraz z systemu e-Krew. Dostęp do IKP ma każdy, kto ma numer PESEL, wystarczy się zalogować i już widać swoje dane medyczne. Chcę uspokoić i podkreślić, że to są dane, które są w pełni bezpieczne. Jak wejdą państwo na swoje konto, to w lewym górnym rogu widać taką samą kłódeczkę, jak podczas dokonywania transakcji bankowych. To oznacza, że przeglądanie danych, każda sesja dokonywana w IKP, jest sesją całkowicie bezpieczną, jeżeli chodzi o nasze dane osobowe i zdrowotne. 

Ale też możemy potwierdzić naszą tożsamość poprzez bankowość elektroniczną. 

AD: Oczywiście, jest to jeden ze sposobów logowania się do IKP.  Możemy też logować się przez aplikację mObywatel i profil zaufany. To są 3 najczęstsze metody logowania się do IKP. 

Jak dużo osób jest zainteresowanych korzystaniem z Internetowego Konta Pacjenta? Czy to jest powszechne narzędzie? 

AD: To ja powiem tak przekornie. O tym, czy i w jakim zakresie pacjenci śledzą swoje dane w IKP jako NFZ wiemy na podstawie zgłoszeń, które dotyczą kwestionowania świadczeń. Liczba takich sygnałów z roku na rok się zwiększa. Za cały ubiegły rok było ich ponad 130, w tym roku to już ponad 400 zgłoszeń. I to pokazuje, jak jesteśmy świadomi, jak coraz bardziej przyglądamy te dane, weryfikujemy, czy pieniądze wydawane z naszej składki zdrowotnej są faktycznie wykorzystywane w sposób rzetelny i prawdziwy.  

Co pacjenci zgłaszają? To że np. mają wpisane w IKP wizytę, której nie odbyli? 

MS: Niestety tak. Pacjent logując się na swoje IKP widzi udzielone mu świadczenia i jeżeli się zorientuje, że na takiej wizycie nie był, ma możliwość, wchodząc poniżej wyświetlonej tabelki z wszystkimi danymi dotyczącymi poszczególnego świadczenia, zgłosić nieprawidłowość. To automatycznie jest przekazywane do nas i my widzimy, że pacjent kwestionuje świadczenie w danym dniu, z daną odpłatnością, udzielone przez danego świadczeniodawcę. I to w wielu przypadkach się potwierdza. Chciałabym też zaapelować, żeby nie zgłaszać nam przez IKP wszystkiego  – IKP służy przede wszystkim do tego, żeby zgłosić, że nie miałem udzielonej wizyty albo miałem udzieloną wizytę, ale za nią zapłaciłem, a koszt wizyty także poniósł ją NFZ, czy że wizyta została udzielona, ale nie ma potwierdzenia zapłaty. Pacjenci zgłaszają nam też jednak przez IKP inne sprawy, np. proszą o przeniesienie terminu leczenia, zgłaszają zastrzeżenia do zachowania lekarza, czy że coś jest pomylone w danych, albo recepta została źle zrealizowana. 

A taka sytuacja, że byliśmy na wizycie, ale jej w systemie nie widzimy?  

MS: Też jak najbardziej możemy to zgłosić.  W historii leczenia mamy taką zakładkę jak zdarzenia medyczne i tam są odnotowane wszystkie udzielone nam świadczenia, nie tylko te, za które fundusz zapłacił, ale także te prywatne. I w tych zdarzeniach medycznych oprócz tego, że jest informacja, że byliśmy na takiej wizycie, mamy tzw. funkcjonalność e-dokumentacji. W tej e-dokumentacji oprócz tego, że mamy informacje na temat postawionej diagnozy, czyli rozpoznania, mamy też informacje  co było wykonane na wizycie, jakie mieliśmy zlecone badania, jakie badania zostały zweryfikowane. Jeżeli chcemy mieć taką informację, bo jest na przykład ona nam potrzebna, żeby ją przedstawić np. lekarzowi rodzinnemu, możemy zgłosić do funduszu, że są braki w tej dokumentacji. Czasami zdarza nam się taką taką sytuację wyjaśnić, bo po prostu lekarz nie wprowadził tych danych. Czasami musimy pacjenta przekierować do administratora danych w IKP, czyli do Centrum e-Zdrowia. 

AD: Natomiast jeszcze IKP niestety nie ma funkcjonalności blokady zgłoszenia nieprawidłowości. Jeżeli już  zgłosili nam państwo nieprawidłowość, ten guziczek „zgłoś” będzie ciągle aktywny, każde kolejne naciśnięcie guzika powoduje, że dostajemy kolejne zgłoszenie. Zdarza się, że dostajemy 10 takich samych zgłoszeń. Oczywiście rozpatrujemy to jako jedno. Dlatego prosimy o pojedyncze zgłoszenia. Zawsze też informujemy zgłaszające osoby, że prowadzimy postępowanie, żeby byli spokojni, że myśmy się sprawą zajęli.  

Myślę, że nasi słuchacze, jeśli nie mają jeszcze dostępu, zostali zachęceni do zalogowania się w  IKP.  Jak to zrobić? 

AD: Wchodzimy na stronę pacjent.gov.pl. Po prawej stronie w górnym rogu mamy polecenie, zaloguj się do IKP. Klikamy zaloguj się i wyświetlają nam się różne sposoby logowania: przez bank, profil zaufany. Wybieramy sposób dowolny, logujemy się i to nasze konto jest już aktywne, nasze dane już tam są, bo tak jak mówiliśmy na początku – każdy, kto ma PESEL posiada IKP. 

Mało tego. Pacjenci małoletni od szesnastego roku życia jak mają PESEL też mają dostęp do IKP, ale bez możliwości zarządzania swoimi danymi medycznymi. Ale rodzic, który ma dostęp do takiego konta, oczywiście może to zrobić. W momencie, kiedy dziecko kończy 18 lat, rodzic z automatu  traci uprawnienia i możliwość podglądu danych zdrowotnych na koncie dziecka, bo jest to już osoba pełnoletnia. 

W przypadku osób starszych, które obawiają się, że nie są biegłe w komunikacji cyfrowej i będą mieć z tym problem,  warto poprosić osobę najbliższą, żeby zrobiła logowanie do IKP  i skorzystała z funkcji: twój pełnomocnik konta. Możemy upoważnić dowolną osobę do zarządzania tym kontem, czyli do wchodzenia, podglądania, dokonywania operacji. Pełnomocnik ma dostęp do wszystkich danych skierowań, recept. Mało tego, możemy też upoważnić placówkę medyczną, żeby miała dostęp do naszych danych –  wskazujemy wtedy zakres danych, do których nasz lekarz POZ miałby mieć wgląd, czyli recepty, skierowania, zdarzenia medyczne. Biorąc pod uwagę skłonność naszego społeczeństwa do do przyjmowania bardzo wielu leków, czasami wykluczających się, może może warto się zastanowić, czy by takiego dostępu swojemu lekarzowi rodzinnemu nie udzielić.  

MS:  Wiele osób przychodzi do nas i zgłasza, że nie chce nikomu udzielać żadnych informacji, nie chce, żeby lekarz wiedział, gdzie się leczy, jakie ma leki zlecane. Natomiast wiem z własnego doświadczenia, jakie to jest pomocne i bardzo zachęcam, żeby to sobie stworzyć. W tamtym roku wybierając się na długie wakacje w Polsce zapomniałam całego kuferka z lekami. Kiedy się zorientowałam, już w tym miejscu, gdzie wypoczywałam, że nie mam tych leków, wykonałam  telefon do lekarza rodzinnego, który wypisał mi potrzebne leki, te zlecone przez specjalistę. Dostałam kod recepty na sms, poszłam do pobliskiej apteki, wykupiłam leki, które były mi potrzebne, żeby spokojnie móc wypoczywać. 

AD: Na IKP mamy też naprawdę bardzo przydatne  informacje o sposobie dawkowania leków. Widzimy to na naszym IKP w wersji stacjonarnej i mobilnej. Wersja stacjonarna jest wersją bardziej pełną,  – możemy przez nią zgłaszać nieprawidłowości; w wersji mobilnej nie wszystkie funkcjonalności są dostosowane, także z tego względu, że ta wersja mobilna ma nam służyć do szybkiego pozyskania danych. I w IKP, jeżeli chodzi o recepty, mamy sposób dawkowania, a także  możliwość korzystania z ulotki. Czyli nie musimy już tych ulotek pilnować. I do tego mamy datę ważności tego opakowania leku, które zakupiliśmy. W przypadku skierowań, jest możliwość pobrania ich w pliku PDF, zapisania sobie na komputerze, wydrukowania, przesłania mailem np. osobie z rodziny, lekarzowi. To jest takie narzędzie, które ułatwia nam poruszanie się po systemie opieki zdrowotnej. Trwają też prace nad centralną rejestracją i mamy nadzieję, że w końcu przez swoje konto IKP będziemy mogli się zarejestrować do specjalisty. W tej chwili jako pilotażowa jest tu włączona poradnia kardiologiczna i badania profilaktyczne. 

Myślę, że w przypadku badań profilaktycznych to za dużych kolejek nie ma, bo my tak generalnie jako społeczeństwo, jeśli chodzi o profilaktykę i taki prozdrowotny tryb życia, to raczej nie jest to nasza najmocniejsza strona. Z tego co pamiętam statystyka korzystania z badań profilaktycznych nie rośnie. 

AD: Jeżeli chodzi o badania profilaktyczne, to nie możemy się tłumaczyć tym, że nie ma do nich dostępu. Jeżeli chodzi o badania mammograficzne, mamy pracownie stacjonarne, mamy mammobusy, na naszej stronie internetowej jest wykaz mammobusów na dany miesiąc. Także na różnych wydarzeniach profilaktycznych, w których bierzemy udział, często się zdarza, że w pobliżu stoi mammobus. Nie ma naprawdę żadnych przeszkód dostępnościowych, jeśli gdzieś nie ma pracowni mammograficznej, dojedzie mammobus, on jeździ po całym województwie, jest wszędzie. Zachęcam panie do tego, żeby odłożyły na bok lęk, jakieś nieprawdziwe doniesienia, że jeśli mam guzek, nie należy go tykać. Zadbajmy o siebie drogie panie, bo jesteśmy tego warte.  

Dodam, że IKP to też profilaktyka. W wersji mobilnej mamy np. krokomierz. Możemy sobie tą funkcję włączyć i telefon będzie nam zliczał kroki. Mamy też opcję kontrolowanie picia wody. A nie zawsze pamiętamy o tym, że jednak należy pić wodę. Starsze osoby zwłaszcza mają z tym problem, bo nie czują pragnienia i wydaje im się, że poranna kawa czy herbata do południa wystarczy. Nie wystarczy. 

Są jeszcze jakieś inne ciekawe funkcje? 

AD: Przez IKP możemy złożyć deklarację wyboru lekarza rodzinnego, pielęgniarki rodzinnej i położnej rodzinnej. Taka forma złożenia deklaracji przez pacjenta jest formą pełnoprawną. Niestety coraz częściej zdarzają nam się sygnały od pacjentów, że w danej przychodni w taki sposób składane deklaracje nie są przyjmowane, że wymagana jest osobista wizyta pacjenta. Ale na podstawie ustawy o POZ złożenie deklaracji wyboru przez IKP jest pełnoprawną formą i pacjent nie może spotkać się z odmową złożenia deklaracji właśnie w taki sposób. Mamy cyfryzację systemu ochrony zdrowia i takie udogodnienie jest także przewidziane. 

Mówiliśmy o IKP i o dzieciach. Co my możemy zobaczyć na koncie dziecka?   

MS: Jeżeli mamy prawidłowo zgłoszone dziecko do ubezpieczenia, mówię o dzieciach do osiemnastego roku życia, to z automatu rodzic powinien widzieć konto dzieci na zakładce uprawnienia. Możemy zerkać, jakie świadczenia były udzielone, zamawiać recepty. Ale powtarzam, że należy prawidłowo zgłosić dziecko i jeśli nie widzimy tego konta, należy to wyjaśnić ze swoim pracodawcą, czy w ZUSie.

Czy też możemy jako rodzice zgłosić jakieś reklamacje do NFZ? 

MS: Jak najbardziej, widząc, że coś nie zostało udzielone, a widzimy to na koncie swojego dziecka,  należy to zgłosić do NFZ. Jeszcze dodam, że rodzic, który zgłasza dziecko do ubezpieczenia, widzi jego konto, ale też jest taka możliwość, aby oboje rodzice widzieli profil swojego dziecka. Wtedy wystarczy, aby obydwoje rodzice zgłosili dziecko, albo rodzic, który zgłasza dziecko do ubezpieczenia dodał pełnomocnika do konta dziecka. Tylko ten drugi rodzic musi mieć aktywne IKP – wtedy wpisując dane: imię i nazwisko PESEL rodzica, też będzie mógł korzystać z konta swojego dziecka. 

Czy jeśli mamy problem z zalogowaniem do IKP, możemy gdzieś interweniować? Bo to  jest taka przestrzeń wirtualna, czy możemy jakoś dotrzeć do osoby, która nam pomoże? 

AD: Jak wchodzimy na stronę pacjent.gov.pl i nie możemy się zalogować, to kółko ciągle się mieli, można zgłosić uwagę do funkcjonalności systemu. Takie zgłoszenie będzie trafiało do Centrum e-Zdrowia, i stamtąd uzyskamy informację o tym, co się z tym zgłoszeniem dzieje. Natomiast system IKP działa tak jak transakcja bankowa, elektroniczna. Jeżeli wchodzimy do systemu, ale niewiele w określonym czasie tam robimy, czyli nie przeglądamy, nie sprawdzamy danych, to sesja wygasa, tak jak sesja bankowa. Następuje wylogowanie z konta i żeby wejść ponownie, trzeba odczekać kilka minut, aby system wpuścił ponownie. Musi się zrestartować, tak jak nasze systemy bankowe. 

Chciałbym, żebyśmy jeszcze raz powiedzieli o bezpieczeństwie tych danych, które są zgromadzone na IKP. Jeśli zaczynamy się logować, zaczynamy przeglądać, jakie jest ryzyko, że ktoś wejdzie w posiadanie tych naszych danych? Czy to po prostu jest bezpieczne?  

AD: Jest to takie bezpieczeństwo, jak bezpieczeństwo naszych danych bankowych. Mamy połączenie szyfrowane, ja nie bez powodu mówiłam o tej kłódce, ponieważ też bardzo wielu fachowców od cyberbezpieczeństwa zwraca uwagę na to, żeby mimo tego, że logujemy się na stronę moje IKP, to żeby sprawdzać, czy na pewno wyświetliła nam się prawidłowa strona. Bo wiemy o oszustach, którzy podszywają się pod różne strony dosłownie dokonując przedstawienia jednej literki, a cała szata graficzna jest ok. Tu jest wskazany symbol gov jako platforma rządowa. To jest też oznaczenie bezpieczeństwa i pełne szyfrowane bezpieczeństwo naszych danych. 

MS: Jeszcze dodam, że logując się do IKP każdorazowo dostajemy smsem kod autoryzacji, więc  jeżeli wchodzimy na taką prawdziwą stronę, a nie jakąś fałszywą, to otrzymamy z systemu e-zdrowie taki kod szyfrujący. 

AD: Albo jeżeli wchodzimy profilem bankowym, to też mamy ze strony banku powiadomienia odnośnie akceptacji. Nie wystarczy sam login, ale też dodatkowe zabezpieczenie tego naszego wejścia i korzystania ze swoich danych. 

Podsumowując: z IKP jest łatwiej czy trudniej? 

AD: Łatwiej. Już mówiliśmy o lekach o receptach. To jest genialna kopalnia wiedzy, jeżeli chodzi o przyjmowane przez nas i naszych najbliższych leki. Wiemy jak rodzice, czy też starsi podopieczni powinni dawkować te leki. Jesteśmy w stanie sprawdzić po opakowaniu i po liczbie leków czy gdzieś nie nastąpiło nieprawidłowe przyjmowanie przez przez pacjenta. Możemy składać deklarację do lekarza bez wychodzenia z domu. Możemy upoważnić osobę najbliższą do dostępu do swoich  danych medycznych, czy też informacji. Jak upoważnimy dowolnego lekarza, do którego mamy zaufanie, do dostępu do naszych danych medycznych, to jeszcze zwiększa poziom naszego bezpieczeństwa, jeżeli chodzi o możliwe interakcje między między lekami. 

Możemy uzyskać w sposób zdalny receptę, nawet będąc w odległym miejscu od naszego lekarza rodzinnego. 

AD: I jeszcze a propos recepty w mobilnej wersji. Mamy taką funkcjonalność, że jak idziemy do apteki, to nie musimy przy wszystkich podawać kodu i numeru PESEL, tylko pokazujemy kod QR, farmaceuta skanuje i ma tam wszystkie dane, żeby nam te leki wydać. No i mamy taką funkcję edukacyjną IKP, czyli wiemy o wartości udzielonych nam świadczeń, czyli co my z tej składki zdrowotnej tak naprawdę mamy. 

I to chyba najwięcej emocji wzbudza. 

AD: To budzi emocje, ale też emocje takie, że ludzie przychodzą i mówią, że nie wiedzieli, że to jest takie drogie leczenie. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Mózg w dobrej kondycji https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-mozg-w-dobrej-kondycji/ Thu, 12 Jun 2025 21:14:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27901 Mózg w dobrej kondycji

dr hab. Sylwia Naliwajko, dr Marta Jakoniuk

Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były dr hab. Sylwia Naliwajko z Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku i dr Marta Jakoniuk z Zakładu Neurologii Inwazyjnej UMB

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Mózg w dobrej kondycji
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Spotykamy się za sprawą inicjatywy, która brzmi: „Mózg w dobrej kondycji – nowoczesne strategie żywieniowe w opóźnianiu procesów neurodegeneracyjnych”. Konferencja pod takim hasłem odbyła się w maju w Białymstoku. Skąd taki pomysł?

SN: Pomysł wziął się z tego, że ja oprócz tego, że pracuję naukowo i dydaktycznie na UMB, założyłam firmę, w której ziściłam swoje marzenie – bardzo chciałam zrobić produkt o wysokim potencjale bioaktywnym, co ma szczególne znaczenie w kontekście neurodegeneracji. W ramach  projektu dofinansowanego ze środków UE wprowadziliśmy na rynek innowacyjny produkt i do tego opracowaliśmy aplikację, która pozwala na ocenę stanu odżywienia, ze szczególnym uwzględnieniem pacjentów z ryzykiem niedożywienia.

Ta konferencja była podsumowaniem projektu, ale też wydarzeniem, gdzie mogli spotkać się zwykły człowiek, biznes, nauka i środowisko medyczne. Bo jednak zdrowie jest największą wartością, o która możemy zadbać.

Pracownicy Zakładu Bromatologii UMB często u nas w radiu goszczą, rozmawiamy o żywieniu, różnych preparatach, suplementach diety. Natomiast choroby neurozwyrodnieniowe to temat i ciekawy, i mocno niepokojący. Bo im dłużej żyjemy, tym mamy większą szansę na choroby neurozwyrodnieniowe. Jakie choroby najczęściej nasz mózg atakują?

MJ: Choroby neurodegeneracyjne polegają na tym, że pewne komórki nerwowe w naszym mózgu ulegają degeneracji, w związku z czym wypadają nam pewne funkcje życiowe, bardzo ważne, które możemy podzielić na ruchowe i pozaruchowe. Najczęstszymi chorobami neurodegeneracyjnymi jakie znamy są choroba Parkinsona i choroba Alzheimera, zaliczana do grupy chorób otępiennych. Ale to także choroby rzadsze, jak stwardnienie zanikowe boczne, otępienie czołowo-skroniowe, zanik wieloukładowy. Według przewidywań WHO, jeśli chodzi o otępienie lub chorobę Alzheimera, w 2050 roku może dochodzić nawet do 150 mln przypadków na świecie, gdy teraz mamy ok. 55 mln takich pacjentów. W przypadku choroby Parkinsona  – do ok. 9 mln. Czyli to bardzo duża grupa. Co ważne, gdy pacjent choruje, razem z nim bardzo często choruje też cała rodzina, bardzo obciążony jest także system opieki zdrowotnej. Dlatego warto byłoby przyjrzeć się temu, co możemy zrobić, aby tych neurodegeneracji było jak najmniej.

Co się dzieje z organizmem w chorobie Parkinsona? Wiadomo, że zaczyna nam wtedy brakować dopaminy. Dlaczego tak się dzieje i kiedy pojawiają się objawy?

MJ: Przede wszystkim podstawą choroby Parkinsona jest zanik komórek substancji czarnej, które wytwarzają dopaminę, ale oprócz tego, że nie jest wytwarzana dopamina, jest szereg zaburzeń w innych neuroprzekaźnikach, jak acetylocholina, kwas gamma-aminomasłowy. Stąd pojawia się szereg objawów, które w znacznym stopniu obniżają jakość życia: drżenie, sztywność, spowolnienie, zaburzenia równowagi, zaburzenia postawy. Dodatkowo pojawiają się inne objawy, związane z serotoniną, jak zaburzenia lękowe, zaburzenia otępienne, orientacji w terenie. Dodatkowo pojawiają się objawy z układu autonomicznego, czyli to, o czym pacjenci często nie mówią: zaburzenia ze strony układu pokarmowego, jak zaparcia, ale też zaburzenia rytmu snu,  pracy serca, zaburzenia węchu – które bardzo często są objawem poprzedzającym wystąpienie objawów ruchowych. One mogą mieć miejsce już nawet 5-10 lat wcześniej.

Objawy pojawiają się, gdy tej dopaminy zostanie już niewiele, ok. 20 procent. Czyli przez wiele lat dochodzi do spadku dopaminy, nasz układ nerwowy ulega w tym czasie degeneracji, a ta degeneracja jest jeszcze przyspieszona z powodu niedoborów substancji, które można by przyjmować w formie opracowanego przez panią docent preparatu. Jakie to są substancje?

SN: Jestem dietetykiem i chciałam, aby wszystko to było jak najbardziej naturalne, bo wcale nie jestem zdania, że powinniśmy wszystko suplementować i korzystać z różnych kapsułek i pigułek. W takim normalnym żywieniu jesteśmy w stanie bardzo dużo składników sobie dostarczyć. Z badań wynika, że nawet  30-40 proc. przypadkom demencji jesteśmy w stanie zapobiec, przez wpływ na czynniki modyfikowalne, takie jak aktywność fizyczna i prawidłowe żywienie. Ja od wielu lat badam, jak Polacy się żywią i widzę, że te błędy się powtarzają. W diecie wielu osób brakuje przede wszystkim błonnika pokarmowego, średnio spożywane jest ok. 17-18 g, a potrzeba min. 25 g dziennie. To wpływa na mikrobiotę jelitową, która jest niedożywiona lub dożywiona tym, czym nie powinna, np. białkiem czy cukrami prostymi. Co ciekawe, nasze bakterie jelitowe są bardzo podatne na to, co jemy i one są w stanie bardzo szybko zmienić się w korzystną mikrobiotę, jeśli dostarczymy odpowiednią ilość błonnika pokarmowego.

Dlatego też jednym ze składników mojego preparatu jest unikalna kompozycja błonnika pokarmowego, po to aby polepszyć mikrobiom jelitowy.

A pamiętajmy, że obecnie mówi się, iż jelita to nasz drugi mózg.

Czekałem, kiedy padnie to sformułowanie. Kiedyś jelita były mało atrakcyjne, raczej się o nich nie mówiło, a okazuje się, że to co dzieje się w przewodzie pokarmowym, ma wpływ nie tylko na ten przewód i dostarczenie organizmowi białka, tłuszczy, węglowodanów.  A na co jeszcze?

SN: Mikrobiota jelitowa wytwarza też szereg neuroprzekaźników, bądź prekursorów tych neuroprzekaźników. Dodam, że mikrobiota jelitowa z jednej strony może być naszym sprzymierzeńcem, a z drugiej źródłem niekorzystnych zdarzeń w naszym organizmie. Dlatego musimy o nią zadbać, ją nakarmić. Bo jak nie dokarmimy jej odpowiednio, ona zaczyna uszkadzać naszą ochronę komórek, tą warstwę śluzową i zaczyna uszkadzać nasze komórki. Ponieważ my w jelicie nie mamy tylko dobrych mikroorganizmów, które nam służą, ale mamy tam bardzo różną mikrobiotę. Pozytywne jest to, że w badaniach wykazano, iż już po 7 dniach od zmiany diety, dostarczenia odpowiedniej ilości błonnika, ta mikrobiota zmienia się na pozytywną, która jest w stanie wesprzeć nasz mózg, przez taką oś: jelito-mikrobiota-mózg. Taka mikrobiota jest w stanie nawet zmienić czynniki prozapalne w przeciwzapalne. Co jest niesamowicie ważne, bo w procesach neurodegeneracji biorą udział czynniki zapalne.

Tak naprawdę my w swoim życiu odżywiając się, eksperymentujemy. Spożywamy często  fastfoody, wysoko przetworzone jedzenie, niewiele mające wspólnego z naturalnym pokarmem. Do tego zażywamy wiele leków, zwłaszcza antybiotyki. I ta nasza mikrobiota musi być odporna na to wszystko.

SN: Okazuje się, że nie tylko nasza mikrobiota, ale nawet nasze komórki odpowiadają na to, co sobie fundujemy. Nawet w kontekście epigenetycznych zmian, czyli tego co nasza komórka potrafi wytworzyć pod wpływem nadmiaru albo niedoboru kalorii. Okazuje się, że nasz organizm bardzo dobrze potrafi dostosować się do niedoboru kalorycznego, takie komórki są wtedy zdrowsze, a trudniej radzi sobie z nadmiarem kalorii, bo jesteśmy genetycznie przygotowani do tego, aby kumulować.

W moim produkcie postawiłam nie tylko na błonnik pokarmowy, ale też na coś, czego zjadamy za mało, a ma udokumentowane właściwości, czyli polifenole. Wytworzyłam ekstrakt z jagód, w formie żelu, tak aby był to jak najbardziej naturalny produkt. Owoce jagodowe są tam przetworzone w niskich temperaturach, które pozwalają utrzymać antocyjany, czyli grupę polifenoli, która bardzo  pozytywnie wpływa na nasze komórki. Okazuje się, że te polifenole nawet mikrobiota przetwarza na bioaktywne związki.

Same polifenole mają szerokie działanie, od przeciwzapalnego, zmieniającego mikrobiotę na tą pozytywną, do wsparcia naszych komórek, nawet w momencie gdy zachodzi w nich transformacja nowotworowa, ponieważ wykazano, że polifenole hamują wydzielanie czynników wzrostu dla naczyń krwionośnych. Ta bardzo szeroka aktywność związków polifenolowych sprawia, że powinniśmy zjadać porcję jagód dziennie. W badaniach naukowych wykazano, że osoby które częściej jedzą jagody, rzadziej zapadają na choroby neurozwyrodnieniowe.

Jest nawet takie powiedzenie: Jedz porcję jagód dziennie, a neurodegeneracja Cię nie dotknie.

W badaniach z udziałem osób z łagodną postacią Alzheimera wykazano, że te, które jadły porcję polifenoli z jagód, miały dużo lepsze wyniki w testach oceniających sprawność poznawczą, niż osoby, które takich owoców nie jadły.

Natomiast zdaję sobie sprawę, że trudno jest o porcję jagód dziennie, bo one są dostępne u nas tylko w sezonie. Ale na pewno warto z tej możliwości korzystać.

W moim preparacie jest jagoda kamczacka, borówka amerykańska, winogrono czerwone i granat. To bardzo wysokopolifenolowe związki, wszystko jest w formie zagęszczonej i w przyjaznej formie.

Tylko ta profilaktyka wymaga dużo samozaparcia, cierpliwości, bo jest nieuchwytna. W przypadku choroby Parkinsona, jak przebiega leczenie?

MJ: Niestety, w obecnych czasach nie mamy celowanego leczenia przyczynowego. Tylko objawowe, czyli możemy farmakologicznie wpływać na szereg objawów, czyli sztywność, drżenie czy zespół zmęczeniowy. Niestety, jak ktoś nie dba o siebie, o dietę, o ruch, choroba postępuje szybciej. Chory wymaga coraz większych dawek leków i niekiedy te możliwości farmakologiczne się wyczerpują i musimy skorzystać z neurochirurgii. Mamy tu możliwość implantowania stymulatorów do mózgu. Najlepiej by było jednak nie dopuszczać do takich sytuacji i starać się, by w ogóle nie zachorować. A jak zaczynają się pojawiać objawy, iść jak najszybciej do lekarza i starać się odpowiednio dobierając dietę, suplementacje, dbając o higienę snu i ruchu, wpłynąć na tę trudno leczącą się chorobę, uciążliwe objawy i zdecydowanie ją spowolnić.

A jak to jest w przypadku choroby Alzheimera – czym spowodowane są te zmiany otępienne, czego zaczyna nam brakować i jakie mamy szanse na wyleczenie?

MJ: Choroba Alzheimera jest jedną z chorób neurozwyrodnieniowych, w której też dochodzi do zaniku, degeneracji komórek nerwowych, ale w innych obszarach mózgu: w okolicy czołowej, skroniowej. Mniej mamy tu objawów ruchowych, a więcej zaburzeń o charakterze otępiennym i ze sfery emocjonalnej. Niestety, nie mamy tu także leczenia  przyczynowego, możemy tylko uzupełniać tabletkami niektóre neuroprzekaźniki, ale nie jesteśmy w stanie powstrzymać nasilonego starzenia się mózgu. Stąd dobrze by było, aby podejmować wszystkie możliwe aktywności, w tym nasilony ruch. Badania pokazują, że zwiększony przepływ krwi przez mózg, który mamy podczas nasilonego ruchu, w znaczny sposób zmniejsza proces Alzheimera. Tak samo jest z dietą.  Insulinooporność czy nadciśnienie tętnicze, które wynikają w dużym stopniu ze złej diety, charakteru życia, przewlekłego stresu, w znacznym stopniu nasilają proces starzenia i zanikania mózgu.

Na profilaktykę nigdy nie jest za późno, najlepiej stosować ją jeszcze przed wystąpieniem jakichkolwiek dolegliwości. Czyli prowadzić zdrowy tryb życia, ze zbilansowaną dietą. U nas w studiu mamy do dyspozycji marchewki, orzechy, jabłka. To chyba dobrze?

SN: Tak, jestem pod wrażeniem. Często sporym problemem i u dzieci i u dorosłych są słodycze. A najprostszym sposobem jest zastąpić je orzechami. One też zawierają składniki pokarmowe potrzebne dla układu nerwowego, m.in. witaminy z grupy B, magnez, cynk.

Wielu osobom brakuje w diecie folianów i kwasu foliowego i należałoby pochylić się nad porcją zielonych warzyw liściastych dziennie, co też jest dość trudne. Bo powinniśmy też zwracać uwagę na źródło pochodzenia warzyw i owoców. Najlepiej by było je samemu hodować, przynajmniej część,  albo mieć zaufanego dostawcę, bo warzywa i owoce mogą być zanieczyszczone związkami chemicznymi, które mają za zadanie np. nie dopuścić do pleśnienia. Dlatego jak mamy robaka w jabłku, to znaczy że to dobrze, to zdrowe jabłko, owoc, który nie był pryskany. Ale niestety, okazuje się, że zjadamy bardzo dużo dodatków do żywności, to ok. 2 kg na osobę w ciągu roku. To dla porównania tyle samo, co nasion roślin strączkowych jak fasola, groch, soczewica. Jeśli zjadamy tych dodatków tyle co roślin strączkowych, to coś z tą dietą jest nie tak.

Dlatego też w moim preparacie mamy jagody bio. Proces produkcji i receptura zajęły bardzo dużo czasu, to kilka lat pracy, wdrożonych myśli technologicznych, uzyskałam coś wyjątkowego, z czego jestem dumna. Mam takie marzenie, że kiedyś będzie tak, że ktoś przy kasie zamiast słodyczy bierze właśnie saszetkę z ekstraktem jagodowym, tam są dwie garści jagód. I wtedy zamiast odejmować sobie zdrowia słodyczami, doda spożyciem tych dwóch garści jagód.

I jeszcze dodam, że nie tylko prawidłowa dieta i aktywność fizyczna, ale też aktywność społeczna, to czynniki, które sprawiają, że ludzie żyją dłużej i w pełnym zdrowiu.

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Gdzie do sanatorium? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-gdzie-do-sanatorium/ Sun, 08 Jun 2025 21:07:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=27899 Pytanie do specjalisty 2025. Gdzie do sanatorium?

Beata Ewa Dudek, Izabella Przewłocka

Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były Beata Ewa Dudek, kierownik działu lecznictwa uzdrowiskowego w podlaskim oddziale Narodowego Funduszu Zdrowia i Izabella Przewłocka, rzeczniczka prasowa podlaskiego NFZ 

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Gdzie do sanatorium?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

W medycynie tradycja leczenia uzdrowiskowego jest wielowiekowa. Zawsze jeździło się do wód, zmieniało się klimat w konkretnych jednostkach chorobowych. Balneologia ma zresztą duże zasługi w lecznictwie.  Teraz też, mimo dużego rozwoju medycyny klasycznej, mimo że doskonale operujemy, leczymy zachowawczo, stosujemy terapie farmakologiczne, leczenie uzdrowiskowe dalej funkcjonuje. Chciałbym, abyśmy porozmawiali, jak to z punktu widzenia pacjenta wygląda? Na początek takie pytanie: gdzie można pojechać do sanatorium na NFZ i czy to my o tym decydujemy? Np. mamy chęć leczyć się w Kołobrzegu, to możemy wybrać sobie akurat ten kierunek?

BD: Zawsze o miejscu leczenia uzdrowiskowego decyduje lekarz zatrudniony w naszym oddziale NFZ, który kieruje się przede wszystkim względami zdrowotnymi pacjenta. Decyzja podejmowana jest na podstawie danych o stanie zdrowia pacjenta opisanych w skierowaniu na leczenie uzdrowiskowe oraz w dodatkowej dokumentacji medycznej.

Osoby z określonym profilem leczenia np.: laryngologia, pulmonologia (np.: POChP), endokrynologia mają wskazania medyczne do wyjazdu na leczenie uzdrowiskowe nad morzem i są w pierwszej kolejności kierowani tam na leczenie. Natomiast jeżeli zostają nam miejsca, możemy kierować tam też inne osoby. 

Czyli lekarz po prostu dobiera takie miejsce, gdzie osiągniemy największe korzyści zdrowotne?

BD: Tak. Dodam też, że pacjenci w 90 proc. w swoich podaniach, które do nas wpływają, wskazują, że chcą jechać nad morze w okresie letnim. Oczywiście nie jest to możliwe, bo nie mamy tyle miejsc, aby móc wszystkich skierować nad morze w okresie letnim.

IP: A pamiętajmy, że poza wskazaniami, lekarze muszą też brać pod uwagę przeciwwskazania. Np. ktoś choruje na nadciśnienie, a uwielbia góry i nie rozumie, czemu dostaje skierowanie do Ciechocinka. A nadciśnienie w górach może być groźne dla zdrowia.

Oczywiście najbardziej popularnym profilem leczenia jest reumatologia i gros wskazań do leczenia uzdrowiskowego, które otrzymujemy od lekarzy, jest z tego powodu. Rzeczywiście, uzdrowiska z takim profilem leczenia są wszędzie, na terenie całej Polski, i w górach, i nad morzem, ale i w Gołdapi. 

A jak wygląda cała procedura? Co zrobić, żeby wyjechać do sanatorium i jaki jest czas oczekiwania?

BD: Aby wyjechać do sanatorium w ramach leczenia uzdrowiskowego refundowanego przez NFZ, trzeba zacząć od wizyty u lekarza rodzinnego lub specjalisty (np. reumatologa, kardiologa), który oceni stan zdrowia i zdecyduje, czy pacjent kwalifikuje się do leczenia uzdrowiskowego. Jeżeli uzna, że leczenie sanatoryjne jest zasadne, wystawi e-skierowanie na leczenie uzdrowiskowe (wcześniej należy wykonać badania laboratoryjne tj. badanie ogólne moczu, morfologię krwi, OB, i  EKG). Następnie skierowanie trafia (elektronicznie) do oddziału NFZ. Lekarz balneolog zatrudniony w naszym oddziale w ciągu 30 dni podejmuje decyzję o celowości leczenia uzdrowiskowego. Jeżeli decyzja jest pozytywna, pacjent wpisywany jest w kolejkę osób oczekujących i w odpowiednim czasie wyznaczany jest termin leczenia uzdrowiskowego.

Jeżeli lekarz nie zaaprobuje celowości leczenia (z uwagi na przeciwwskazanie do leczenia), pacjent otrzyma pismo wraz z podaniem przyczyny odmowy potwierdzenia skierowania.

W podlaskim oddziale NFZ obecnie okres oczekiwania na potwierdzenie skierowania wynosi do ok. 6 miesięcy od daty wpływu skierowania. 

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, pacjent może być kierowany na leczenie w uzdrowisku nie częściej niż raz na 18  miesięcy.

Jeżeli pacjent nie korzystał z leczenia uzdrowiskowego, okres 18 miesięcy go nie obowiązuje, to wtedy zostaje mu przydzielony pierwszy wolny termin, jakim dysponujemy.

Natomiast w przypadku pacjenta, który już był na takim leczeniu, musi minąć przynajmniej 18 miesięcy od powrotu z sanatorium.

IP: Natomiast samo skierowanie można do nas złożyć w momencie, kiedy minie rok od powrotu z ostatniego turnusu. I mamy takich stałych pacjentów, którzy od razu po powrocie mają wystawione przez lekarza kolejne skierowanie.

BD: Okres karencji wynosi 12 miesięcy. Jest to czas pozwalający na ocenę przez lekarza kierującego do uzdrowiska efektów przebytego przez pacjenta leczenia bodźcowego.

Wniosek składany jest elektronicznie, czyli pacjent nie musi już przynosić skierowania do oddziału NFZ?

IP: Kiedyś trzeba było je dostarczyć w ciągu miesiąca od wystawienia. A teraz po wdrożeniu e-zdrowie, mamy e-recepty i e-skierowanie w IKP, także do uzdrowiska mamy e-skierowania w wersji elektronicznej. Pacjent nie musi już nic robić, tylko czekać od nas na korespondencję. Natomiast w IKP można podpatrzyć status skierowania. Ale mimo że skierowania są elektroniczne, wędrówki pacjentów do nas są. Bo, aby pojechać do sanatorium z mężem, koleżanką czy sąsiadką, przynoszą do nas podania z takimi prośbami.

A co to takiego  – zwroty? Takie pojęcie też funkcjonuje w przypadku leczenia uzdrowiskowego.

IP: To nie jest nic gorszego, to miejsca, które do nas wróciły, bo pacjentów, którzy mieli wyjechać  spotkało coś nagłego – jakaś sytuacja życiowa, rodzinna czy zdrowotna.

BD: Mamy zakontraktowane turnusy i chcemy wszystkie miejsca rozdysponować. Czasem pacjenci nie mogą jechać, z różnych przyczyn: zdrowotnych np. operacji, czy nagłego zachorowania, opieki nad członkiem rodziny, i te skierowania do nas wracają. I taki zwrot potwierdzonego skierowania w terminie krótszym niż 14 dni do rozpoczęcia turnusu nazywamy zwrotami.

IP: To takie uzdrowiskowe „last minute”. Jeśli ktoś np. ma wyjazd we wrześniu, a zależy mu na lipcu, to jeśli w lipcu minęło już te 18 miesięcy od ostatniego powrotu z sanatorium, powinien dopytywać u nas o  możliwość wcześniejszego wyjazdu ze zwrotów. Tylko trzeba być zdecydowanym i przygotowanym, bo korzystamy tu z bazy ogólnopolskiej i wyjazd może być np. za dwa dni. Jeśli jest wolne miejsce zgodne z profilem leczenia danej osoby, przydzielamy je. Dotychczasowy przydział anulujemy w systemie i przydzielamy nowe miejsce, i taka osoba za dwa dni może już wyruszać na turnus.

A sytuacja odwrotna – kiedy z przyczyn losowych nie mogę jechać do sanatorium. Jak mam odwołać wyjazd? Jaka jest procedura?

BD: Do okoliczności uzasadniających rezygnację z leczenia przyjmujemy wyłącznie chorobę pacjenta (np. pobyt w szpitalu, nagłe zachorowanie) oraz wyjątkowe wydarzenie losowe, potwierdzone odpowiednim dokumentem. Tylko w przypadku uznania rezygnacji za zasadną, możemy wyznaczyć nowy termin  i miejsce realizacji skierowania w ramach możliwości oddziału oraz zgodnie z pierwotną datą wpływu skierowania.

Każde inne powody są traktowane jako niezasadna rezygnacja z wyjazdu, i wówczas procedowanie skierowania jest zakończone.

A czy można do sanatorium pojechać z psem? On zmusza nas w końcu do codziennego ruchu, a taka aktywność jest przecież wskazana.

BD: Pacjenci często o to pytają. Wyjazd z psem nie jest możliwy ze względów sanitarnych, epidemiologicznych i zasad współżycia społecznego. Zakłady lecznictwa uzdrowiskowego udzielają świadczeń zdrowotnych, tak jak szpitale czy poradnie. I tak jak do szpitala nie idzie się z pieskiem, nie można z nim też wyjechać do sanatorium.

Mówiliśmy o terminie, miejscu leczenia, na które nie zawsze mamy wpływ, ale czy możemy wybrać sobie w sanatorium pokój? Np. z widokiem na morze?

IK: Kwestie pokoju, czajnika, telewizora, parkingu, to są już kwestie między pacjentem a uzdrowiskiem. My nie ingerujemy w rezerwację pokoju. Pacjenci kierowani na leczenie uzdrowiskowe mają zapewnione przez NFZ miejsce w pokoju, a nie samodzielne pokoje.

Pacjent może dokonać wyboru standardu pokoju, biorąc pod uwagę możliwości sanatorium, a więc przy uwzględnieniu aktualnej dostępności pokoi przeznaczonych dla pacjentów w ramach obowiązujących umów z NFZ i przyjętego w danym zakładzie lecznictwa uzdrowiskowego sposobu przydzielania pokoi.

A jak pojechać do sanatorium z małżonkiem? Jest taka szansa?

BD: Obowiązujące przepisy nie regulują kwestii dotyczących wyjazdu małżeństw do sanatoriów. 

Jednakże w przypadku odpowiednich wskazań medycznych (profili medycznych), wolnych miejsc i złożonego oświadczenia woli z podpisem obu stron z prośbą o wspólny wyjazd, kierujemy pacjentów na leczenie w tym samym miejscu i terminie.

Oczywiście mogą być takie sytuacje, że jedna osoba jest bardziej chora i nasz lekarz jednego małżonka zakwalifikuje na uzdrowiskowe leczenie szpitalne dorosłych, a drugiego na uzdrowiskowe leczenie sanatoryjne dorosłych, i wtedy nie ma możliwości połączenia małżonków. Wszystko zależy od względów medycznych.

A czym różni się uzdrowiskowe leczenie szpitalne od sanatoryjnego?

BD: Uzdrowiskowe leczenie sanatoryjne dorosłych trwa 21 dni, odbywa się w ramach urlopu wypoczynkowego, pacjent dopłaca do zakwaterowania i wyżywienia, ponosi koszty opłaty klimatycznej i koszty podróży. 

Natomiast uzdrowiskowe leczenie szpitalne dorosłych trwa również 21 dni, ale odbywa się w ramach zwolnienia lekarskiego. Pacjent nie ponosi żadnych opłat, poza kosztami podróży. 

Szpital uzdrowiskowy jest dla ciężej chorych pacjentów, którzy wymagają całodobowej opieki medycznej – np. po leczeniu szpitalnym, z poważnymi problemami zdrowotnymi (np. po leczeniu szpitalnym lub zaostrzeniu chorób przewlekłych).

A czy można towarzyszyć kuracjuszowi będącemu w sanatorium na NFZ, ale komercyjnie?

BD: Tak, jeżeli są miejsca w sanatorium. W tym przypadku trzeba bezpośrednio kontaktować się z danym sanatorium. W tym miejscu warto wspomnieć, że w niektórych bardziej popularnych uzdrowiskach jak Busko Zdrój, Solec Zdrój, Ciechocinek kolejki komercyjne są nawet roczne.

Musimy dojechać na własny koszt do uzdrowiska, jakie jeszcze opłaty trzeba ponieść?

BD: W przypadku leczenia sanatoryjnego to koszt podroży w obie strony, dopłata do zakwaterowania i wyżywienia, opłata uzdrowiskowa za każdy dzień pobytu, która nie może być wyższa niż 6,38 zł. I są jeszcze opłaty dodatkowe, poza NFZ, zależne od regulaminu sanatorium,  np. za czajnik, telewizor, parking, dodatkową wymianę pościeli.

Dopłata do zakwaterowania i wyżywienia jest zróżnicowana, zależy od sezonu rozliczeniowego.

Sezon I obejmuje okres od dnia 1 października do dnia 30 kwietnia i II sezon jest od dnia 1 maja do 30 września, ten ostatni jest droższy.

W I sezonie opłata za pokój 2-osobowy z pełnym węzłem sanitarnym za cały pobyt wynosi 409,50 zł, w II sezonie 573,30 zł plus opłata klimatyczna. Różnica w odpłatności w tym przypadku wynosi 163,80 zł.

Czy możemy dokupić dodatkowe zabiegi?

BD: W ramach umowy z NFZ zapewniamy pacjentom co najmniej 3 zabiegi dziennie, w tym obowiązkowo jeden zabieg bodźcowy z wykorzystaniem właściwości naturalnych surowców leczniczych (np. siarka, borowina, radon). To jest to minimum. Czyli 54 zabiegi podczas całego pobytu. O przypisaniu dodatkowych zabiegów (np. komercyjnych) zawsze decyduje lekarz w sanatorium. 

O której powinniśmy się stawić w sanatorium?

BD: Pierwszy dzień rozpoczyna się od godziny 14:00 pierwszego dnia pobytu, a ostatni kończy się do godziny 12: 00 ostatniego dnia pobytu. W pierwszym dniu przysługuje pacjentowi obiad, a w dniu wyjazdu pacjent może zjeść śniadanie.

A jak jest w przypadku dzieci? Jak wygląda leczenie uzdrowiskowe? Uczestniczą w nim same, czy z opiekunem?

BD: Mamy dwa zakresy leczenia uzdrowiskowego dzieci:

– uzdrowiskowe leczenie szpitalne dzieci w wieku od 3 do 18 lat (trwa 27 dni). 

Leczenie uzdrowiskowe szpitalne dla dzieci jest bezpłatne, finansowane przez NFZ. Zarówno sam pobyt dziecka, jak i opieka medyczna oraz zabiegi są refundowane przez fundusz.

– uzdrowiskowe leczenie sanatoryjne dzieci w wieku od e do 6 lat pod opieką dorosłych (21 dni), dziecko jest na leczeniu bezpłatnie, a opiekun ponosi koszty za pobyt.

Z tego co obserwujemy, teraz najwięcej profili leczenia u młodych osób to otyłość. To bolączka naszych czasów. Ale są możliwości leczenia właśnie uzdrowiskowego.

A co, gdy jest sytuacja losowa i wyjeżdżamy wcześniej z sanatorium. np. po 2 tygodniach. Czy ponosimy wtedy jakieś koszty?

BD: Nie ma możliwości, aby po 2 tygodniach opuścić turnus. Turnus trwa 21 dni. Jak ktoś chce wyjechać wcześniej, musi dopłacić różnicę dla sanatorium. NFZ płaci bowiem za wykorzystany osobodzień i jak pacjent wyjedzie wcześniej, zakład nie dostanie opłaty z NFZ. W regulaminie każdego sanatorium są zawsze wyszczególnione kwoty dopłat, które pacjent musi uiścić w takim przypadku.  

Przygotowały panie mapkę miejsc, gdzie podlascy pacjenci mogą wyjechać do sanatorium. Zamieścimy ją na naszej stronie internetowej.

IP: Tak, obrazuje ona jakie mamy propozycje ośrodków nad morzem i w górach i na terenach podgórskich, gdzie tych miejsc mamy najwięcej.  

BD: Chciałabym zachęcić słuchaczy, aby wybierali też nasze uzdrowiska w województwie podlaskim. Mamy wspaniałe sanatoria w Augustowie i Supraślu. Mają dobrą bazę zabiegową i są chwalone przez pacjentów. Jak ktoś nie chce czy nie może daleko jechać, może skorzystać właśnie z naszych lokalnych uzdrowisk.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czy zaszczepisz mnie mamo/tato? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-23-czy-zaszczepisz-mnie-mamo-tato/ Thu, 26 Dec 2024 21:33:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26871 Czy zaszczepisz mnie mamo/tato?

prof. Bożena Mikołuć

Szczepienia były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowcza była prof. Bożena Mikołuć, specjalista pediatrii i immunologii klinicznej z Kliniki Pediatrii, Reumatologii, Immunologii i Chorób Metabolicznych Kości Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Czy zaszczepisz mnie mamo/tato?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Temat naszej dzisiejszej audycji to „Mamo, tato, czy mnie zaszczepisz?” Ja jako dziecko odbyłem wszystkie szczepienia, moje dzieci także.  Był kalendarz szczepień, którego się po prostu przestrzegało.  Natomiast teraz mamy taki niepokojący trend, że szczepienia są negatywnie postrzegane. A przecież one stanowią dobrodziejstwo, dzięki szczepieniom nie mamy już strasznych epidemii czy groźnych chorób, jak choroba Heinego Medina czy ospa prawdziwa. Uczymy się dziś o nich na studiach głównie z podręczników. Aby trochę odczarować szczepienia, powiedzmy, jak wygląda proces opracowywania szczepionek? Czy to jest proces bezpieczny, kontrolowany?

Rzeczywiście obecna narracja dotycząca szczepień jest narracją negatywną i przekłada się na to, że rodzice rezygnują ze szczepień dzieci. Statystyki mówią, że w Polsce liczba odmów wzrosła do ponad 87 tys., gdy np. w 2012 było ich tylko powyżej 5 tys. Rezygnacja ze szczepień dotyczy nie tylko dzieci, ale i dorosłych, którzy mogliby z nich korzystać, a tego nie robią. Pan profesor wspomniał, że są choroby, o których uczymy się tylko z książek, i rzeczywiście, chcielibyśmy, aby tak było, ale za chwilę może tak nie być, bo np. w przypadku odry, niestety z każdym rokiem zachorowań przybywa. A jeżeli wyszczepialność w populacji ogólnej zmniejszy się to jest ryzyko wznowy danej jednostki chorobowej. Wzrosła też zachorowalność na krztusiec, mamy też świeże ogniska zachorowań na polio i to jest konsekwencją tego, że rodzice odchodzą od szczepień, boją się szczepień.

Żeby zmienić tą negatywną narrację dotyczącą szczepienia powinniśmy więcej mówić o bezpieczeństwie szczepień. Musimy odczarować też niepożądane odczyny poszczepienne, które mogą wystąpić. Z reguły nie uświadamiamy sobie, że tak naprawdę od samego początku, kiedy szczepionka jest opracowywana zwrócenie uwagi na bezpieczeństwo szczepień jest szalenie istotne. I żeby szczepionka była zarejestrowana, to musi przejść przez kilka etapów wstępnych badań. Najpierw są badania eksperymentalne na zwierzętach, testuje się to w laboratoriach na modelach komórkowych zwierzęcych i ocenia się odpowiedź immunologiczną. Do opracowywania szczepionek wykorzystywane są też coraz nowsze technologie. Gdy Edward Jenner w 1796 roku opracował pierwszą szczepionkę przeciwko ospie, ta pierwsza faza eksperymentalna była pominięta, bo podjął decyzję, że poda taką szczepionkę (materiałem zakaźnym ospy krowianki) chłopcu.  

Potem jest faza badań klinicznych, kiedy opracowany produkt jest proponowany ochotnikom, żeby odpowiednio dobrać dawkę zarówno dla dzieci, jak też dla osób dorosłych i ustalić, ile takich dawek jest potrzebnych, ażeby rzeczywiście przygotować organizm do kontaktu z naturalnym patogenem. Po to  podajemy szczepionkę, żeby nasz organizm, układ odporności był przygotowany na kontakt z naturalnym patogenem. Tak jak np. przygotowują się piłkarze do meczu i najpierw jest trening wydolnościowy tak samo jest ze szczepieniami – musimy podać odpowiednią ilość dawek tych szczepionek, żeby rzeczywiście układ odporności był przygotowany na kontakt z naturalnym patogenem. w fazie badań klinicznych  sprawdzamy, jak odpowiada układ odporności na daną szczepionkę – czy poziom substancji odpornościowych jest wystarczający do tego, ażeby przy kontakcie z naturalnym patogenem układ odporności potrafił odpowiedzieć i wyprodukować odpowiednią ilość przeciwciał. Do tego są też potrzebne komórki pamięci immunologicznej, czyli sprawnie funkcjonujący układ odporności. Taka faza badań klinicznych może trwać nawet do 5 lat. Jeżeli szczepionka działa i mamy ustalony schemat realizacji szczepienia, dopiero wtedy następuje proces rejestracji danej szczepionki. Na każdym etapie zwraca się uwagę na bezpieczeństwo szczepionki. Potem mamy fazę zatwierdzenia i wprowadzenia takiej szczepionki na rynek

Opracowanie szczepionki to koszt od 500 milionów do miliarda dolarów. Wyprodukowanie  szczepionki trwa około 15 lat. W chwili obecnej, kiedy mamy nowe technologie, jak w przypadku szczepienia przeciwko covid, ten czas wyprodukowania szczepionki był zdecydowanie krótszy, bo wykorzystaliśmy inną technologię – technologię mRNA. Jeżeli weźmiemy pod uwagę koszty leczenia pacjenta, który ma na przykład zapalenie płuc, to, co jest związane z intensywną terapią, powikłania, a w przypadku pacjentów pediatrycznych konieczność opieki nad dzieckiem i biorąc  pod uwagę skalę globalną, to okazuje się, że opracowywanie takiej szczepionki jest konieczne. 

Zawsze jest monitorowane bezpieczeństwo szczepień. Są odpowiednie organizacje międzynarodowe, zarówno w skali makro, jak i w skali mikro, które zajmują się monitorowaniem tego bezpieczeństwa. Takich organizacji jest wiele i są transparentne. To nie jest tak, że niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) to jest temat tabu, o którym nie powinniśmy rozmawiać, wręcz przeciwnie. Informacje na temat NOP są dostępne i są publikowane. Każda ulotka szczepionki zawiera informację na ten temat . Powinniśmy mówić o tym, że mogą wystąpić niepożądane odczyny poszczepienne, ale ryzyko wystąpienia NOP w porównaniu do powikłań, które mogą wystąpić po naturalnym przechorowaniu jest zupełnie nieproporcjonalne. Np. w latach osiemdziesiątych wyprodukowano po raz pierwszy szczepionkę przeciwko Haemophilus influenzae typu b (Hib), szczepionkę skoniugowaną – to jest taka szczepionka, która potrafi ochronić dziecko do drugiego roku życia przed zakażeniami powodowanymi przez tzw. bakterie otoczkoweta szczepionka spowodowała, że w chwili obecnej żadne dziecko w Polsce i w świecie, jeżeli ma profilaktykę Hib, nie umarło z powodu zapalenia płuc czy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych z powodu Haemophilus influenzae typu b.

Podobnie jest z pneumokokami. Wiele istnień ludzkich zostało ochronionych dzięki temu, że mamy szczepionkę. Pamiętam, to był koniec lat dziewięćdziesiątych, początek dwutysięcznych, kiedy w Polsce jeszcze nie była zarejestrowana szczepionka przeciwko pneumokokom, ministerstwo nie miało wystarczającej ilości funduszy na to, żeby ją wprowadzić. Zachorowanie na infekcje spowodowaną przez pneumokoki u małego dziecka do drugiego roku życia to jest albo ciężkie zapalenie płuc, albo opon mózgowo rdzeniowych, albo zapalenie ucha środkowego z powikłaniami. Proszę sobie wyobrazić, że to rodzice dzieci, które przechorowały inwazyjną chorobę pneumokokową, wywalczyli wprowadzenie szczepionek pneumokokowych w Polsce, najpierw dla dzieci z grup ryzyka, czyli dla wcześniaków, dzieci z zaburzeniami odporności, z problemami onkologicznymi, hematologicznymi czy z chorobami przewlekłymi, aby zabezpieczyć dzieci przed zachorowaniami.   

O korzyściach, które osiągamy stosując szczepienia przemawiają wieloletnie doświadczenia, badania naukowe potwierdzone na potężnych populacjach. A z jakich badań, z jakich doświadczeń, czerpią swoją wiedzę antyszczepionkowcy?

Ruchy antyszczepionkowe to nic nowego. To nie jest problem XX i XXI wieku. Kiedy Jenner wynalazł swoją pierwszą szczepionkę, pojawiały się pierwsze ruchy antyszczepionkowe. Pod koniec XVIII i w XIX wieku dochodziło do protestów przeciwko szczepionkom.

Ruchy antyszczepionkowe wynikają z  braku solidnej wiedzy, z braku edukacji,

transparentności co do niepożądanych odczynów poszczepiennych i często wynikają też z własnych doświadczeń. Kiedy dziecko czy osoba dorosła została zaszczepiona i doszło do aktywacji procesu chorobowego, albo do zaostrzenia procesu przewlekłego wtedy opinia publiczna jest informowana, problemy są nagłaśniane i   fake newsy powodują, że głos rozsądku i głos oparty o badania naukowe po prostu jest zagłuszany. Często nie mówimy o tym, że szczepionka uratowała tyle i tyle osób, że dzięki szczepieniom mamy korzyści, zapominamy o tym, mamy syndrom ironii sukcesu – kiedy jest dobrze, to zapominamy o tym, co się wydarzało wcześniej.  Nie mówi się o zaletach, nie mówi się o korzyściach, które przynoszą szczepienia, 

Szczepienia są po to, żeby nas chronić przed zachorowaniem, żeby złagodzić przebieg naturalnego zachorowania, żeby przygotować organizm do kontaktu z naturalnym patogenem i żeby ograniczyć ryzyko powikłań po naturalnym zachorowaniu. Mało mówimy na ten temat, mało mówimy na temat bezpieczeństwa szczepień, jakości szczepionek. 

Właśnie niepożądane odczyny poszczepienne  wzbudzają dużo emocji. Jak dużo jest tych powikłań poszczepiennych i jakie one są, w jakiej grupie osób występują? I czy my możemy to ryzyko działań niepożądanych zminimalizować? 

Możemy zminimalizować ryzyko niepożądanych odczynów poszczepiennych. Te niepożądane odczyny poszczepienne mają swoją gradację, mogą wystąpić w formie łagodnych odczynów poszczepiennych, czyli zaczerwienienie w miejscu podania szczepionki, obrzęk, stan podgorączkowy albo gorączka. Mogą być też objawy cięższe, ale ryzyko ich wystąpienia jest mniejsze,  reakcja anafilaktyczna po podaniu szczepionki,  czyli taka uogólniona reakcja naszego organizmu ze strony układu krążenia i oddechowego,  to jest jeden przypadek na milion. 

Bardzo ważną sprawą, żeby zminimalizować niepożądane odczyny poszczepienne, jest prawidłowa kwalifikacja do szczepienia. Każde dziecko czy też osoba dorosła przed szczepieniem powinna być zbadana przez lekarza i powinien być dokładnie zebrany wywiad. Jeżeli dziecko czy osoba dorosła są zdrowe, to nie ma problemu – mamy przygotowany w Polsce kalendarz szczepień i według tego kalendarza szczepień powinniśmy szczepić. Są sytuacje kliniczne, na przykład mamy wcześniaka, osobę dorosłą z chorobą nowotworową czy z reumatoidalnym zapaleniem stawów i dla tych pacjentów musimy przygotować indywidualny kalendarz szczepień. Jeżeli mamy pacjenta, który jest przewlekle leczony, otrzymuje leczenie biologiczne czy leczenie steroidami, mamy odpowiednie przygotowane do tego standardy, które uwzględniają, w którym momencie w trakcie leczenia przewlekłego możemy podjąć interwencję szczepienną.

Żeby zminimalizować ryzyko niepożądanych odczynów poszczepiennych, musimy dokładnie zebrać wywiad dotyczący danego pacjenta i odpowiedzieć na pytanie, czy to jest optymalny czas na szczepienie, dobrać szczepionkę, która będzie najlepsza dla naszego pacjenta, ponieważ szczepionki są bardzo podobne, ale nie takie same. Jest to transparentne, każda  firma ma obowiązek zaprezentowania składu każdej szczepionki. Czasami szczepionki możemy podać wcześniej, żeby zabezpieczyć pacjenta, czasami możemy je trochę przesunąć w czasie. Musimy wziąć pod uwagę sytuację epidemiologiczną, którą mamy w danej chwili. I poinformować rodziców o potencjalnych niepożądanych odczynach poszczepiennych. Możemy też przygotować dla pacjenta indywidualny kalendarz szczepień.

Ponieważ wiele szczepionek w kalendarzu szczepień wymaga podania kilku dawek, bo dopiero wtedy nasz układ odporności odpowie prawidłową ilością przeciwciał i zbuduje również odpowiednią ilość komórek pamięci immunologicznej, bardzo ważna jest dla lekarza informacja, jak pacjent do tej pory reagował na podawane szczepionki, czy wystąpiły niepożądane odczyny poszczepienne. Ważne jest też to, czym pacjent jest leczony w danym momencie. 

To są informacje, które spowodują, żeniepożądanych odczynów poszczepiennych będzie coraz mniej i ludzie zaczną nabierać zaufania do szczepienia i będą traktować szczepienie nie jako przymus, tylko jako coś, co rzeczywiście warto zrobić. Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała raport jakie są największe osiągnięcia w medycynie, które zapobiegają chorobom zakaźnym. I okazało się, że są to: szczepienia plus dostęp do czystej wody.

Jak te informacje na temat szczepień, które do nas docierają, zweryfikować? Gdzie ten rodzic czy dziadek,  znajdzie tą prawdziwą informację, opartą o doświadczenie, naukę, a nie o dane, które są niesprawdzone i oparte na emocjach? Jak tych informacji poszukiwać, jak je  właściwie zweryfikować?  

Głównym źródłem informacji dla osoby, która chce zostać zaszczepiona, czy dla rodziców, powinien być lekarz i placówki służby zdrowia. Dostępne są też online materiały profesjonalne, na stronach internetowych różnych czasopism naukowych. Informacje, które są podawane w przez sztuczną inteligencję są na wyższym poziomie niż te dostępne w social mediach, z których często rodzice korzystają. Są gremia opiniotwórcze, np. Kolegium Lekarzy Rodzinnych, Polskie Towarzystwo Pediatryczne, Polskie Towarzystwo Wakcynologiczne. Jeżeli czytamy artykuł i widzimy, kto jest jego autorem i jest rekomendacja gremiów opiniotwórczych, to jest korzystniejsze źródło informacji niż fake newsy. .Oczywiście, tego też nie nikniemy i smutne jest to, że osoby, które są bardzo popularne w mediach społecznościowych, poprzez  własne doświadczenia, albo po to, żeby wypowiedzieć się na jakiś temat, często przekazują takie niesprawdzone informacje. Czasami głos takiej osoby, która nie jest  osobą kompetentną w danej dyscyplinie, ale jest osobą popularną, może znaczyć więcej niż głos osoby, która jest kompetentna i powinna być źródłem rzetelnej informacji.

Pani profesor podała takie zatrważające dane o tym, ile dzieci nie jest szczepionych. Czym to na dłuższą metę może skutkować, takie unikanie szczepień?

To jest wielowymiarowy, wielopłaszczyznowy problem, bo to jest problem, który dotyczy indywidualnie pacjenta, osoby, która w tym momencie nie jest uodporniona, przechorowuje naturalnie. Oczywiście mogą pojawić się głosy, że przecież to jest takie normalne, że nasz układ odporności nabywa w sposób naturalny umiejętności odpowiedzi na dany patogen. Oczywiście to jest prawda, tylko że musimy pamiętać o tym, że mogą wystąpić powikłania albo wśród nas są osoby, które nie mogą być zaszczepione. dlatego jeżeli nie ma tak zwanej odporności zbiorowej, to osoba, która z jakichś powodów nie może być zaszczepiona, może wtedy ulec zachorowaniu. Dlatego zawsze to należy widzieć w wymiarze nie tylko jednostkowym, ale też w wymiarze społecznym, w aspekcie zdrowia, aspekcie konsekwencji to jest leczenia powikłań

A czy dziadkowie są uodpornieni na zakażenia wirusowe, bakteryjne dzięki szczepieniom? 

To jest bardzo ważne pytanie. Kiedy nie wiemy, jaki prezent ofiarować komuś na święta to może należałoby pomyśleć o tym, żeby zachęcić, czy zaproponować realizację szczepienia. Jesteśmy społeczeństwem starzejącym się i epidemiologia zakażeń wśród osób dorosłych również zmienia swoją charakterystykę. Okazuje się, że powikłania po zakażeniach herpes w postaci półpaśca są dużym problemem. To problem w wymiarze jednostkowym, jak również wymiarze społecznym, Problemem są też powikłania po grypie  Powinniśmy zapytać rodziców czy dziadków, czy się zaszczepili przeciwko krztuścowi, Biorąc pod uwagę, jak duże ryzyko jest w tej chwili zachorowań na krztusiec, może warto przy niedzielnym spotkaniu porozmawiać o tym, 

W układzie odporności okres do drugiego roku życia, kiedy ten układ jest jeszcze niedojrzały,   zrównuje się z układem odporności od 70-80 roku życia, kiedy zmniejsza się ilość komórek układu odporności. Gdy u osoby która jest po udarze, czy z problemami kardiologicznymi lub  hematologicznymi, dołączy się zapalenie płuc, czasami to powoduje, że trudno jest pacjentowi pomóc. A wystarczyłoby tylko wcześniej podać jedną dawkę szczepionki od pneumokoków. 

Nauka o szczepieniach – wakcynologia bardzo w ostatnich latach się rozwija. Tyle szczepionek już mamy do dyspozycji, obyśmy tylko chcieli z nich korzystać.  A jakie są nowe wyzwania w wakcynologii? 

Wakcynologia ma dużo nowych wyzwań na różnych płaszczyznach. Współczesna wakcynologia idzie w tym kierunku, żeby opracować nowe szczepionki, które działają w ten sposób, że  wykorzystują komórki pamięci immunologicznej, 

Wyzwanie to też nowe technologie. Czyli skrócenie technologii produkcji, Poza tym wykorzystując nową technologię możemy opracować nowe szczepionki dla już istniejących chorób i też nowe szczepionki dla tych, których do tej pory nie potrafiliśmy opracować. Mamy też nowe technologie i nowe platformy do opracowania szczepionki idealnej, gdzie nie musielibyśmy podawać kilku dawek, tylko na przykład jedną dawkę i żeby odporność była nie na 5 czy 10 lat, tylko na całe nasze życie, dzięki temu, że one będą troszkę inaczej działały, poprzez komórki pamięci immunologicznej Tych wyzwań w wakcynologii jest bardzo dużo. Nowych patogenów też jest coraz więcej i te nowe technologie, łącznie z sztuczną inteligencją będą nas w tym wspomagały. 

Jest to duża przyszłość i miejmy nadzieję, że szczepienia jednak nas uchronią i nie dojdzie do powrotu chorób zakaźnych o dramatycznym przebiegu. Wraca już gruźlica, polio, budzi to niepokój i troszeczkę zdziwienie, bo mając do dyspozycji prostą terapię, my nie chcemy z tej terapii szczepiennej skorzystać. Ryzykujemy zdrowiem i życiem swoich najbliższych, ale też i osób, które mają  różne zaburzenia odporności.

To, że mamy szczepionki jest czymś, z czego warto skorzystać. 

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Guzy mózgu https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-guzy-mozgu/ Fri, 20 Dec 2024 21:22:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26867 Guzy mózgu

prof. Tomasz Łysoń

Guzy mózgu były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza był dr hab. Tomasz Łysoń, kierownik Kliniki Neurochirurgii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Guzy mózgu
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Pomysł na dzisiejszą audycję zrodził się po tym, jak lekarze Kliniki Neurochirurgii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku wykonali pacjentowi operację guza mózgu przez oczodół. To innowacja, która poruszyła media w całej Polsce. Jak do tego doszło?

Nie przez przypadek. To są operacje, które mogły zaistnieć ze względu na to, że mamy już pewne doświadczenie. Operujemy zmiany w oczodole od wielu lat, w tym się specjalizujemy. Przyjeżdżają z tego powodu do nas pacjenci z całej Polski. Okolica oczodołu jest nam znana, poruszamy się tam we wszystkich kierunkach, stosując do tego małoinwazyjne techniki endoskopowe.  I w momencie gdy trafił do nas pacjent, który miał guza, do którego dojście przez oczodół było najwygodniejsze i najkrótsze, wykonaliśmy właśnie taką operację. Media w całej Polsce to podchwyciły. Ale rzeczywiście była to pierwsza taka operacja w naszym kraju.

Ten guz był szczególny, a czy pacjenci z guzami mózgu to generalnie duży problem kliniczny? Jak to wygląda w naszym regionie, ale i w Polsce? Wiem że do nas często przyjeżdżają pacjenci z innych zakątków kraju.

Rzeczywiście, trochę tak jest, że myślimy, że wszędzie dobrze gdzie nas nie ma. I często podlascy pacjenci jeżdżą do innych ośrodków w Polsce, nieraz bardzo oddalonych, tam szukają pomocy. Niepotrzebnie, bo zespół naszej kliniki jest naprawdę dobrze wyedukowany.

W ubiegłym roku w naszej klinice zoperowaliśmy ok. 300 zmian, czyli mniej więcej jedną dziennie. W tym roku tych przypadków jest o ¼ więcej, myślę że w kolejnych latach będzie jeszcze więcej. Mamy więcej sal operacyjnych, personel, który jest w stanie to obsłużyć. I praktycznie każdy pacjent jest operowany u nas na bieżąco.

Pacjentów ze zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym, na podstawie czaszki, w kręgosłupie jest bardzo dużo. I oprócz tego, że pojawiają się guzy pierwotne, które wywodzą się bezpośrednio z tkanki nerwowej, to pojawiają się też guzy przerzutowe. Wielu Podlasian choruje na schorzenia nowotworowe różnego typu, one potrafią dawać niestety przerzuty i do kręgosłupa, i do mózgu. Tych zmian jest coraz więcej, a będzie jeszcze więcej, bo żyjemy coraz dłużej i są coraz efektywniejsze metody leczenia chorób nowotworowych, ale my też coraz lepiej radzimy sobie z guzami przerzutowymi, jest dużo metod leczenia, nie tylko operacyjnych.

Jakie objawy mogą świadczyć o guzie mózgu? Co nas powinno zaniepokoić i kiedy warto się diagnozować?

Generalnie objawy guzów mózgu są dość niespecyficzne, a w szczególności w pierwszym etapie, kiedy są małe. Oczywiście mogą to być bóle głowy, ale nie każdy, kogo rozboli głowa od razu powinien myśleć o nowotworze. To bardzo niecharakterystyczny objaw. Ale jak te bóle się powtarzają, w szczególności poranne, mogą być związane z obecnością guza mózgu, na skutek tego, że trochę rośnie ciśnienie w czaszce. Ale w chorobie nowotworowej te poranne bóle głowy to tak naprawdę  ¼ przypadków. Tak naprawdę nas kierunkuje na diagnostykę głowy czy kręgosłupa coś, co powoduje bardzo intensywny ból, albo gdy pojawiają się objawy neurologiczne ubytkowe np. niedowład, opadnięcie powieki, zaburzenie czucia w obrębie twarzy czy kończyn. Teraz jest łatwy dostęp do badań obrazowych, pacjenci często sami chcą sprawdzić, co w tej głowie jest. Stąd sporo zmian rozpoznawanych jest przypadkowo, kiedy jeszcze nie dają żadnych objawów. Gros z tych robionych na wszelki wypadek przez pacjentów badań nie wykazuje żadnych patologii.

Natomiast nie jest też tak, że jak mamy objawy neurologiczne, to od razu świadczy to o guzie mózgu. Jest mnóstwo innych chorób, które nie są chorobami nowotworowymi, a objawiają się podobnie. Stąd duża rola badań obrazowych.

Rzeczywiście ostatnie lata wyposażyły nas w diagnostykę obrazową. Rezonans magnetyczny stał się badaniem dostępnym, nie wymaga szczególnych przygotowań, nie jest badaniem  obciążającym i wiele osób diagnozuje się tu samych. W przypadku neurochirurgii tomograf komputerowy czy rezonans magnetyczny?

Często jedno i drugie. Jeżeli rozmawiamy o mózgu i tkance nerwowej, to zdecydowanie rezonans magnetyczny, on pokazuje nam więcej. On pokazuje tkanki miękkie, tomografia komputerowa służy zaś do oceny kości. Często te zmiany obejmują też kości i wtedy chcemy wiedzieć dodatkowo jak te struktury wyglądają.

Badanie tomograficzne jest często takim badaniem przesiewowym, wykonywanym na izbach przyjęć jako pierwsze. I jeśli jest podejrzenie jakiejś nieprawidłowości, kolejny etap to inne dodatkowe badania, i rezonansowe, i naczyniowe. Ta diagnostyka jest dość bogata.

Nowotwory najczęściej dzielimy na łagodne i złośliwe, a w przypadku ośrodkowego układu nerwowego jak je możemy podzielić?

Taki podział na guzy łagodniejsze i bardzo złośliwe istnieje. Jest sporo zmian, które są łagodne, a leczeniem kompletnym byłoby w tym przypadku wycięcie całkowite zmiany. Niestety zmiany nowotworowe są często posadowione w trudno dostępnej okolicy i musimy wymyślać różne dostępy, czasem bardzo trudne. Czasem doszczętne usunięcie guza może być niemożliwe. Przy guzach złośliwych bardzo ważna jest opieka kompleksowa – leczenie operacyjne jest tylko jedną z metod, wstępną, inicjująca dalszy proces leczenia. Potem dodatkowo współpracujemy z onkologią. Wdrażana jest radioterapia oraz chemioterapią.

Jak wygląda przygotowanie do zabiegu operacyjnego. Czego pacjent powinien się spodziewać?

To zależy co to jest za zmiana. W tej chwili neurochirurgia oferuje tzw. chirurgię małoinwazyjną, chociaż oczywiście nie we wszystkich przypadkach. Białostocka Klinika Neurochirurgii jest jedną z nielicznych w Polsce, gdzie mamy bardzo kompleksową ofertę dla pacjentów neurochirurgicznych.  Oprócz klasycznego operowania, mamy bardzo rozwiniętą chirurgię podstawy czaszki i oczodołu, czyli dostajemy się do mózgu czy pod mózg różnymi metodami, innymi niż tradycyjne. Najczęściej są to operacje przeznosowe. To zabiegi na styku laryngologii, neurologii, chirurgii szczękowej, a nawet okulistyki. Mamy bardzo dobrą współpracę i operujemy z laryngologiami, chirurgami szczękowymi. Naszą podspecjalnością są zmiany w oczodole, mamy też bardzo dobrą współpracę z okulistami. To taki zespół wielodyscyplinarny, który angażuje się w proces leczenia. To nie jest powszechne, ani w Polsce, ani na świecie, że jest taka możliwość współpracy ze specjalistami różnych dziedzin.

Natomiast przygotowanie pacjenta zależy od tego, czy mamy operację przez nos, czy klasyczną. Polega na tym, że musimy wiedzieć dokładnie wszystko o stanie ogólnym pacjenta, czy np. choruje na serce, na płuca, czy ma cukrzycę, jakie leki otrzymuje, które mogą kolidować z wykonaniem operacji. Wtedy wymaga to konsultacji innych specjalistów i musimy mieć pełną dokumentację, aby bezpiecznie przeprowadzić operację. Tak jest w przypadku klasycznej operacji, gdy pacjent śpi podczas zabiegu.

Inaczej, jak operacja wykonywana jest u pacjenta, który nie śpi, tzw. awake surgery. Pacjent jest albo przytomny, albo może być uśpiony, potem wybudzony w trakcie zabiegu i znowu uśpiony. To o tyle dobry sposób operowania, że pacjent współpracuje podczas zabiegu z psychologiem i mamy monitorowanie funkcji układu nerwowego na bieżąco. Ale pacjent musi się do takiego zabiegu odpowiednio przygotować. Jest tu dużo ustaleń, są rozmowy z psychologiem, aby pacjent nie zaskoczony, gdy będzie na sali operacyjnej otoczony sprzętem, światłami, ludźmi. I te przygotowania trwają trochę dłużej.

To brzmi trochę jak fantastyka, te operacje przez nos, czyli bez cięcia albo to, że pacjent jest przytomny w trakcie zabiegu i można z nim porozmawiać.

W neurochirurgii operacje z wybudzeniem są już od dziesiątek lat, to nie jest nowe odkrycie. Na szczęście mózg i rdzeń nie mają receptorów bólu, w związku z tym możemy pacjenta otworzyć, przeprowadzać zabiegi różnego typu, wprowadzać elektrody i pacjent nie czuje bólu. Odczuwa tylko zmiany powodowane naszą interwencją. Zaletą jest to, że możemy reagować, wiemy, kiedy posuwamy za daleko i nie chcemy uszkodzić jakiejś funkcji. Takie operacje są troszkę dłuższe, ale z dużą korzyścią dla pacjenta.

Część operacji można przeprowadzić u pacjenta, który śpi, bazując na obrazowaniu – te badania pokazują nie tylko strukturę mózgu, ale też jak wyglądają drogi, którymi poruszają się impulsy: jak wygląda droga wzrokowa, droga ruchowa. Wiemy dokładnie, którędy wkroczyć do mózgu, aby nie uszkodzić tych struktur. Wiemy to już przed operacją. W czasie operacji mamy też informację, jak się poruszamy w obrębie mózgu narzędziami, tak aby nie doszło do uszkodzenia powodowanego przez chirurga. Chyba że robimy to z premedytacją, po rozmowie z pacjentem. Jakość życia jest w dzisiejszych czasach priorytetem, staramy się, aby nie pogorszyć tej jakości operacją. Nie zawsze jest to możliwe, bo choroby są bardzo różne, ale zawsze potencjalne konsekwencje naszych interwencji staramy się z pacjentem omówić.

Jak długo trwa pobyt w szpitalu i jak długo po takiej operacji pacjent dochodzi do siebie?

Pacjenci są zwykle przekonani, że operacja mózgu oznacza długie leżenie w szpitalu. Tak nie jest. Długość pobytu zależy od rodzaju interwencji. Jeśli jest to biopsja, pobyt trwa kilka dni, czyli dzień przed operacją, dzień-dwa po zabiegu i pacjent idzie do domu, gdzie oczekuje na wynik badania i ewentualne dalsze zaplanowanie leczenia. Przy rozleglejszych operacjach, zwykle średni czas pobytu nie przekracza tygodnia. Wszystko zależy od tego, czy są powikłania, bo one też bywają, jak w każdej chirurgii. Wtedy pobyt może się wydłużyć.

Jak wygląda dalsze leczenie, już po zabiegu operacyjnym?

Wszystko zależy, jaki to rodzaj guza. Jak jest łagodny, i został wycięty radykalnie, po zabiegu pacjent wymaga obserwacji i od czasu do czasu jest kierowany na badania obrazowe. My zwykle wykonujemy takie badanie bezpośrednio po zabiegu, potem po 3 miesiącach, a potem monitorujemy to miejsce, gdzie była zmiana, w poszukiwaniu ewentualnej wznowy. Czyli leczenie polega tylko na obserwacji.

W przypadku pacjentów z guzami, które wymagają jeszcze innego leczenia niż chirurgiczne, mamy współpracę z Białostockim Centrum Onkologii. Konsultuje nas pani prof. Ewa Sierko z BCO, ona ustala plan leczenia radio- i chemioterapii. Pacjenci są wtedy pod kontrolą poradni neurochirurgicznej, ale chemio i radioterapia odbywa się w ramach onkologii. Bywa, że gdy guz odrasta, taki pacjent trafia ponownie do nas. Często proponujemy wtedy ponowne operacje. Mamy doświadczony zespół chirurgów, który z użyciem nowoczesnych technologii, stara się te zmiany ponownie usuwać. W Polsce są ośrodki, gdzie próbuje się leczyć guzy złośliwe innymi technikami, ale tu niestety przełomu jakiegoś nie ma. My proponujemy reoperację i wydaje się, że to dobry sposób postępowania. Można podczas takiej operacji zastosować neuromonitoring, leki, które wizualizują guz pod mikroskopem. I mając taką kontrolę, mamy dość dobre efekty leczenia.

Ile czasu pacjent ze skierowaniem czeka na zabieg operacyjny w klinice?

Pacjenci ze skierowaniem z choroba nowotworową są przyjmowani na bieżąco, mają od razu konsultacje i zaplanowany termin operacji. Są sytuacje, gdy jest zagrożenie dla pacjenta, że operacja odbywa się z dnia na dzień. Jak pacjent może bezpiecznie poczekać kilka dni, staramy się w ciągu tygodnia zabieg przeprowadzić. Czasem czas oczekiwania jest dłuższy, ale najczęściej dlatego, że pacjent chce jeszcze pozałatwiać jakieś sprawy.

Neurochirurgia to oczywiście wprawne ręce lekarza, nabyte doświadczenie, ale też ważne jest wsparcie techniczne. Jak wygląda wyposażenie kliniki w sprzęt?

Nie możemy narzekać. Neurochirurgia jest jedną z droższych dziedzin medycyny. Sprzęt, który wykorzystujemy jest bardzo drogi. W dzisiejszych czasach potrzebne są nam mikroskopy. Typowy mikroskop neurochirurgiczny kosztuje ok 3 mln zł. Niedawno uruchomiliśmy mikroskop, który w tej konfiguracji jest jedyny w Europie, czyli nasi pacjenci będą korzystać z powiększeń, filtrów, kamer egzoskopowych. Ponieważ operujemy na kilku salach, na każdej musi być urządzenie powiększające. Mamy egzoskop umieszczony na ramieniu robotycznym, wyposażony we wszelkiego typu niezbędne filtry. Te urządzenia współpracują z systemami neuronawigacji. Jesteśmy w trakcie zakupu nowoczesnych systemów, bo na wyposażeniu mamy systemy neuronawigacyjne, które mają ok. 10 lat, one są bardzo dobre, ale ponieważ mamy coraz to nowsze mikroskopy, te starsze systemy z nimi nie współpracują i musimy odtwarzać park narzędziowy. Nawigacja to też koszt kilku milionów zł. Jesteśmy w trakcie zakupu bardzo nowoczesnego systemu neuronawigacyjnego do operacji kręgosłupa i głowy. Wieża endoskopowa to też miliony  zł, a mamy kilka różnych systemów endoskopowych. Mamy też urządzenie do obrazowania śródoperacyjnego. Mamy tomograf stożkowy, który jest  wykorzystywany do nawigowania i poruszania się w obrębie kręgosłupa. A nasze plany zakupowe na najbliższy rok są takie, że istnieje szansa, że będziemy jednym z lepiej wyposażonych w systemy śródoperacyjne ośrodków w Polsce.
W planach mamy zakup robotów. Teraz mamy takiego, który działa jak mikroskop egzoskop,  będziemy mieć też takie, które służą do operacji kręgosłupowych i głowowych, gdzie bardzo precyzyjnie ręką robota będzie można wprowadzać narzędzia w obręb mózgu, tak, aby nie uszkodzić jego funkcji. Ta dokładnośći precyzja  ruchów robotycznych przewyższa to, co ręką jest w stanie wykonać chirurg.

To wszystko sprzęt bardzo podstawowy. Są też inne rodzaje urządzeń, używanych w trakcie operacji, to usg, wiertarki różnego typu, aspiratory ultradźwiękowe. To dziesiątki mln zł na jedną salę operacyjna, a tych sal do dyspozycji mamy nawet cztery. Myślę, że dyrektor naszego szpitala ma tu twardy orzech do zgryzienia, jak to wszystko wyposażyć.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Co może rodzina? – Terapia rodzinna https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-co-moze-rodzina-terapia-rodzinna/ Sun, 15 Dec 2024 18:06:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26738 Co może rodzina? – Terapia rodzinna

dr Anna Bańkowska-Łuksza

Terapia rodzinna była tematem ostatniej audycji z cyklu “Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr Anna Bańkowska-Łuksza, specjalista psychiatra, psychoterapeuta kierownik Centrum Zdrowia Psychicznego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Co może rodzina? – Terapia rodzinna
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Pytania do menagera. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-pytania-do-menagera/ Thu, 05 Dec 2024 18:37:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26629 Pytania do menagera.

prof. Jan Kochanowicz

Gościem ostatniej audycji „Pytanie do specjalisty”  był gospodarz tego cyklu, prof. Jan Kochanowicz, dyrektor Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku. Rozmowę prowadził ks. Mateusz Kiczko, dyrektor Radia Orthodoxia.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Pytania do menagera
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Temat dzisiejszej audycji to „Pytanie do managera”. Przyjęło się, że manager to osoba zarządzająca przedsiębiorstwem, jakąś dużą firmą. A czy dyrektor szpitala też jest managerem?

Zacznę od tego, że siedzenie po drugiej stronie mikrofonu i odpowiadanie na pytania jest troszeczkę stresujące. Natomiast wracając do tematu – w obecnych czasach wydaje się, że szpital to jedno wielkie przedsiębiorstwo. Jest nawet pojęcie manager ochrony zdrowia. Ja jestem trochę nietypowym managerem, bo przede wszystkim jestem lekarzem, ze szpitalem klinicznym związanym już prawie 30 lat. Dyrektorem zostałem dokładnie po 25 latach pracy w tym szpitalu. Przeszedłem tam wszystkie szczeble, od młodszego asystenta do kierownika kliniki. Także szpital był dla mnie znany. Natomiast  funkcja dyrektora to całkowicie inne spojrzenie. Inaczej patrzy lekarz, gdy zajmuje się pacjentem, inaczej kierownik kliniki, który zajmuje się jakąś częścią szpitala i współpracą z innymi jednostkami. Z punktu widzenia dyrektora, to prawie 40 klinik, ponad 50 poradni, ponad 3 tysiące pracowników, organizm pracujący 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu, 365 dni w roku, gdzie pacjenci cały czas maja szansę na uzyskanie pomocy. Organizacja szpitala to nie tylko medycyna, ale też cała infrastruktura techniczna, media, ogrzewanie, oświetlenie, funkcjonowanie poszczególnych urządzeń. To wszystko skupia się może nie bezpośrednio na dyrektorze, bo są całe piony tym się zajmujące, a np. szpital kliniczny zużywa tyle prądu, ile małe miasteczko. To też gospodarka odpadami, mamy własną spalarnię. 

W tych 3 tysiącach pracowników są nie tylko lekarze, których mamy prawie 1000, ale też ponad 1000 pielęgniarek i blisko 1000 osób personelu pomocniczego, który jest niezbędny do tego, aby szpital funkcjonował.

Trzy tysiące pracowników to ogromna liczba i szpital kliniczny jest chyba największym pracodawcą w regionie. Ale zainteresowały mnie też kwestie techniczne – szpital musi przecież cały czas działać. Co się dzieje, gdy nie ma prądu w szpitalu? Czy jest w ogóle taka możliwość?

Nie ma takiej możliwości. Zdecydowana większość urządzeń funkcjonuje obecnie w oparciu o energię elektryczną, dlatego mamy zabezpieczenie – mamy agregaty prądotwórcze. Jak mamy awarię i prąd nie dopływa z sieci, uruchamiane są nasze agregaty, które dostarczają  bezpośrednio prąd do tych najbardziej krytycznych elementów w szpitalu, aby utrzymać funkcjonowanie np. respiratorów na OIOM-ie, czy móc dokończyć rozpoczęty zabieg operacyjny. Szpital jest na to przygotowany. Mamy rozbudowany system tzw. ups-ów, czyli magazynów energii, które pozwalają w krytycznym momencie na zasilenie najbardziej newralgicznych miejsc szpitala.

W Polsce ochrona zdrowia finansowana jest z podatków obywateli. Jak to wygląda w praktyce, czy jako dyrektor szpitala ma pan ograniczony budżet? Czy nie ma żadnych ograniczeń?

Od obywatela do szpitala droga funduszy jest daleka i kręta. My wszyscy pracując oczywiście odprowadzamy składki, pieniądze te trafiają potem do NFZ,  i to on podpisuje z poszczególnymi jednostkami umowy na określoną liczbę świadczeń. To nie tylko szpitale, ale też poradnie specjalistyczne, podstawowa opieka zdrowotna, dofinansowywanie leków, programy lekowe. Budżet niestety zawsze jest skrojony poniżej zapotrzebowania, co roku pod koniec roku borykamy się z finansowaniem wszystkich świadczeń. Tak jest i w tym roku. W przypadku USK na koniec października różnica między wykonanymi świadczeniami, a tym co opłacił NFZ wynosi  111 mln zł. To jest kwota bardzo duża, mocno zakłócająca funkcjonowanie szpitala klinicznego, przy budżecie ok. 1 mld zł, ponad 10 proc. tej kwoty jest zamrożone. Nie mamy refundacji ze strony NFZ. Niestety, nie każde świadczenie, które możemy wykonać, jest sfinansowane. Dlatego na koniec roku niektóre zabiegi, które możemy przełożyć są przekładane na początek przyszłego roku, tak aby nie nadwyrężyć budżetu i móc sfinansować niezbędne do wykonania procedury, aby pacjent z wypadku, z nagłym zachorowaniem uzyskał pomoc. Pacjenci, u których nie ma zagrożenia życia i zdrowia, mogą poczekać. Uzgadnia to zawsze z pacjentem lekarz prowadzący. Jest to trochę prowizoryczne, tzw. rolowanie problemu, bo pacjenci z listopada i grudnia są przekładani na styczeń-luty, ale do nich dołączą ci, co zachorują po nowym roku. Czyli problem jest tylko przesunięty, a nie zlikwidowany.

Czy istnieje możliwość, że te środki skończą się szpital nie może wykonywać żadnych zabiegów czy jednak te procedury ratujące życie muszą być wykonane zawsze i pacjenci mogą na to liczyć?

Przede wszystkim jako lekarz nie wyobrażam sobie sytuacji, że koledzy lekarze nie będą w stanie w sytuacji nagłego zagrożenia pomóc pacjentowi. Chciałbym uspokoić, że my pacjentów w trybie ostrodyżurowym przyjmujemy i będziemy przyjmować. Takiego niebezpieczeństwa, że nie zostanie udzielona pomoc w razie wypadku, nie ma. Mamy tu zabezpieczenie. Problemem są tylko choroby przewlekłe, badania kontrolne –  tu są zagrożenia w finansowaniu.

Ile osób się leczy rocznie w USK?

To ok. 60 tys. pacjentów rocznie we wszystkich klinikach, ponad 40 tys. trafia na SOR, w poradniach specjalistycznych to ponad 200 tys. wizyt w ciągu roku. Statystycznie  chyba każdy dorosły białostoczanin ma szansę nas odwiedzić i zostanie mu udzielona pomoc. 

Czy to jest tak, że wszystkie zabiegi w USK są bezpłatne dla pacjentów, czy można np. dopłacić do lepszej usługi?

Struktura prawna w Polsce nie pozwala na dopłacanie czy płatne zabiegi. One dotyczą tylko osób nieubezpieczonych i obcokrajowców spoza UE. Obcokrajowcy z UE mają w Polsce leczenie w przypadku nagłego zachorowania w ramach EKUZ, w takim samym zakresie, jak Polacy, podobnie jak my, gdy wybieramy się za granicę do kraju UE. Pacjenci spoza UE mają  u nas płatne hospitalizacje, wizyty, badania. Wyjątkiem są obywatele Ukrainy, którzy na mocy porozumienia leczeni są  bezpłatnie, jest to finansowane z naszych składek. To pomoc humanitarna na skutek działań wojennych.

Czym na tle innych szpitali wyróżnia się szpital kliniczny?

Bezdyskusyjnie jest największym szpitalem w regionie i jednym z większych w Polsce, na pewno jesteśmy w pierwszej 5. jeśli chodzi o wielkość, budżet, ilość przyjmowanych pacjentów, liczbę łóżek. Pierwszą podstawową rzeczą, która nas wyróżnia jest kompleksowość. W USK możemy udzielić pacjentowi pomocy praktycznie w każdym schorzeniu, objąć go kompleksową opieką. Nie tylko wykonać jakiś najbardziej wysublimowany zabieg, ale też jeśli wystąpią jakiekolwiek komplikacje, nasi specjaliści są w stanie udzielić najlepszej możliwej pomocy.

Czy na przestrzeni lat zmieniły się dziedziny medycyny, które są bardziej potrzebne. Mówi się np. że teraz mamy więcej przypadków chorób nowotworowych, niż kiedyś. Czy to faktycznie tak jest?

Trudne pytanie, trzeba by zagłębić się w statystykę. Jeśli chodzi o choroby onkologiczne, na pewno poprawiły się możliwości diagnostyczne, dostępność badań tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego, jak również badań endoskopowych. Także badania profilaktyczne, np. w przypadku raka jelita grubego – kolonoskopia – zdecydowanie poprawiły skuteczność diagnostyczną. Mamy też przy USK tzw. Lung Cancer Unit, czyli zorganizowaną pomoc pacjentom z nowotworem płuc. To struktura wewnętrzna szpitala, która obejmuje diagnostykę, kliniki pulmonologiczne, torakochirugię – to jest takie kompleksowe zabezpieczenie pacjenta, które daje możliwość pilnej, szybkiej diagnostyki, także inwazyjnej, wykonanie zabiegu, potem ewentualne leczenie chemioterapeutyczne, immunoterapeutyczne. I statystyka wskazuje, że w ciągu 5 lat istnienia tego centrum, tej kompleksowej opieki, mamy prawie 3-krotny wzrost liczby  nowotworów płuc. 

Należy też pamiętać o tym, że statystycznie żyjemy dłużej, a nowotwory są ściśle związane z długością życia – im dłużej żyjemy, tym szansa zachorowania jest większa. Aczkolwiek w drugą stronę, obserwujemy też coraz częściej osoby młode z nowotworami w wieku kilkunastu, 20-kilku lat. Szczególnie dramatyczne są tu nowotwory narządu rodnego u młodych kobiet. Tu też warto przy okazji dodać, że dzięki zaangażowaniu prof. Pawła Knappa, szefa Uniwersyteckiego Centrum Onkologii w USK w opiekę i leczenie pań, jest szansa utrzymania zdolności do posiadania potomstwa, mimo przejścia choroby nowotworowej. 

Często w audycjach „Pytanie do specjalisty” pada taki wniosek, że lepiej jest zapobiegać niż leczyć. W praktyce często jednak głośno jest o tych spektakularnych zabiegach, a zapominamy o profilaktyce. Dlaczego nie chcemy chodzić na badania profilaktyczne, prowadzić zdrowy tryb życia, zdrowo się odżywiać?

Z powodu wygody. Newsy o tym, że wykonano jakąś spektakularną operację super się sprzedają, wzbudzają zainteresowanie. Natomiast profilaktyka, ale nade wszystko codzienny tryb życia, czyli nasza dieta, nasza aktywność ruchowa, wymaga dużo wysiłku. Wymaga systematyczności, samozaparcia, a to nie jest naszą najlepszą cechą. Zawsze znajdą się wymówki, aby nie pójść na spacer: a to pochmurno, a to deszcz, a to wczoraj byłam, czy źle się czuję. I czekamy na autobus, zamiast przejść się spacerkiem dwa-trzy przystanki, co byłoby dla nas prozdrowotne. Tylko trzeba to robić systematycznie, wtedy mózg nam podziękuje. Systematyczny wysiłek powoduje, że wydzielamy endorfiny, to substancje szczęścia, które poprawiają nastrój. Są wytwarzane wewnętrznie, nie trzeba ich kupować. I oprócz tego, że jesteśmy zdrowsi, jesteśmy szczęśliwsi. Coraz częściej też niestety upraszczamy dietę, sięgamy po produkty coraz bardziej przetworzone, które można wrzucić do mikrofalówki, szybko odgrzać i zjeść. Jak podkreślają dietetycy, to najgorsze, co można dla organizmu zafundować. Powinniśmy mieć ten czas, aby sięgać po te najmniej przetworzone produkty. Ale też warto wyrobić w sobie chęć przygotowywania posiłku,  tego aby były jak najbardziej naturalne.

Chciałbym, aby pan profesor powiedział jeszcze parę słów o naszej mentalności. Z reguły czujemy się specjalistami w wielu dziedzinach, także w zdrowiu. Czy jak przychodzi pacjent do lekarza, to już wie, co mu dolega?

Zdziwienie jak pacjent przychodzi na wizytę i nie jest przygotowany. Najczęściej ma już zaczerpniętą z internetu diagnozę i tylko chce, aby ją potwierdzić. Wiedzą co najlepiej wykonać, jakie leczenie zastosować i są bardzo niezadowoleni, jak ta diagnoza nie zostanie potwierdzona lub zaproponowana zostanie inna forma terapii, która będzie w sprzeczności z tym co jest w internecie, a jest zgodna ze sztuką lekarską, opartą na dowodach i badaniach klinicznych.

A czy pacjenci próbują chodzić na skróty, jeśli chodzi o leczenie? Wiele razy w audycjach mówiliśmy, że nie ma cudownych pigułek na odchudzanie czy inne dolegliwości, czy już się tego nauczyliśmy? Czy jeszcze te powszechne reklamy potrafią nas skusić?

Gdyby reklamy nie były skuteczne, to by ich nie było. Często pokutuje coś takiego, że leki bierze się nie według wskazań, ale według tego co pomogło sąsiadce. Była nawet taka reklama z  nazwiskiem sąsiadki. Taką mamy mentalność. Natomiast jesteśmy też w wielu przypadkach podejrzliwi co do dowodów medycznych, jesteśmy podatni na różne teorie spiskowe, które często blokują chęć do pomocy samemu sobie. W przypadku chorób onkologicznych pokutuje u nas coś takiego, że „był zdrowy, dopóki nie zaczął się badać, dopiero wtedy wykryli chorobę i rokowanie już było złe”. A ja bym, powiedział inaczej – gdyby wcześniej się zbadał, zmiana zostałaby wykryta w stadium, które pozwala na całkowite wyleczenie, bez uszczerbku dla życia i zdrowia.

Dlatego stale apelujemy, by regularnie się badać, dbać o zdrowie, bo lepiej zapobiegać niż leczyć. A czy czeka nas jakiś przełom, jeśli chodzi o technologie medyczne? 

W ostatnich latach doświadczyliśmy potężnego przełomu w obrazowaniu, diagnostyce, mam na myśli tomografię komputerową i rezonans magnetyczny. Jeśli chodzi o sferę zabiegową – to endoskopia i mało inwazyjne zabiegi endowaskularne  – tu też technologia poszła zdecydowanie do przodu. 

Jaki będzie kolejny krok, to takie proroctwo, ale na pewno ze względu na duża ilość badań, danych, które uzyskujemy, widzę szansę dla rozwoju sztucznej inteligencji, tak aby szczególnie pomóc w interpretacji badań obrazowych, połączenia badań obrazowych z badaniami genetycznymi. To też takie przewidywanie na podstawie profilu genetycznego tego, jakie choroby nam zagrażają. W ocenie badań diagnostycznych często ten zmęczony lekarz byłby wsparty przez urządzenie, które uczuli i pomoże ocenić, czy to typowy zdrowy obraz radiologiczny czy jednak jest tam coś niepokojącego. Co usprawni i przyspieszy diagnostykę zdecydowanie.

Jeśli chodzi o nowoczesne technologie w medycynie – mamy je w Polsce, czy są dla nas jednak niedostępne? I czy my tutaj na Podlasiu nadal jesteśmy pod tym względem tą Polską B?

W tym momencie to jest odwrotnie. W wielu przypadkach to tu w Białymstoku, za sprawą Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, wiele technologii jest tutaj sprawdzanych, tutaj tworzonych. W trakcie covidu, badania genetyczne prowadzone w UMB pokazały, że oprócz ewidentnych czynników ryzyka jak wiek, otyłość, choroby metaboliczne, jeszcze źle rokują pacjenci z konkretnym genem, który udało się ustalić. Na tej podstawie można było takiego pacjenta otoczyć szczególną troską. Personalizacja leczenia szczególnie cenna jest w chorobach onkologicznych, tu można na podstawie badań genetycznych próbować ustalić, która terapia będzie dla danego pacjenta najkorzystniejsza i skuteczna i będzie mieć przy tym jak najmniej działań niepożądanych, dzięki czemu może przejść najbardziej skomplikowaną kurację w sposób łagodny.

Podsumowując, chciałbym zapytać, jaki był miniony rok dla Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego, jakie są plany na kolejny? I czy pan jako dyrektor placówki ma jakieś marzenia?

Największym marzeniem jest to, abyśmy nie musieli borykać się z finansowaniem świadczeń, które możemy wykonać, nie było ku temu ograniczeń. Aby NFZ na bieżąco opłacał wykonane świadczenia, abyśmy nie musieli pacjentów stresować tym, że coś musimy odroczyć. Ten rok nie jest w tym najszczęśliwszy, obyśmy w przyszłym roku mieli naszym pacjentom do przekazania same dobre wiadomości. Także odnośnie nowych technologii, nowych sprzętów, czy oddania do użytku nowych klinik chorób zakaźnych przy ul. Żurawiej. Mieściły się dotąd w obiektach z lat 60-70, jest szansa, że w 2025 roku przeniosą się do nowych budynków, co znacznie poprawi komfort pracy, ale nade wszystko komfort hospitalizacji pacjentów. Także to są takie mocno przyziemne marzenia. 

Życzymy, aby wszystkie się spełniły. 

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Profilaktyka zdrowia https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-profilaktyka-zdrowia/ Wed, 20 Nov 2024 16:43:24 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26533 Profilaktyka zdrowia

Izabela Przewłocka, Anna Kuczkin

Profilaktyka była tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były Izabella Przewłocka, rzecznik prasowy Podlaskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia i Anna Kuczkin, psychodietetyk.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do Specjalisty 2024. Profilaktyka zdrowia
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Lubimy spektakularne operacje, które są głośne medialnie, często bardzo kosztowne, dzięki którym pomagamy pacjentom. Natomiast profilaktyka jest mało wdzięczna, gdzieś nam ginie. Wymaga od pacjentów zainteresowania, cierpliwości, systematyczności, to cały styl życia, do którego powinniśmy się przyzwyczaić, a efekt przychodzi niezauważalnie i do tego po pewnym czasie. To nie jest tak, że budzimy się w niedzielę rano i mamy efekt zdrowotny profilaktyki.

IP: Dokładnie. Profilaktyka jest kluczowa dla naszego dobrostanu. Ja reprezentuję wprawdzie  instytucję, która płaci za leczenie, te drogie procedury, ale nazywamy się Narodowy Fundusz Zdrowia, a nie – chorób i naszą misją jest też to, aby promować profilaktykę. I uświadamiać, że zdrowie to nie jest brak choroby, ale nasz ogólny dobrostan, który jest w naszych rękach. 

Tak naprawdę, system opieki zdrowotnej, w każdym kraju, tylko w 10 proc. składa się na nasz dobrostan. 70 proc. to czynniki, które są w naszych rękach. To nasz styl życia, odżywianie, to jak się prowadzimy. To też klimat, na który może nie do końca mamy wpływ. Ale generalnie to nie jest slogan, że nasze zdrowie jest w naszych rękach.

AK: To prawda. Profilaktyka to jest konsekwentne wybieranie siebie każdego dnia. Wybieranie tego, co nam służy, czyli takiego jedzenia, jakie nam służy. Mam ochotę popościć – to to robię. Czy wybieram wodę zamiast napojów gazowanych. To są drobne rzeczy, ale wykonywane każdego dnia. I do tego bycie w szczerości ze sobą, czy zależy nam na spektakularnym efekcie, a wtedy to będzie tylko rewolucja, która jak wiadomo z historii, nie zawsze kończy się dobrze, czy też będzie to  ewolucja, czyli coś, czego potrzebujemy każdego dnia. Warto dostosowywać wybory do siebie,  wybierać to, co dla mnie jest dobre, czym warto się odżywić. 

Skoro mowa o poście, to zbliżają się święta Bożego Narodzenia, a przed nimi post. Jaka jest rola postu w naszym zdrowym stylu życia?

AK: Post jest bardzo istotną kwestią, pod warunkiem że jest zrobiony z intencją i że się z nim zgadzamy i robimy to dla siebie, a nie by pokazać coś innym, bo wtedy pojawiają się frustracje. 

Dla każdego post jest czymś zupełnie innym. Dla niektórych to np. odstawienie alkoholu, dla innych to wybieranie jedzenia bardziej postnego, np. mniej mięsa czy słodyczy, bez takiego rozpieszczania siebie. Post jest dobrą opcją, bo odciąża układ pokarmowy. A jeśli w poście pojawiają się kiszonki – mamy na to zresztą teraz najlepszy czas – to dobry sposób, aby z kiszoną kapustą czy ogórkami dostarczyć sobie witaminę A czy C.  

Wracamy do naszego głównego tematu – profilaktyki. NFZ ma cały szereg programów profilaktycznych. Czego one dotyczą i dlaczego akurat te sfery profilaktyki są przez NFZ promowane?

IP: W październiku zainaugurowaliśmy nasz nowy cykl „Porozmawiajmy o profilaktyce”. Niestety, ale 60 proc. Polek i Polaków nie bada się regularnie. Ponad połowa nawet nie wie, że są dostępne bezpłatne profilaktyczne badania. 

Wszystkie badania profilaktyczne, są jednym z trzech filarów zdrowego trybu życia. Pierwszy to odżywianie wartościowymi, najlepiej lokalnymi produktami, drugi to aktywność fizyczna, a trzeci to właśnie badania profilaktyczne. Kluczowe w nich jest to, że są one dedykowane ludziom zdrowym. My mamy z reguły wpojone, że lekarz, pobieranie krwi, jest wtedy,  gdy nam coś dolega. I wtedy idziemy do lekarza po ratunek. Tymczasem badania profilaktyczne są po to, aby wykluczyć chorobę. Czujemy się świetnie, tryskamy energią, ale z nich korzystamy. To tak jak z autami. Musimy robić przegląd techniczny regularnie, co roku. I jeszcze za to płacimy. A badania profilaktyczne na NFZ są darmowe. 

To, jakie mamy programy profilaktyczne w ramach NFZ i dla kogo są dedykowane, ustalili specjaliści, fachowcy, biorąc pod uwagę jakie choroby są groźne dla osób w jakim wieku. Najbardziej znany program to profilaktyka raka piersi, czyli mammografia, którą można wykonać zarówno w pracowni stacjonarnej, których mamy kilka w regionie, jak też w mammobusach, które jeżdżą po całym regionie, docierając niemal do każdej miejscowości. Harmonogram postojów mammobusów jest dostępny na stronie internetowej NFZ. Z badań mammograficznych mogą skorzystać panie w wieku między 45 a 74 rokiem życia. Mogą wykonać takie badanie raz na dwa lata. 

Programem, który jest dedykowany paniom i panom, jest program przesiewowy w kierunku profilaktyki raka jelita grubego – czyli profilaktyczna kolonoskopia, dla osób między 50 a 65 rokiem życia. Wtedy ryzyko zachorowania jest największe. 

Kolejny program profilaktyczny – raka szyjki macicy, to wykonywana raz na trzy lata cytologia, dla pań w wieku 25-64 lata. Cytologię można wykonać w każdym gabinecie ginekologicznym, który ma kontrakt z NFZ.

Lekarze rodzinni mają natomiast do dyspozycji program profilaktyczny chorób układu krążenia – tzw. CHUK. Te badania przysługują raz na 5 lat, osobom między 35 a 65 rokiem życia. Jeżeli nigdy lekarz nam ich nie proponował, może warto upomnieć się o nie samemu przy najbliższej okazji. W ramach programu mamy szeroki pakiet badań biochemicznych, ekg serca, wywiad żywieniowy, konsultacje dietetyczne. To mało doceniany, a ważny program profilaktyki.

I oczywiście mamy program Profilaktyka 40 Plus, który powoli się już kończy. To ostatni dzwonek, bo potrwa tylko do końca grudnia 2024 r. Każdy kto skończył 40 lat i nie wykonywał tych badań w ciągu ostatniego roku, może sam sobie wygenerować skierowanie, wypełniając wcześniej ankietę na internetowym koncie pacjenta (IKP). Jeśli nie korzystamy z IKP, ankietę można wypełnić u lekarza rodzinnego albo w punktach (są to głównie laboratoria diagnostyczne), gdzie ten program jest realizowany. Ich wykaz również znajduje się na naszej stronie internetowej. To przepustka, aby skorzystać z tego bogatego pakietu badań krwi, moczu, jest tu też badanie PSA u panów. Naprawdę warto, póki program trwa, skorzystać z niego.

Jakie jest nasze zainteresowanie badaniami profilaktycznymi?

IP: Te statystyki nie są optymistyczne, choć u nas jeśli chodzi o mammografię, jest trochę lepiej niż w całej Polsce. Ale zgłaszalność w woj. podlaskim wynosi 31 proc., gdy w Polsce to 24 proc. Czyli zgłaszalność generalnie jest przerażająco niska. A to badanie nie jest inwazyjne, wymaga tylko poświęcenia trochę czasu. W mammobusach pacjentki są rejestrowane co 10 minut.

Natomiast zgłaszalność w przypadku profilaktyki raka szyjki macicy wygląda jeszcze bardziej smutno. W Podlaskiem wynosi 15 proc., w Polsce – 11 proc. Trzeba jednak pamiętać, że to  sprawozdania tylko z gabinetów mających kontrakt z NFZ. My mamy świadomość, że w Polsce mało kobiet chodzi do ginekologa na NFZ i na pewno większy procent  pań bada się regularnie, ale nie jest to sprawozdawana w systemie. Czyli nie jest tak tragicznie, że tylko 15 proc. Podlasianek wykonuje cytologię. 

Ale przytoczę tu słowa, wypowiedziane przez prof. Pawła Knappa, ginekologa onkologa, krzewiciela badań profilaktycznych i szczepień przeciwko wirusowi HPV, że aby jakikolwiek program profilaktyczny miał sens, jego wykonanie musi być na poziomie 90 proc. Wtedy dopiero można mówić o prawdziwym wczesnym wykrywaniu symptomów nowotworowych. Czyli mamy tu jeszcze ogromną lekcję do odrobienia. Ale z profilaktyką to jest jak skrobanie łyżeczką aluminiową w skale. 

Mam jednak wrażenie, że zainteresowanie badaniami  cytologicznymi spada. Przypominam sobie spotkanie w tym studio z prof. Piotrem Knappem, kilkanaście lat temu, gdy rozmawialiśmy o profilaktyce, i profesor mówił wtedy 25 proc. zgłaszalności, czyli że co 4. kobieta zgłaszała się na badania. Teraz mamy pogarszająca sytuację. Skutkuje to niestety  dramatycznymi sytuacjami, mocno zaawansowanych chorób onkologicznych. Są sytuacje, że gdy pada pytanie do pacjentki z rakiem szyjki macicy kiedy była ostatnio u ginekologa, ona podaje dokładną datę sprzed kilkudziesięciu lat – datę urodzenia najmłodszego dziecka. A od tamtej pory nie odwiedziła ginekologa. Według niej nie było takiej potrzeby. Także mamy wiele do nadrobienia informacyjnie, przekonanie mieszkańców, że tylko odpowiednia profilaktyka daje podstawę do wyeliminowanie zaawansowanej postaci nowotworów, a tylko niewielkie zmiany nowotworowe dają szansę na skuteczne leczenie.

IP: Do tego na wczesnym etapie to leczenie jest bardzo oszczędzające i mało inwazyjne dla pacjenta. 

Październik to od lat miesiąc świadomości profilaktyki raka piersi, listopad – profilaktyki męskich nowotworów. Dużo się też mówi przy tej okazji o samobadaniu, w przypadku nowotworów piersi i jąder, można wziąć sprawy dosłownie w swoje ręce, raz w miesiącu. Któż zna nasze ciało lepiej niż my sami. W internecie jest bardzo wiele filmików instruktażowych, jak wykonać takie samobadanie. Także w podlaskim oddziale NFZ dysponujemy fantomami do nauki samobadania piersi i jąder, zawsze można przyjść, nasi doradcy pokażą, jak to się robi. Tak jak chodzimy raz w miesiącu do kosmetyczki, do fryzjera, tak samo powinniśmy raz w miesiącu wykonać samobadanie piersi czy jąder. 

Skoro panie są tak niesubordynowane, może panowie w zgłaszalności na badania profilaktyczne wypadają lepiej?

IP: W listopadzie z pewnością tak. Już od kilku lat Białostockie Centrum Onkologii w ramach  Męskiego Listopada oferuje 2 tys. dodatkowych badań krwi w kierunku PSA i konsultacji z urologami. W ramach ostatniej akcji 2 tys. miejsc rozeszło się w ciągu kilku godzin. To jest optymistyczne, że odzew był tak ogromny.

Dodam jeszcze, że optymistyczna jest też informacja, że z kolonoskopii w woj. podlaskim korzysta coraz więcej osób.

Wydaje się, że trochę powinien zmienić się też system ochrony zdrowia, aby do kanonu zbierania wywiadów, zwłaszcza u lekarzy rodzinnych, wprowadzić standardowo pytanie: czy pan/pani wykonał badania profilaktyczne. To może bardziej wpływać na pacjentów niż epizodyczne eventy, które są fajne, ale jednak szybko przemijają.  

Poza badaniami i aktywnym stylem życia, podstawą profilaktyki jest też właściwe odżywianie. A ta nasza podlaska kuchnia lokalna, ta z dziada pradziada, za zdrowa chyba nie jest.

AK: Nasza podlaska kuchnia jest jedną z najlepszych kuchni. Sama wychowałam się na wsi, w domu wielopokoleniowym. I rzeczywiście kuchnia podlaska jest tłustą, ale tłuszcz jest nośnikiem smaku, pewnie dlatego doskonale smakuje. Ale mamy dostęp do wysokiej jakości produktów spożywczych: warzyw, owoców, serów, jajek. Do ryb może trochę mniej. Wszystko zawsze zależy od tego, jak komponujemy nasze menu, co wrzucamy na talerz. Kuchnia jest tłusta, ale mamy też przecież zdrowe tłuszcze. Wprawdzie królują też u nas ziemniaki, ale to dobre warzywo, kwestia tego, jak je przyrządzimy i z czym podamy. Jeśli je ugotujemy i podamy z dobrą surówką – czemu nie. Można też je upiec i podać z gzikiem czy z chłodnikiem w gorący dzień. Doskonale smakuje i jest zdrowe. Ważne jest też, ile wkładamy na talerz. Czy zjemy jednego schabowego na obiad czy trzy. I czy pijemy wodę czy coś innego.

Jeśli mówimy o wodzie – mamy różne filtry, uzdatniacze. Czy warto z tego korzystać?

AK: Ewolucja nie wymyśliła nic mądrzejszego, jak woda. Nie ma żadnego innego napoju, który by tak doskonale wpływał na nasze zdrowie, jak woda. Jeżeli piję wodę kranówkę, wystarczy że ją przebadam i wiem co pije. Jak jest zakamieniona, można korzystać z filtra. Ale nie dajmy się zwariować. Pomyślmy, czy koniecznie musimy używać filtrów odwróconej osmozy, uzdatniacza wody. 

I wybierajmy taką wodę, która nam smakuje i po której dobrze się czujemy. Jeśli ktoś pije wodę gazowaną i dobrze się po niej czuje, to ok. Ale jak wypije i boli go brzuch, jest mu ciężko – nie sięgajmy wtedy po wodę gazowaną. Warto też pić wodę regularnie, małymi łykami. Moim zdaniem takie dobre tempo to szklanka wody na godzinę. Ile tej wody pić? Zalecenia ogólnoświatowe  mówią, że powinno to być 3 proc. masy ciała, czyli 30 ml wody na każdy kilogram dziennie. Wystarczy swoją wagę przemnożyć razy 0,03 i wyjdzie nam, ile tej wody powinno się pić.

Warto też wiedzieć, że nie wszystko co mokre, nas nawadnia. Np. kawa niespecjalnie nawadnia, ale też nie po to ją pijemy; to jest taka higiena psychiczna dla naszego mózgu. Ja już kiedy myślę, że zrobię sobie kawę, to w tym momencie zaczynam się relaksować. Nawadniać mogą zaś herbaty ziołowe, owocowe, oczywiście niesłodzone. 

Lekarze, zwłaszcza kardiolodzy, nefrolodzy, mają wiele uwag do soli i raczej zalecają jej ograniczenie. A dietetycy – lubią sól?

AK: Sól to smak, są nawet przypowieści, jak jest ważna, tylko bądźmy zdroworozsądkowi. Bo my się przyzwyczajamy do smaków. Jak każdego dnia będziemy dosalać więcej, pewnego dnia stwierdzimy, że  solimy 3 razy więcej w stosunku do tego, co było 5 lat temu. Jesteśmy w stanie odzwyczaić się od soli, tak jak i od cukru, choć w tym ostatnim przypadku zdecydowanie trudniej. Należy solić tyle, aby wydobyć smak, a nie, aby potrawa była słona.

IP: Powiem tu jeszcze o bezpłatnym narzędziu NFZ – portalu z dietami, a właściwie programami żywieniowymi. Wystarczy wpisać w przeglądarkę: diety NFZ. Rejestracja jest bardzo prosta, wystarczy wpisać swój adres mailowy i ustanowić hasło. I otwieramy skarbiec do programów żywieniowych, dedykowanych także osobom z chorobami przewlekłymi, np. cukrzycą, haschimoto, a także seniorom. Jest 10 różnych programów żywieniowych, można ustawić sobie też kaloryczność dziennego menu. Diety oparte są na diecie DASH, uznanej za najzdrowszą dietę świata. Wystarczy że na portalu wpiszemy ile mamy lat, jaka jest nasza waga, system wygeneruje  dwutygodniowy program żywieniowy dla nas. Jak chcemy trochę schudnąć, możemy sobie ustawić odpowiednią kaloryczność. Aby schudnąć, wystarczy jeść mniej, ale nie głodzić się. 

AK: A także pić wodę, jeść regularnie, ale też wysypiać się.

IP: W oddziale NFZ przy ul. Pałacowej 3 w Białymstoku mamy też od kilku lat kiosk profilaktyczny, tam można wykonać sobie kilka badań, m.in. pełną analizę składu ciała. Dostajemy wydruk, który pokaże nam, ile mamy w organizmie tłuszczu, ile mięśni, ile wody, jakie jest nasze zapotrzebowanie kaloryczne i jaki jest nasz wiek metaboliczny – czyli wiek naszego ciała. Czasem ten wiek u osób, które są szczupłe, witalne, jest o kilkanaście lat mniejszy niż ten metrykalny. Ale są i sytuacje skrajnie inne – gdy np. 45 latek z nadwagą ma wiek metaboliczny 68 lat. 

Często te pomiary w kiosku profilaktycznym są takim momentem zwrotnym, u takiej osoby pojawia się myśl, że najwyższy czas, aby coś zmienić. I podejmuje decyzję, zmienia swój styl życia, potem wraca do nas po miesiącu-dwóch na pomiary i jest szczęśliwa, jak ten tłuszcz spada.

Nigdy nie jest za późno, aby ruszyć z badaniami profilaktycznymi, zmienić nawyki żywieniowe. Ale też by rozbudzić aktywność ruchową. Te trzy elementy sprawią, że zdecydowanie poprawimy swoja kondycję zdrowotną. A że w zdrowym ciele zdrowy duch to i nasz nastrój się poprawi. Zwłaszcza, że pogoda za oknem nie jest zachęcająca, aby pójść na spacer. 

IP: Aktywność fizyczna jest niezmiernie ważna. Dziennie potrzeba minimum 30 minut aktywności, która podniesie tętno. 

AK: Najlepiej, aby to był szybki spacer, marsz, żeby pobudzić serce do pracy. Ono to uwielbia. Nasz mózg zresztą także. Ile tam się wtedy wydziela hormonów szczęścia. 

IP: To są takie nasze codziennie, najdrobniejsze decyzje. Np. że do pracy pójdę piechotą, a nie podjadę cztery przystanki autobusem. To dobre dla nas, ale i dla klimatu, jak zastąpimy auto rowerem. 

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czy trzeba uczyć się zdrowia? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-czy-trzeba-uczyc-sie-zdrowia/ Sat, 16 Nov 2024 16:26:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26529 Czy trzeba uczyć się zdrowia?

prof. Katarzyna Socha, dr hab. Justyna Moskwa

Czy trzeba się uczyć zdrowia – to temat ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były prof. Katarzyna Socha, kierownik Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medcznego w Białymstoku, prorektor ds. nauki, rozwoju i współpracy z otoczeniem gospodarczym UMB oraz doc. Justyna Moskwa z Zakładu Bromatologii UMB

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do Specjalisty 2024. Czy trzeba uczyć się zdrowia?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Bromatologia – ta nazwa brzmi obco. Dla przypomnienia, czym się zajmuje?

KS: To nauka o jakości zdrowotnej żywności i żywienia. Oceniamy sposób żywienia różnych populacji, badamy zawartość poszczególnych składników odżywczych i tych antyodżywczych, korzystnych i niekorzystnych, zarówno w żywności jak i w materiałach biologicznych w kontekście zdrowia pacjentów.

Jak zmieniają się trendy w żywieniu, to, co my spożywamy? Inaczej posiłki wyglądały, gdy byłem mały, inaczej wygląda to teraz. Kiedyś były przygotowywane przez babcię, mamę, teraz to często gotowe produkty.

KS: Rzeczywiście, zmieniło się wiele na przestrzeni ostatnich lat. Konsumentów dzielimy teraz na dwie grupy. Pierwsza to osoby, które nie przywiązują zbytnio wagi do sposobu żywienia, żyją szybko, często w stresie, odżywiają się monotonnie,  a ponieważ zwykle nie mają czasu na samodzielne przygotowywanie posiłków, korzystają z gotowych produktów wysoko przetworzonych do szybkiego przygotowania w domu. Ten asortyment produktów spożywczych  bardzo dobrze się rozwija, są różne dania gotowe, które możemy szybko podgrzać w domu i traktujemy to często jako pełnowartościowy obiad. Niestety nie zawsze to idzie w parze z jakością. To są produkty rzeczywiście wygodne, niestety etykieta jest na nich często rozbudowana. Takie produkty zawierają dużo kalorii, soli, cukru, różnych substancji dodatkowych. Efekt jest taki, że my się tymi produktami najadamy, nawet za bardzo, bo często są to dania bardzo kaloryczne, a z drugiej strony mogą występować niedobory, bo w trakcie wysokiego przetwarzania żywności dochodzi do strat witamin, składników mineralnych, substancji antyoksydacyjnych. Czyli z jednej strony się przejadamy, z drugiej możemy być narażeni na niedobory.

W asortymencie produktów widzimy też dużą różnorodność. Obojętnie na jaką półkę w markecie spojrzymy. Weźmy np. produkty mleczne – kiedyś było mleko, jogurt, kefir, serek waniliowy, a teraz mamy całą gamę tych produktów i do tego opakowania zachęcające do spożycia, także dzieci, różne warianty smakowe. Często z zawartością cukru, albo co gorsza syropu glukozowo-fruktozowego, aromatów. Czyli ten asortyment nie zawsze idzie w parze z jakością.

Druga grupa konsumentów to ta, która zwraca coraz bardziej uwagę na zdrowe żywienie, dba o zdrowie i poszukuje produktów prozdrowotnych, np. z certyfikatem gospodarstwa ekologicznego, czy tzw. superfoods, czy żywności funkcjonalnej. Producenci żywności też w tym kierunku idą. Jak pokazują badania, takimi produktami prozdrowotnymi, żywnością funkcjonalną, bardziej interesują  są kobiety, które są nawet w stanie zrezygnować z walorów smakowych na korzyść zdrowia, a także osoby starsze, które poszukują produktów prozdrowotnych, gdy zmagają się z różnymi chorobami. Trochę trudniej przekonać do zdrowej żywności panów i dzieci. Jeśli chcemy dać dobre produkty prozdrowotne dla dzieci trzeba pamiętać o walorach smakowych, bo dziecko trudno przekonać do jedzenia, jeżeli dany produkt nie będzie mu smakować.

A gdzie można ulokować grupę konsumentów, którzy żywią się w fast foodach?

KS: Te dania mają te same wartości odżywcze, co gotowe dania, są wysokokaloryczne, mają dużo tłuszczów nasyconych, dużo soli, są to duże porcje, czyli nadmiar kalorii w stosunku do tego, co wydatkujemy. Stąd potem problem z nadwagą, otyłością.

Natomiast w tej grupie drugiej, tych interesujących się zdrową żywnością, obserwujemy też wzrost korzystania z cateringów. Rynek diet pudełkowych się bardzo rozwija, można kupić różne diety, nie tylko redukcyjne, ale i np. diety keto, bezglutenowe. W naszym zakładzie mamy teraz projekt i badamy diety pudełkowe, to jak wypadają pod względem jakości, czy są rzeczywiście zbilansowane. Wyników na razie nie mogę przestawić, ponieważ jesteśmy w trakcie badań.

Padło takie pojęcie, jak żywność funkcjonalna. Co to takiego? Wiemy co to żywność ekologiczna, czyli przygotowywana bez pestycydów czy środków ochrony roślin.

KS: Ta żywność ekologiczna, czy produkty superfoods, mogą być dobrym surowcem do produkcji żywności funkcjonalnej. Czyli surowce mogą pochodzić z rolnictwa ekologicznego, z odpowiednimi certyfikatami. Ukazała się taka metaanaliza, w której wykazano, że produkty ekologiczne: warzywa, owoce, zawierają istotnie więcej związków polifenolowych, o właściwościach antyoksydacyjnych – przeciwutleniajacych. Czyli chronią nasz organizm przed różnymi reakcjami wolnorodnikowymi, np. wykazują działanie przeciwzapalne. Są badania, które mówią, że ta żywność ekologiczna będzie korzystniejsza np. w alergiach, a nawet wykazano związek między spożywaniem żywności ekologicznej a zmniejszeniem ryzyka nowotworów.

Z drugiej strony, jak porównywaliśmy żywność ekologiczną do tej zwykłej, to jest jeszcze wiele do zrobienia. Ważne jest, aby sprawdzać jakość tych produktów. Ona jest też przecież droższa.

A jak porównywaliśmy zawartość składników mineralnych, zarówno korzystnych, jak i niekorzystnych – mieliśmy taki projekt z Wydziałem Prawa – nie zawsze wypadało to korzystniej, że np. pierwiastków toksycznych było mniej w produktach ekologicznych niż konwencjonalnych. Było to wszystko oczywiście w granicach normy, ale chcielibyśmy, aby żywność ekologiczna bardziej się wyróżniała. Np. w importowanych orzechach, deklarowanych jako ekologiczne, stwierdziliśmy przekroczenie zawartości pierwiastków toksycznych. Podobnie kiedyś badaliśmy produkty ekologiczne i konwencjonalne przeznaczone dla małych dzieci, do 3 roku życia i też nie zawsze wypadało to korzystniej, nawet były niewielkie przekroczenia.

Ale żywność ekologiczna, czy produkty superfoods, mogą być dobrym surowcem do żywności funkcjonalnej. Sam termin pochodzi z medycyny dalekiego wschodu, gdzie jest brak wyraźnej granicy między lekiem, a pożywieniem, czyli żywność ma wykazywać działanie lecznicze. I taką też zaproponowano definicję żywności funkcjonalnej – czyli ponad efekt odżywczy powinna wykazywać korzystny wpływ na zdrowie. Czyli zapobiegać albo wspomagać terapię, być dedykowana do konkretnych jednostek chorobowych. Od żywności tradycyjnej taka żywność różni się składem. Czyli zawiera takie substancje bioaktywne, którym udowodniono korzystne efekty  zdrowotne. Do takich substancji możemy zaliczyć np. błonnik pokarmowy, nienasycone kwasy tłuszczowe, witaminy, składniki mineralne, bakterie probiotyczne.

Coraz więcej jest takich produktów, coraz więcej przedsiębiorców się tym interesuje. My realizujemy takie projekty, gdzie pomagamy przedsiębiorcom w opracowaniu receptury żywności prozdrowotnej, jesteśmy w stanie zbadać później te składniki korzystne i niekorzystne. W naszym Uniwersytecie Medycznym mamy różne nowoczesne centra badawcze. I gdy jakość takiego produktu zostanie zbadana, można potwierdzić ją potem na modelach zwierzęcych (w Centrum Medycyny Doświadczalnej) czy w badaniach klinicznych (mamy Centrum Badań Klinicznych).  Zapraszamy przedsiębiorców do realizacji tego typu badań, bo zapotrzebowanie na taką żywność wzrasta.  A producent nie może sugerować na opakowaniu, że dany produkt posiada działanie lecznicze czy wspomaga leczenie, jeśli to nie jest poparte badaniami naukowymi.

Jak taki konsument ma wybrać to, co zdrowe? Jak rozpoznać te ekologiczne, prozdrowotne produkty?

JM: Musimy pamiętać, że produkty prozdrowotne to produkty z wysoką zawartością dobrze przyswajalnych składników odżywczych, ale oprócz tego zawierają jeszcze witaminy, składniki mineralne, ale też inne bioaktywne związki jak antyoksydanty czy błonnik pokarmowy. Są produkty superfoods, czyli jagody akai, goi, orzechy, spirulina, chia, siemię lniane. To też żywność wzbogacona np. w witaminy, pojawiają się przetwory mleczne, mleko, płatki, soki, słodycze, które na etykiecie zawierają informację, że są źródłem danego składnika. Wybór tych produktów jest rzeczywiście na rynku bardzo duży. Jak wybrać najlepsze? Zachęcamy przede wszystkim do czytania etykiety. Kierujemy się zasadą, że im krótsza etykieta, tym lepiej, bo ten produkt jest mniej przetworzony, ma mniej dodatkowych niekorzystnych składników: sztucznych barwników, konserwantów i jest bardziej naturalny. Musimy zwrócić uwagę na zawartość składników odżywczych. Na produkcie mamy zawsze tabelę składu, czyli informację jaka jest zawartość białka, węglowodanów, kwasów tłuszczowych, błonnika czy soli oraz kaloryczność produktu.

Oprócz tego taki produkt, który zawiera informację, że jest źródłem danego składnika, powinien mieć też informację o realizacji zalecanego dziennego spożycia danego składnika. Warto zwrócić uwagę na tą tabelę, bo asortyment jest szeroki i spotkamy się na pewno z produktami, gdzie ten procent np. wapnia czy magnezu będzie niewielki, ale i takie, gdzie będzie to sto procent pokrycia dziennego zalecanego spożycia. Wtedy nie należy już suplementować takiego składnika.

Ale trzeba też pamiętać, że nie wszystkie składniki, które są deklarowane, przyswajają się w 100 proc.  Realizowałam projekt dotyczący przyswajalności składników mineralnych z różnych rodzajów orzechów, wyniki wyszły bardzo ciekawe. Okazało się, że o ile orzechy są bardzo dobrym źródłem wapnia, magnezu, cynku, selenu, to nie zawsze ta przyswajalność jest dobra. Wręcz przeciwnie, np. migdały są świetnym źródłem wapnia, ale już ta przyswajalność była na poziomie poniżej 10 proc. Z kolei orzechy brazylijskie są najlepszym źródłem selenu i do tego mają  największą jego przyswajalność – w granicach prawie 80 proc. Czyli wystarczy zjeść 2-3 orzechy brazylijskie dziennie i pokryjemy całodzienne zapotrzebowanie na ten produkt.

Teraz badam różne produkty superfoods i już można powiedzieć, że bardzo dużo zależy od kraju pochodzenia i rodzaju surowca. Np. przy nasionach chia, jagodach goi czy spirulinie, widać znaczące różnice w zawartości danego składnika mineralnego, co wynika z rodzaju gleby.

Warto podkreślić, że my konsumenci często zachwycamy się produktami zagranicznymi, tymi  superfoods, a nie doceniamy naszych regionalnych produktów.

Właśnie, padło tu dużo egzotycznych nazw, a co z naszymi jabłkami, pomidorami, ogórkami, kapustą, wiśniami, gruszkami?

JM: Trend zachwytu tymi produktami zagranicznymi jest duży, ale trzeba doceniać to, co my mamy. Nasze czarne jagody, borówki, rokitnik, aronia, niczym nie odbiegają pod względem zawartości bioaktywnych składników od tych sprowadzanych z krajów tropikalnych. Nawet są lepsze, bo nie są transportowane, są świeże, nie muszą przechodzić tego długiego transportu.

Do tego jak sami je nazbieramy, mamy potrzebną dawkę ruchu.

JM: Dokładnie. Ale mamy też w regionie wspaniałych producentów żywności ekologicznej, rokitnika, aronii, których trzeba wspierać i cieszyć się, że ich mamy tak blisko.

A jak to jest z suplementami – czy one są nam potrzebne?

JM: Zdrowy styl życia i prawidłowo zbilansowana dieta powinny zapewnić zdrowy rozwój organizmu i zachowanie stanu zdrowia. Jednak często w wyniku nieprzestrzegania zasad zdrowego żywienia, tego że żywimy się szybko, kupujemy te produkty wysokoprzetworzone, czy też nasz stan zdrowia, stres, płeć czy wiek, powodują, że ta równowaga naszego organizmu zostaje zachwiana i może dochodzić do pewnych niedoborów. Wówczas należy rozważyć suplementację. To co jest pewna i rekomendowane, to suplementacja witaminy D, ponieważ są dane, że jej niedobory są bardzo duże. Jeszcze 2-3 lata temu w Polsce sięgały nawet 90 proc. Na świecie dotyczy to ok. 50 proc. osób, zwykle starszych i dzieci. Dlatego trzeba ją suplementować, szczególnie w okresie jesienno-zimowym, czyli teraz, w odpowiednich dawkach.

Suplementowane mogą też być wapń i magnez, bo też często występują tu niedobory. Np. magnez szybko jest tracony pod wpływek stresu, szybkiego stylu życia, odżywiania. Te składniki są ważne dla naszego organizmu i trzeba dbać, aby były na odpowiednim poziomie.

Suplementacje powinny też rozważyć osoby będące na dietach odchudzających czy eliminacyjnych, wegetariańskich – u nich niedobory pewnych składników mogą występować z powodu tego, że nie są z dietą dostarczane. Także u osób starszych, przewlekle chorych, zmagających się z niedożywieniem, ta suplementacja jest wskazana. Oprócz tego u osób cierpiących na alergie, nietolerancje laktozy czy białka krowiego, gdy muszą wykluczyć z diety produkty mleczne,    wskazana jest suplementacja wapnia. I oczywiście u kobiet w ciąży i w okresie menopauzalnym, gdy też jest ubytek składników mineralnych, też jest suplementacja wskazana.

Na pewno zawsze też warto obserwować siebie, swój organizm i w razie potrzeby iść na konsultację do lekarza rodzinnego czy dietetyka, który nas odpowiednio pokieruje i stwierdzi czy trzeba stosować suplementację.

KS: Są też osoby, które po prostu nie lubią danych produktów i ich nie jedzą, np. ryb i wiadomo, ze wtedy nie dostarczą sobie odpowiedniej ilości długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Wtedy warto rozważyć ich suplementowanie, bo są niezbędne do funkcjonowania organizmu, mają działanie przeciwzapalne, korzystne działanie na układ krążenia, układ nerwowy.  

Podejmujemy decyzję, aby przyjmować suplementy. Jak można rozpoznać te dobre, takie sobie i te słabe?

KS: Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na przyswajalność. Mamy tu różne formy: organiczne, nieorganiczne, chelaty. Zwykle połączenia organiczne i chelaty mają lepszą biodostępność. Zwracajmy też uwagę na producentów – wybierajmy te suplementy, które są dostępne w aptekach, które są produkowane przez renomowane firmy farmaceutyczne, wtedy jest większe prawdopodobieństwo, że ta ilość deklarowana składnika jest zgodna z etykietą.

Suplementy można kupić teraz wszędzie, w internecie, sklepach, ale wtedy nie mamy takiej pewności co do jakości.

W naszym zakładzie też badaliśmy suplementy. Tu rozporządzenie ministra dopuszcza pewien zakres, bo on służy do uzupełnienia diety, nie do leczenia, czyli nie musi tu być idealna zawartość substancji czynnej, jak w leku. Ale jak badaliśmy te produkty, to i tak okazało się, że nie wszystkie mieszczą się w tym w zakresie, i to w dwie strony, bywało albo za mało deklarowanego składnika albo zdecydowanie za dużo, co też nie zawsze jest dobre. Cześć składników przecież gromadzi się w naszym organizmie, obserwowane są reakcje toksyczne, zaburzamy też naturalne proporcje. Dlatego lepiej spożywać urozmaiconą żywność, niż zażywać suplementy – bo tu mamy te naturalne proporcje składników, zwykle przyswajalność też jest lepsza.

Czy my jako konsumenci możemy gdzieś znaleźć te informacje o wynikach badań prowadzonych w Zakładzie Bromatologii?  

KS: Jeżeli jest to publikacja naukowa, nie podajemy zwykle tych producentów. Kontrolą suplementów diety zajmuje się  Państwowa Inspekcja Sanitarna. Suplementy są badane wyrywkowo, żadna instytucja kontrolująca nie ma bowiem takich możliwości, aby wszystkie przebadać, skoro ich tak dużo jest wprowadzanych w każdym miesiącu do obrotu. Ale gdy są stwierdzane nieprawidłowości, suplementy są też wycofywane z rynku.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Wszyscy idziemy na ….. badania https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-wszyscy-idziemy-na-badania/ Mon, 04 Nov 2024 16:17:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26525 Wszyscy idziemy na ….. badania

dr Anna Kalinowska

Badania profilaktyczne były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr Anna Kalinowska, kierownik Uniwersyteckiego Lekarza Rodzinnego przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Wszyscy idziemy na ….. badania
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Dziś bardzo ważny temat – profilaktyka, czyli idziemy wszyscy na badania. Prawda to czy raczej tych badań unikamy?

Profilaktyka jest bardzo ważna, już Hipokrates powiedział, że lepiej jest zapobiegać niż leczyć. Niestety u nas jest z tym bardzo słabo. Badania profilaktyczne mają na celu wykrycie nieprawidłowości u osób zdrowych. Czyli osoby potencjalnie zdrowe powinny się przebadać raz na jakiś czas, by w razie potrzeby móc wcześniej zareagować i leczyć. Niestety, tak nie jest. Nawet jak wszedł program profilaktyczny 40 Plus, badalność pacjentów też nie jest większa. Z 20 mln uprawnionych Polaków, tylko 1,5 mln wygenerowało skierowania, a mniej niż połowa je zrealizowała.

Czyli program został zignorowany. Nie jesteśmy zainteresowani badaniami profilaktycznymi i ewentualna szansą na wykrycie nieprawidłowości we wczesnym stadium?

19 proc. Polaków w ogóle nie uważa, że profilaktyka jest ważna w życiu, że trzeba na to poświęcić czas.  64 proc. Polaków nawet jeśli się bada, nie diagnozuje się skutecznie i właściwie, czyli nie po rozmowie z lekarzem. Robią sami badania, których potem nie wiedzą jak zinterpretować i dopiero się do nas zgłaszają.  Profilaktyka jest ważna, najlepiej najpierw porozmawiać o tym z lekarzem. Bo badania profilaktyczne nie w każdym momencie życia, np. podczas brania różnych leków, wyjdą właściwie do zinterpretowania przez lekarza.

Profilaktyka to nie tylko badania, ale też zdrowy tryb życia. Co to znaczy: zdrowy tryb życia?

Zdrowy tryb życia, to nie tylko odżywianie, odpowiednia dawka ruchu, ale też nasz tryb snu, radzenie sobie ze stresem, czas między odpoczynkiem a pracą. To wszystko nakłada się na w miarę prawidłowe funkcjonowanie organizmu. A profilaktyka jest tym wczesnym wykryciem nieprawidłowości u osób zdrowych. 

Koleżanka lekarka, która pracuje w podbiałostockiej miejscowości, mówi, że w okresie letnim często jej „giną” pacjenci. To efekt „żółtych tabletek” czyli kurek, które się wtedy pojawiają i wszyscy zbierają w lesie i zamiast do lekarza, idą do lasu. To chyba dobre?

Tak, w naszej poradni też mamy dużo pacjentów seniorów, którzy na wiosnę jadą na działki, wracają dopiero jesienią. To jest właściwe, aby wyjść z domu, pospacerować, na działkę czy do lasu. To jest element profilaktyki.

Aktywność ruchowa wielu osobom kojarzy się z siłownią, uprawianiem sportów. Ale chyba każda forma ruchu, nawet pójście do pracy czy na zakupy piechotą, ma znaczenie? 

Mam pacjenta, który ma 82 lata, jest po zawale, leków praktycznie żadnych nie bierze. Jego receptą jest codzienny 5 km spacer. Każdego dnia rano, deszcz nie deszcz, idzie. Ważna jest systematyczność. Ważne jest, aby wyjść z domu. Najpierw na kilka, kilkanaście minut, stopniowo to wydłużać. Nawet 30 minut spaceru codziennie to darmowe lekarstwo, dotlenia organizm, rozrusza stawy i nie jest drogie. Nie trzeba brać żadnych pigułek.

Poza aktywnością fizyczną ważne jest też zdrowe odżywianie. Tymczasem kuchnia polska, podlaska, taka tradycyjna, nie należy do najzdrowszych.  O czym nie powinniśmy zapominać w codziennej diecie?

O warzywach i owocach sezonowych, naszych rodzimych, do każdego posiłku. I o tym, że warto korzystać ze sprawdzonych warzywniaków. Poza tym mniej smażenia więcej gotowania, pieczenia. Pamiętajmy też, że zdrowe nawyki wynosimy z domu. Tymczasem teraz rzadko które dziecko ma w szkole zrobiona przez rodzica kanapkę, przeważnie dostają parę złotych do sklepu, a tam nie do końca wszystko jest zdrowe. Dzieci najchętniej sięgają po wysokoprzetworzone i wysokokaloryczne produkty. Efekt jest taki, że mamy teraz coraz więcej młodych osób z nadwagą i  otyłością, co jest dla nich dużym problemem. Ale niestety aktywność fizyczna jest obecnie wśród  młodych niemodna, rządzą tablety, smartfony. Dlatego musimy wpajać dzieciom od najmłodszych lat zdrowe nawyki. One je muszą wynieść z domu. 

Nie jest też czasem tak, że rodzice także są słusznej postury i możemy mówić o zaburzeniach odżywiania całej rodziny?

Dokładnie tak. Dziecko zwykle samo sobie nie gotuje, je to, co poda mu rodzic. Jak dania są w miarę  zbilansowanie, problemu nie ma. Jak  dziecko wie, że lepiej zjeść jabłko niż chipsy, to też tego problemu nie ma. Jeśli dzieci nie wyniosą zasad zdrowego odżywiania z domu, to nie mają gdzie się ich nauczyć. W szkole tak naprawdę ważniejsze są inne sprawy. Dlatego trzeba wpajać te zdrowe nawyki w domu, potem te dzieci przekażą je swoim dzieciom.  

Jak możemy profilaktykę dostosować do naszego pędu życiowego? Czy to wymaga poświęcenia jakoś dużo czasu?

Badania profilaktyczne warto zacząć od wizyty u lekarza rodzinnego przynajmniej raz w roku, żeby porozmawiać o tym, jakie badania warto zrobić. Profil badań profilaktycznych wzrasta z wiekiem, co 10 lat. Między 20-30 rokiem życia morfologia, glukoza, OB, mocz, cholesterol, ekg to są badania, które wykonujemy mniej więcej co 2-3 lata. Nie zapominajmy o kontroli stomatologicznej raz na pół roku, jak również RTG i USG jamy brzusznej co 5 lat. Po 30. roku życia wzrasta częstość tych badań, RTG i USG nadal co 5 lat, ale morfologia w zależności  od wyników może być wykonywana co rok – dwa lata. Po 40. roku życia, gdy statystycznie jesteśmy już po połowie życia, badania są częstsze, częściej też wychodzą nieprawidłowe. Czyli badania z krwi co roku. Warto też już pomyśleć o kolonoskopii. Kolonoskopię wykonuje się co 5 lat u 40-49 latków mających w rodzinie chorego z nowotworem jelita grubego, a po 50. roku życia co 5 lat u wszystkich profilaktyczne. Badaniem przesiewowym do kolonoskopii, które jest też ujęte w programie 40 Plus  jest badanie na obecność krwi utajonej w kale. Jeżeli wyjdzie dodatnie, jest wskazaniem aby pokierować pacjenta i szybciej diagnozować, bo to może objaw nowotworu jelita grubego.

Co można stwierdzić na podstawie tych poszczególnych badań? 

Jeżeli chodzi o morfologię, tu najczęstszą przyczyną nieprawidłowych wyników jest niedokrwistość. Wynika ona i z diety, i z chorób utajonych, jak nowotwór jelita grubego. Gdy mamy nieprawidłowy poziom glukozy, może to świadczyć o cukrzycy, gdy mamy podwyższone OB – stan zapalny w organizmie. Kreatynina i mocz mówią o pracy i funkcji nerek. W programie 40 Plus mamy też parametry wątrobowe. Wątroba bardzo długo nie daje objawów, świetnie się regeneruje, nieprawidłowości są wykrywane przeważnie przypadkowo.

Wątroby w naszym życiu raczej nie oszczędzamy, ona cierpliwie znosi nasze nie do końca zdrowe zachowania, niweluje nasz nie do końca higieniczny tryb życia. Jest też coraz więcej chemii w jedzeniu, ale i popularna używka – alkohol – ją uszkadza. Była wprawdzie kiedyś mowa, że alkohol może profilaktycznie wpływać na układ krążenia, ale nie do końca okazało się to prawdą. Nefrolodzy są zdania, że nie ma bezpiecznej dla nerek dawki alkoholu. Mimo wszystko my ten alkohol spożywamy. Jak on działa na wątrobę?

Alkohol jest metabolizowany w wątrobie i działa źle na funkcję i pracę wątroby. Nawet aby zbadać parametry wątroby zaleca się, żeby wcześniej przez dobę nie spożywać alkoholu. Niestety, Polacy lubią alkohol,  przy różnych okazjach nie wyobrażają sobie imprezy bez alkoholu. Co uszkadza wątrobę, ale tego od razu nie wiemy. To widać dopiero w późniejszym okresie. Mamy taką  jednostkę chorobową jak alkoholowa niewydolność wątroby, spowodowaną nadmiernym spożyciem alkoholu.

Czyli alkohol z diety powinniśmy wyeliminować całkowicie, bo jednak ma więcej szkodliwego działania, niż działania profilaktycznego?

Dokładnie. Można spożywać najwyżej sporadycznie, w umiarkowanych ilościach, np. kieliszek wina.

A kolejne badania: moczu, kreatyniny – czego tu się dopatrujemy? Jakich dysfunkcji nerek możemy się tu spodziewać?

W badaniu moczu szukamy zakażenia układu moczowego, ewentualnie u kobiet także zakażenia układu rozrodczego. Jak również, gdy pojawi się cukier, podejrzewamy cukrzycę. Warto te badania zawsze omówić z lekarzem, bo czasem np. przy gorączce czy wysiłku mogą pojawić się parametry, które są fizjologiczne w tym momencie. Natomiast kreatyninę warto badać raz na rok, aby sprawdzić poziom filtracji nerek, czy one dobrze funkcjonują. Bo nerki też nie bolą. 

Trzeba pamiętać, że jeżeli zaniedbamy nasze nerki, możemy być skazani na dializy a w ostateczności nawet być kandydatem do przeszczepu. Wtedy komfort życia spada drastycznie. Dlatego warto pamiętać o nerkach. 

Pani doktor, program 40 Plus to była taka nadzieja, ale statystyka jest odwrotna. Jest tam też badanie przewidziane dla panów. Czy panowie z tego korzystają?

Nie bardzo. Panowie nie chcą się badać, bardziej niż kobiety. W tym programie można określić  marker gruczołu krokowego PSA, to hormon wydzielany przy przyroście oraz nowotworach prostaty. Warto go badać już po 40. roku życia, bo prostata – tak jak wątroba i nerki – nie boli. 

Jeżeli chodzi o mężczyzn w ramach profilaktyki jest też – czego mężczyźni nie robią – samobadanie jąder, raz na 3 miesiące, a po 30-40 roku życia raz na miesiąc. Po 50. roku życia wskazane jest też badanie urologiczne. 

Jakie objawy ze strony gruczołu krokowego powinny takiego pana zaniepokoić?

Zaburzenia w oddawaniu moczu, z przerwami, bo gruczoł rozrastając się uciska na cewkę moczową. Panowie w nocy wstają, czują parcie, ale nie mogą oddać moczu. Objawem zapalenia gruczołu krokowego jest gorączka, dreszcze, bóle brzucha – i też takich pacjentów niestety mamy.

Jak często powinno się PSA zbadać?

Po 40. r.ż raz na 2-3 lata, po 50. – co roku.

Inne badania są dedykowane tylko dla pań. Jakie to badania i czy panie są tu bardziej odpowiedzialne niż panowie?

Zdecydowanie, do czasu urodzenia dzieci. Już nastolatki powinne wykonywać samobadanie piersi raz na 3 miesiące, potem raz w miesiącu. Po 20. roku życia warto udać się do ginekologa, nawet tylko po to, aby porozmawiać, nie koniecznie na samo badanie. Po 20-30 roku życia warto zrobic raz na 2-3 lata usg narządów rodnych. Cytologia  u pań między 24 a 65 rż jest w programie profilaktycznym raka szyjki macicy. Warto ją wykonać co 3 lata. Jeśli wynik będzie nieprawidłowy, lekarz zaleca częstsze badania. Mammografia jest zalecana po 45. roku życia, nie warto wykonywać wcześniej, bo jest tkanka gruczołowa w piersiach i może nie dać właściwego obrazu. Wcześniej warto wykonać USG piersi, co 2-3 lata, u niektórych przypadkach co roku. Mammografię wykonujemy co dwa lata. Pacjentki dostają zaproszenia na te badania, ale mało się zgłasza. 

W naszej poradni w standardzie jest pytanie o  ostatnią wizytę u ginekologa, o ile do 40. te panie jeszcze w miarę chodzą, potem mówią, że dawno, nie pamiętam, a są np. niepokojące bóle kręgosłupa. 

Prof. Knapp, kierownik UCO, mówił u nas, że bardzo często jest tak, że mimo że ostatnie badanie ginekologiczne było  w USKu pacjentki kilkanaście, kilkadziesiąt lat temu, to bardzo dokładnie pamięta datę, bo była to data urodzenia dziecka. To świadczy o niedbaniu o siebie.

Dlatego mam apel do młodszych słuchaczy – zabierzcie swoje mamy na takie badanie. Ja wożę swoją mamę raz w roku, jesienią, bo wiem, że sama nie pójdzie. Warto aby lekarz porozmawiał, zbadał, zobaczył czy nic się nie dzieje.

Jak dużym problemem jest rak jelita grubego i czy chętnie korzystamy z badań profilaktycznych z nim związanych?

To duży problem. Już nawet samo badanie przesiewowe kału na krew utajoną nie każdy chce zrobić. Trzeba je robić, bo pokazuje, czy jest już problem. Czasem to badanie jest fałszywie dodatnie, bo np. pacjent coś zjadł albo miał jelitówkę. Ale to zawsze wtedy powtarzamy. 

Natomiast kolonoskopia to może nie jest do końca przyjemne badanie, ale niebolesne. A lekarze mogą zobaczyć stan błony śluzowej, czy są polipy, usunąć je w trakcie badania, jeśli są do 15 mm.  Potem jest zalecana kontrolna kolonoskopia. Wśród naszych pacjentów, którzy wykonali kolonoskopię i zostały usunięte polipy, są bardzo zadowoleni, bo za kilka lat z tych polipów być już problem. Dlatego naprawdę warto wykonać to badanie.

Raka jelita grubego możemy wykryć dużo wcześniej, bo najpierw się pojawia polip. Mamy czas od pojawienia się polipa do jego zrakowacenia, aby dać sobie szansę na wyleczenie, uniknięcie choroby nowotworowej. Ale pojawia się duży lek przed wykonaniem badania. Czy ono wymaga przygotowania, czy potem mamy dyskomfort?

Badanie jest niekomfortowe, pacjenci się wstydzą, nie czują się dobrze w trakcie jego wykonywania. Trzeba się też do niego przygotować dzień wcześniej – trzeba się oczyścić, pić specjalny roztwór. Im jelita będą bardziej oczyszczone, tym lepsza będzie jakość badania. Czasem pacjenci mówią, że chcą znieczulenie, bo nie dadzą rady, wolą zasnąć. W pewnych sytuacjach jest ono konieczne, jak mamy  zrosty, po operacjach, ale lepiej jak pacjent współpracuje, zawsze może powiedzieć, że boli, proszę inaczej. Namawiam moich pacjentów, aby byli świadomi samego badania i tego co się dzieje w trakcie badania. 

W profilaktyce mamy też badania chorób układu krążenia. Dlaczego ta profilaktyka jest tak ważna?

To profilaktyka skierowana do osób między 35 a 65 rokiem życia, wykonywana jest co 5 lat. Kwalifikacją jest niewykrycie poprzednim razem żadnych chorób, czyli cukrzycy, czy najdcisnienia tętniczego. Czyli teoretycznie badamy pacjentów potencjalnie zdrowych. Jest robione ekg, mierzone ciśnienie, masa ciała, wykonywany lipidogram, poziom glukozy. I pacjent jest kwalifikowany na tej podstawie do ryzyka wystąpienia w przyszłości  chorób układu krążenia. Co 5 lat te badania powtarzamy, chyba że coś się wydarzy.

Wspomniała pani o takim badaniu jak lipidogram. Co to jest takiego?

Lipidogram robimy po 50. roku życia co roku, wcześniej co 2-3 lata. Określamy w nim cztery frakcje cholesterolu: całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy. Taki cały profil mówi nam o tym, czy jest zagrożenie miażdżycą. Proszę pamiętać, że te blaszki miażdżycowe odkładają się już w bardzo młodym wieku, ale kondycja organizmu jest wtedy inna. Po 40. roku życia trzeba już bardziej zwrócić na to uwagę. Pacjenci czasem pytają, czy przy wysokim poziomie cholesterolu, trzeba od razu leki włączyć leki. Normy cholesterolu zaostrzają się właściwie co kolejne wytyczne, ten cholesterol jest bardziej trzymany w ryzach, leki mają coraz większe dawki. Część pacjentów nie chce leków, bo to do końca życia trzeba brać, uszkadza wątrobę. U takich pacjentów częściej monitorujemy poziom cholesterolu, czasem zlecamy wizytę u dietetyka, jeśli nie potrafi sobie sam poradzić z dietą. Jak nie da rady bez leków, włączamy leki i monitorujemy. 

Co w takiej sytuacji w diecie powinniśmy zmodyfikować?

Pacjenci myślą, że problemem jest tylko to co tłuste. Ale to też słodycze, białe pieczywo, ciasta, to też podwyższa cholesterol. 

Podobno jabłka mają działanie obniżające poziom cholesterolu. Warto po nie sięgać?

Tak, do tego są polskie i tanie, można codziennie po nie sięgać, przez cały rok. 

Kolejny dział profilaktyki to choroby odtytoniowe. Nie ma obecnie przyzwolenia na palenie w miejscach publicznych, w domach też raczej palacze starają się wyjść na zewnątrz. Czy liczba palących rzeczywiście spada?

Zawsze pytamy naszych pacjentów, czy palą papierosy. Z roku na rok jest ich coraz mniej. Musimy jednak pamiętać o e-papierosach, zwłaszcza tak modnych teraz wśród młodzieży. E-papierosy uszkadzają płuca, i te skutki są długofalowe, trzeba o tym pamiętać. 

Jest program chorób odtytoniowych, po 18 roku życia, warto zorganizować pogadankę i zaproponować metodę rzucenia palenia. Jeżeli pacjent pali długi czas, dobrze jest skierować go na spirometrię, pod kątem POChP czy astmy oskrzelowej. 

Jest też program profilaktyki gruźlicy – skierowany do wszystkich, warto o tym pomyśleć.  Migracja jest duża, dużo chorych przyjeżdża do nas. To co mnie niepokoi, to odmawianie szczepienia dzieci. A warto pamiętać że gruźlica jest trudna do wyleczenia, coraz więcej przypadków jest opornych na leczenie. 

Przypomnijmy jeszcze, dlaczego tytoń jest tak szkodliwy dla organizmu?

Dym uszkadza płuca,  powoduje, że maja mniejszą wydolność, trudniej goją się rany, jest słabsza odporność, częstsze infekcje układu oddechowego, trudniej wyjść nawet ze zwykłego przeziębienia.  

Palenie bierne też jest szkodliwe, dotyczy wszystkich, którzy przebywają wspólnie z palaczami, to szczególnie niebezpieczne jak są w pomieszczeniu są też dzieci. W dymie tytoniowym wykryto ponad 2000 różnego rodzaju substancji toksycznych, m.in. trutkę na szczury, palacz wraz z dymem tytoniowym to wchłania, potem wydmuchuje i każdy kto jest w pobliży jest na te toksyczne substancje narażony. 

Badać się?

Badać się.  Profilaktyka nie boli. Warto przyjść do swojego lekarza rodzinnego i porozmawiać nt. profilaktyki, aby zapobiec skutkom chorób, które trudno wyleczyć, jeżeli zdiagnozujemy je zbyt późno. 

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Jak przygotować rodzinę do wspólnego zdjęcia – stomatologia https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-jak-przygotowac-rodzine-do-wspolnego-zdjecia-stomatologia/ Fri, 01 Nov 2024 16:03:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26516 Jak przygotować rodzinę do wspólnego zdjęcia – stomatologia

prof. Teresa Sierpińska

Jak przygotować rodzinę do wspólnego zdjęcia – to temat audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Teresa Sierpińska, kierownik Zakładu Protetyki Stomatologicznej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, prodziekan ds. stomatologii na Wydziale Lekarskim UMB

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Jak przygotować rodzinę do wspólnego zdjęcia – stomatologia
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Spotykamy się, aby odpowiedzieć na pytanie: Jak przygotować rodzinę do wspólnego zdjęcia? No właśnie, czy my tylko przy okazji robienia zdjęcia powinniśmy pamiętać o stomatologu?

Oczywiście nie. Pytanie jest trochę  prześmiewcze, bo pacjenci od nas lekarzy stomatologów oczekują przede wszystkim estetyki uśmiechu. A estetyka jest ważna z punktu widzenia pacjenta, a trochę mniej ważna z punktu widzenia lekarza. Ponieważ za pięknym uśmiechem kryje się przede wszystkim zdrowie i funkcja. Jeśli chodzi o zdrowie, musimy pamiętać przede wszystkim o tym, że jama ustna może być źródłem infekcji, jeśli jest nieprawidłowo zaopiekowana bądź pozbawiona higieny. Przede wszystkim myślimy tu o próchnicy, która jest chorobą powszechną, zwłaszcza wśród coraz młodszych pacjentów. Niestety, dzieci z próchnicą przybywa i to jest bardzo zła prognoza na przyszłość. Natomiast u troszkę starszych osób mamy głównie do czynienia z zaniedbaniami higienicznymi, co się objawia zapaleniem dziąseł, czyli chorobami przyzębia i oczywiście bardzo często kamieniem. Warto zauważyć, że infekcja w jamie ustnej, to nie tylko infekcja w jamie ustnej, ale to infekcja w całym organizmie. Naukowe dowody świadczą o tym, że zwłaszcza choroby układu sercowo-naczyniowego mają związek z tym, co posiadamy w jamie ustnej. Dlatego też dbałość o higienę i przynajmniej raz w roku odwiedzenie lekarza stomatologa, by się pozbyć tej infekcji, jest jak najbardziej uzasadnione. 

Jak ważny to temat przekonaliśmy się w trakcie niedawnego wydarzenia w Białymstoku, gdzie specjaliści z całego świata się zebrali i dyskutowali. Co to było za wydarzenie i dlaczego było takie ważne?

Rzeczywiście, 21 września zakończyliśmy 47. Kongres Europejskiego Towarzystwa Protetycznego. Dla nas lekarzy stomatologów, zwłaszcza protetyków, było to niezwykle ważne wydarzenie, ponieważ ostatni raz konferencja ETP odbyła się w Polsce 20 lat temu. Ubiegając się o miejsce, było mi bardzo trudno przekonać wykładowców z całego świata – gościliśmy przedstawicieli z 42 krajów – do przyjazdu do Białegostoku. A podczas kongresu rozmawialiśmy o funkcji, czyli kolejnym aspekcie zdrowia jamy ustnej  i całego organizmu. Bo funkcja to przede wszystkim żucie, a żucie to jest to, co się potem dzieje w przewodzie pokarmowym. 

Z pierwszym ząbkiem u dziecka wiąże się zwykle wiele emocji. Kiedy zaczynać myć zęby u takiego malucha? Czy można je myć niemowlakowi, czy może lepiej poczekać? 

Higiena jamy ustnej dotyczy osób w każdym wieku, także tych najmłodszych. Tutaj zaczynamy od bardzo prostych zabiegów higienicznych, typu przemywanie chociażby zwykłą wodą i gazikiem zębów. Bardzo ważne jest też niepodawanie soków do picia w butelce, zwłaszcza w porze nocnej. To bardzo złe nawyki. Dzieci powinny być od najmłodszych lat odzwyczajane od cukru, dlatego że my sobie nie zdajemy sprawy, jak cukier jest wszechobecny. Wystarczy przeczytać etykietę soku dla dzieci, ile tam jest cukru. To nie łyżeczka, którą sypiemy do szklanki herbaty czy kawy, ale kilka, a czasem kilkanaście tych łyżeczek. Trudno oczekiwać, że dziecko pojone słodkim sokiem, nie będzie mieć próchnicy. A próchnica, zwłaszcza w bardzo młodym wieku, to szkody w układzie stomatognatycznym czyli układzie narządu żucia, które potem mają bardzo poważne konsekwencje w zasadzie dla całego życia.

A musy owocowe w ramach nagrody można podawać?

Trzeba najpierw sprawdzić, co jest w składzie takiego musu, a potem ewentualnie zaserwować dziecku.

Wspomniała pani profesor o tym niebezpieczeństwie, że infekcja w jamie ustnej ma wpływ na cały organizm. Dlaczego tak się dzieje?

Jama ustna to takie miejsce w organizmie człowieka, gdzie zaczynają się liczne narządy. To początek układu pokarmowego, chociaż gastroenterolodzy twierdzą, że zaczyna się od przełyku, ale to nieprawda. To też początek układu oddechowego. Natomiast ślina, która znajduje się w jamie ustnej, to płyn ustrojowy, który ma takie samo znaczenie jak chociażby krew. 

Na co zwrócić uwagę podczas codziennego szczotkowania zębów, jak dobrze o nie zadbać? Czy ma znaczenie jakiej używamy szczoteczki lub pasty – ich wybór jest przecież ogromny. 

Prawda jest taka, że szczotki do zębów trzeba użyć, nie ma znaczenia jaka jest pasta. Najważniejsza jest szczoteczka i mechaniczne usunięcie płytki, która gromadzi się po każdym spożyciu posiłku. Mechaniczne oczyszczanie jamy ustnej, także języka, ma istotne znaczenie jeśli chodzi o eliminację potencjalnych czynników zakażenia. Pasta ma nam pomagać, bo walory posiada walory smakowe czy dodatek fluoru. Co prawda zdania dotyczące tego czy jest on potrzebny czy nie, są podzielone, ale póki co nie ma lepszej profilaktyki próchnicy niż profilaktyka fluorkowa.

Jesteśmy na rocznej kontroli u stomatologa, lekarz stwierdza tu dziura, tu pęknięcie. Czy to można na stale zabezpieczyć, czy jesteśmy skazani przez całe życie na korzystanie z usług dentysty?

Wyleczenie uzębienia i profilaktyka w zakresie chorób przyzębia nie jest raz na zawsze. Zabiegi higienizacyjne, czyli spotkanie z lekarzem i higienistką stomatologiczną, powinny być raz na pół roku przynajmniej, a raz na rok bezwzględnie. To uchroni nas przed infekcja, jeżeli chodzi o choroby przyzębia, które w tej chwili niestety, ale odgrywają bardzo duża rolę, jeśli chodzi o utratę uzębienia. O ile z próchnicą potrafimy sobie poradzić, o tyle gorzej jest z wyleczeniem choroby przyzębia. Dlatego profesjonalne zabiegi higienizacyjne są takie ważne. My nie zawsze dokładnie potrafimy oczyścić zęby. Dlatego korzystanie z profesjonalnej higienizacji łącznie z instruktarzem odnośnie dbałości o uzębienie ma niezwykle duże znaczenie. 

Natomiast w przypadku próchnicy, przy dobrze założonych wypełnieniach i dbałości o higienę jamy ustnej, rzadko się zdarza, aby te wypełnienia rok nie przetrwały. Wypełnienia, które zabezpieczają ząb po usunięciu próchnicy, są zwykle na tyle trwałe, że powinny przetrwać kilka lat. Prawidłowo przeprowadzone leczenie stomatologiczne i wypełnienie wszystkich ubytków powinno wystarczyć na znacznie dłużej.

A jak wygląda użycie nici stomatologicznych czy szczoteczek międzyzębowych – czy one mogą uszkadzać dziąsła? Czy jest wskazane korzystanie z takich akcesoriów?

Absolutnie jest wskazane, bo samą szczoteczką do zębów nie jesteśmy w stanie oczyścić dobrze przestrzeni międzyzębowych, zwłaszcza w odcinkach bocznych. Dlatego też nić dentystyczna jest bardzo wskazana. Ale musi być profesjonalna i właściwie użyta. Nie jest prawdą, że nić dentystyczna czy szczoteczka międzyzębowa uszkadzają przyzębie. Nić dentystyczna i szczoteczka międzyzębowa, a jeszcze lepiej irygator wodny, to są te narzędzia, które istotnie poprawiają higienę jamy ustnej. 

Tracimy ząb, z różnych przyczyn, co w takiej sytuacji?

Rozwiązań jest bardzo wiele. Współczesna stomatologia pozwoli zastąpić taki ząb przy użyciu chociażby implantu. Ale musimy pamiętać, że implanty nie są dla wszystkich, są obwarowane bardzo szczególnymi wskazaniami. Zastąpienie brakującego zęba implantem w przypadku osób młodych i w przypadku pojedynczych zębów jest jak najbardziej uzasadnione, niezależnie czy jest  to przedni czy tylni odcinek łuku zębowego. Oczywiście mamy nie tylko implanty. Mamy do dyspozycji też i mosty: pełnoceramiczne, złożone, adhezyjne czy tradycyjne. 

Ostatecznie zawsze można wykonać uzupełnienie ruchome. Ja akurat uważam, że one nie zawsze spełniają w dostateczny sposób swoją funkcję, zwłaszcza w rozległych brakach zębowych.  Bo jednak jest to niefizjologiczny sposób przenoszenia sił żucia. Jednak trudno jest się nauczyć na tyle sprawnie posługiwać protezą ruchomą, aby uzyskać odpowiednia wydolność żucia. 

Czasem jest zalecenie, żeby pozbyć się tych zębów, które podobno mamy w nadmiarze, czyli ósemek. Czy to rzeczywiście jest konieczność?

Konieczność wynika ze wskazań. Jeżeli są wskazania do usunięcia zębów ósmych, to należy je usunąć. Natomiast ja osobiście nie zawsze jestem zwolennikiem tego rozwiązania. Jeśli ząb jest ustawiony nieprawidłowo i blokuje funkcję, należy go usunąć. Także wtedy, gdy wymaga leczenia kanałowego, a dostęp do niego jest bardzo trudny i nie można liczyć, że da się go prawidłowo wyleczyć, to bezpieczniej dla pacjenta, jest taki ząb po prostu usunąć. 

Natomiast bardzo często bywa tak, że ósemka stoi w łuku prawidłowo i trzeba się dobrze zastanowić, bo często jest tzw. filar strategiczny. Jak powiedziałam, nie każdemu pacjentowi można wykonać leczenie implantoprotetyczne. Większej grupie można wykonać tradycyjne uzupełnienie protetyczne, jakim jest most. I wtedy taki ząb ósmy, który ma prawidłową budowę, jest dobrze osadzony w kości, można wykorzystać jako taki filar. Ponieważ most w jamie ustnej, wygląda dokładnie tak, jak most przez rzekę. Czyli żeby można go było wykonać, muszą być dwa filary. Często nie mamy już zębów szóstych czy siódmych, a ząb ósmy pozostał. Jak on prawidłowo funkcjonuje, można go wtedy wykorzystać. Gdybyśmy go nie mieli, pozostaje nam wtedy do wykonania proteza lub leczenie z użyciem implantów.

Pierwszy garnitur zębów – zęby mleczne, tracimy, ale dostajemy wtedy ten drugi garnitur. Czy jest szansa na trzeci?

Na razie nie mogę powiedzieć ani tak, ani nie. Trwają badania nad hodowlą zawiązków zębowych, tak jak hoduje się narządy czy też kości, czy skórę. W przypadku zębów jest to o tyle trudne, że ząb rozwija się dość wcześnie i najpierw rozwija się w kości, a potem zaczyna się wzrost zęba, następnie wierzchołek korzenia się zamyka i ząb w takich warunkach funkcjonuje potem w jamie ustnej. Problemem nie jest samo wyhodowanie zawiązka, co pobudzenie go do wzrostu. Bo my nie wyhodujemy tego zęba w laboratorium i nie włożymy do kości. To musi być zawiązek, który zostanie zaimplantowany do kości i który potem sam, pod wpływem różnych czynników, rozpocznie wzrost. To spora trudność, która wynika z naszej genetyki, naszego rozwoju. Dlatego pokonanie tych barier wydaje się być jeszcze trochę odległe, chociaż doniesienia literaturowe mówią, że szansa na to jest. Ale kiedy, trudno powiedzieć.

Wspomniała pani o oddziaływaniach infekcyjnych na organizm. Rzeczywiście specjaliści różnych dziedzin, jak kardiochirurdzy, ortopedzi, korzystają z konsultacji stomatologicznych przy zabiegach wymagających dużej ingerencji. Czy taki przegląd i usunięcie ognisk zapalnych ratuje pacjenta?

Nieprawidłowo wyleczone zęby, zwłaszcza endodontycznie, czyli kanałowo, mogą stanowić źródło infekcji. Ponieważ te bakterie w okolicy okołowierzchołkowej stale rezydują, nawet jak nie dają objawów, to w momencie obniżenia odporności organizmu, a tak się dzieje przy różnego rodzaju zabiegach, nie tylko tych rozległych, bo każdy zabieg chirurgiczny to ingerencja w odporność,   zęby mogą stać się przyczyną licznych powikłań i niepowodzenia w leczeniu chirurgicznym.

Pani profesor wspomniała też o żuciu. Chcemy przekonać słuchaczy, że warto zadbać o zęby, odwiedzić stomatologa, uzupełnić braki w uzębieniu. Dlaczego to żucie jest takie ważne?  

Moją drogę naukową rozpoczynałam we współpracy z Kliniką Gastroenterologii. Zrobiliśmy takie badania, cytowane wielokrotnie, na temat tego, jak braki zębowe nieuzupełnione wpływają na stan śluzówki żołądka. Okazuje się, że nieprawidłowo przeżuty pokarm sprzyja zapaleniu błony śluzowej żołądka. Te duże cząstki pokarmowe, które w przypadku niedokładnego żucia zalegają znacznie dłużej w przewodzie pokarmowym i żołądku, powodują bardzo nieprzyjemne dolegliwości. Okazało się również w tych badaniach, prowadzonych blisko 25 lat temu, gdy o bakterii helicobacter pylori w żołądku mówiło się dużo mniej, że infekcja h.pylori ma też powiązanie z nieprawidłowym żuciem. Czyli te zalegające duże cząstki pokarmowe sprzyjają nie tylko zapaleniu, ale i rozwojowi tej bakterii. 

Opowiem też taką ciekawostkę. Kiedy przyszłam jako młody lekarz dentysta do śp. prof. Gabryelewicza, z pomysłem na moje badania, pan profesor odparł: „o czym ty dziecko mówisz, przecież to nieprawda, jakaś wydumka”. My zrobiliśmy te badania, minęło dziesięć lat, pan profesor trafił do mnie jako pacjent, ponieważ stracił zęby. Pamiętał, że robiłam takie badania, usiadł na fotel i mówi: „teraz wiem o czym były badania, bo mam te dolegliwości, jakie pani opisała”. To było dla mnie największą pochwałą, że przekonałam tzw. niedowiarków, że jednak prawidłowa funkcja żucia ma znaczenie, nie tylko dla naszego komfortu, ale przede wszystkim dla naszego zdrowia.

Jak często trzeba myć zęby – dwa razy dziennie czy jak zalecają niektórzy – po każdym posiłku? I czy można takie mycie zastąpić żuciem gumy?

Co do gumy do żucia – ja jestem przeciwniczką jej używania, a na pewno trwałego żucia gumy. Pobudza ona aktywność mięśniową, szczególnie mięśni żucia, a taka nadaktywność może prowadzić do różnych nieprzyjemnych rzeczy z grupy zaburzeń czynnościowych narządu żucia. Guma nie jest najlepszym rozwiązaniem. A jeśli chodzi o higienę jamy ustnej, rzeczywiście, zęby najlepiej myć po każdym posiłku, ale trzeba pamiętać, że nie bezpośrednio po nim, ale w pewnym odstępie czasowym, żeby ślina mogła zadziałać remineralizująco na szkliwo zębów. Dlatego dwukrotnie mycie w ciągu doby jest bardzo uzasadnione. A jak ktoś zapomni, nie ma czasu czy ochoty, to należy umyć zęby chociaż ten jeden raz, po ostatnim posiłku, przed snem. 

Kiedyś się mówiło, że wieczorem myje się zęby dla zdrowia, rano dla urody.

To prawda.

A jak długo szczotkować zęby? Mają to być 3 minuty?

Tak długo, aż będą czyste. Te 3 minuty to czas najbardziej optymalny. Ale jak używamy szczoteczki międzyzębowej, nitki, wiadomo, że ten czas się wydłuży. Jeśli ktoś używa szczoteczki elektrycznej to wie, że jest tam timer i po tym optymalnym czasie szczotkowania szczoteczka się po prostu wyłączy. Wtedy mamy względną pewność, że  zęby są dokładnie umyte.

Szczoteczka miękka, twarda, średnia?

W zależności od wskazań. Periodontolodzy twierdzą, że w celu dbałości i  nie uszkadzania delikatnej struktury przyzębia, powinna to być szczoteczka średnia, a po zabiegach higienizacyjnych profesjonalnych czy z grupy periodontologicznych nawet miękka. Ja osobiście uważam, że miękka szczoteczka nie zawsze nam dokładnie oczyści zęby, dlatego średniej twardości wydaje się znacznie lepsza. Ale należy pamiętać o tym, że szczoteczkę należy regularnie wymieniać, najlepiej co 3 miesiące.  

Czy sposób mycia zębów ma znaczenie? 

Jest bardzo wiele metod, które pozwalają prawidłowo oczyścić zęby. Na pewno metoda szorowania nie jest najlepszą. Warto pamiętać, że raczej od dziąsła w kierunku powierzchni żującej, a nie odwrotnie, bo wtedy z pewnością będziemy odrywać przyczep dziąsła, który jest delikatny i trudny do odtworzenia. Delikatna struktura dziąsła musi być pod szczególną opieką. Bez szczoteczki, przy użyciu samych płynów do płukania jamy ustnej czy innych teoretycznie użytecznych narzędzi, nie zrobi się tego prawidłowo. Szczotka do zębów, nitka do zębów, szczoteczki międzyzębowe to są te narzędzia, które powinniśmy mieć na stałe blisko siebie. 

Krwawienie z dziąseł to powód do niepokoju?

Tak, wskazana jest wtedy szybka wizyta u dentysty. Często przyczyną może być kamień i to taki, którego nie widać, czyli poddziąsłowy. On  jest niebezpieczny, bo trwale uszkadza przyzębie. Dlatego krwawienie podczas szczotkowania jest sygnałem o konieczności szybkiej wizyty w gabinecie stomatologicznym.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czy postawa kobiety to podstawa? – choroby kręgosłupa. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-schorzenia-kregoslupa/ Wed, 02 Oct 2024 20:47:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26185 Choroby kręgosłupa

doc. Katarzyna Kapica-Topczewska

Schorzenia kręgosłupa to temat ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza była doc. Katarzyna Kapica-Topczewska z Kliniki Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Schorzenia kręgosłupa.
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Czy kręgosłup kobiety różni się od kręgosłupa mężczyzny?

Myślę, że nie, jeśli chodzi o anatomię. Natomiast nasza postawa ma wpływ na zdrowie kręgosłupa. Nieprawidłowa postawa powoduje przeciążenia, co może prowadzić do uszkodzeń tkanek, zmian zwyrodnieniowych i w konsekwencji do bólu kręgosłupa. Takie bóle są często bardzo dokuczliwe i mogą utrzymywać się przez długi czas.

Z jakich elementów się składa kręgosłup? I które sprawiają najwięcej kłopotów?

Kręgosłup składa się z kilku odcinków i ma naturalne krzywizny. Wyróżniamy kręgosłup szyjny, piersiowy i lędźwiowy. Największą ruchomość, największe ryzyko uszkodzeń, mają odcinki szyjny i lędźwiowy. Odcinek piersiowy jest mniej ruchomy, ponieważ jest połączony z klatką piersiową, co sprawia, że jest mniej podatny na urazy. Jednak ze względu na swoją mobilność, odcinki szyjny i lędźwiowy najczęściej powodują dolegliwości bólowe. Kręgosłup ma naturalne krzywizny: lordozę w odcinku szyjnym i lędźwiowym oraz kifozę w odcinku piersiowym. Gdy krzywizny te ulegają zaburzeniu, na przykład wskutek nieprawidłowej postawy, dochodzi do przeciążeń, które mogą powodować uszkodzenia tkanek. Kręgosłup jest zbudowany z trzonów kręgów, oddzielonych od siebie elastycznymi poduszkami-dyskami, które składają się z żelowego środka otoczonego włóknistą chrząstką. Te dyski pełnią rolę amortyzatorów, umożliwiając kręgosłupowi odpowiednią ruchomość i absorpcję obciążeń, na przykład podczas biegania, chodzenia czy tańczenia. U młodych osób poduszki-dyski są dobrze uwodnione i elastyczne, co zapewnia im odpowiednią funkcję amortyzującą. Niestety, z wiekiem tracą one wodę i elastyczność, co prowadzi do ich spłaszczenia. To zjawisko jest przyczyną obniżenia wzrostu w starszym wieku. Jeśli kręgosłup jest nadmiernie obciążony, dysk może się przemieścić, uszkadzając struktury, takie jak rdzeń kręgowy i korzenie nerwowe. To może powodować objawy neurologiczne, takie jak ból, osłabienie siły mięśniowej czy zaburzenia czucia.

Czy my, dorośli możemy jeszcze zadbać o elastyczność kręgosłupa? Czy można spowolnić te procesy, które pojawiają się z wiekiem i są w pewien sposób nieuniknione?  

Tak, są różne sposoby, które powinniśmy stosować. Przede wszystkim powinniśmy zadbać o odpowiednią higienę życia i pracy. Gdy traktujemy nasz kręgosłup odpowiednio, on odwdzięcza się nam dobrą kondycją. Zazwyczaj kręgosłup wcześniej sygnalizuje problemy, ale często ignorujemy te sygnały, zwłaszcza gdy jesteśmy zapracowani, zwłaszcza po 30. i 40. roku życia. Najczęstsze problemy wynikają z nieprawidłowej postawy, takiej jak nadmierne pochylanie głowy do przodu podczas pracy przy komputerze, czytania książek czy używania smartfona. Powoduje to przeciążenia i uszkodzenia kręgosłupa. Bardzo ważna jest prawidłowa postawa, czyli ergonomia pracy, odpowiednie ustawienie komputera, korzystanie ze smartfona z głową w neutralnej pozycji i dbanie o prawidłową postawę ciała. Tak naprawdę głowę powinniśmy nosić wysoko – nie chodzi o to, aby ją zadzierać, ale aby była ustawiona w najbardziej fizjologicznej pozycji. Podobnie, przeciążenia mogą dotyczyć kręgosłupa lędźwiowego pod postacią pracy siedzącej, czy prac fizycznych polegających na dźwiganiu ciężarów. A kręgosłup nie lubi długotrwałych, jednostajnych pozycji. Kręgosłup lubi ruch.

Znakiem naszych czasów są smartfony, czyli coś, co jest powszechnie dostępne, ale małe literki na ekranach powodują, że bardzo często korzystając z nich pochylamy głowę. Mówi się nawet o szyi smartfonowej. Dlaczego tak się dzieje?

Głowa jest zbudowana z czaszki, która jest podtrzymywana przez mięśnie szyi oraz kręgosłup. Gdy pochylamy głowę do przodu, cały jej ciężar spoczywa na mięśniach szyi i kręgosłupie szyjnym. W tej pozycji dochodzi do ogromnego przeciążenia. Kręgosłup, szczególnie w tej części, nie jest przystosowany do dźwigania tak dużych obciążeń przez dłuższy czas. Problem staje się szczególnie dotkliwy, gdy spędzamy wiele godzin dziennie z pochyloną głową nad smartfonem. Jak już wspomniano, kręgosłup nie toleruje długotrwałych, wymuszonych pozycji. U młodych osób krążki międzykręgowe są dobrze uwodnione i elastyczne, co pozwala na szybszą regenerację po takich obciążeniach. Niestety, wraz z wiekiem zdolność do regeneracji kręgosłupa maleje, a czas powrotu do pełnej sprawności znacząco się wydłuża. Sumujące się przeciążenia i brak odpowiednich przerw na regenerację prowadzą do stopniowej degradacji kręgosłupa. W rezultacie w bardzo niefajny sposób ten kręgosłup nam odpowie – pod postacią silnego bólu.

Niestety, jako społeczeństwo zaczynamy prowadzić coraz bardziej osiadły tryb życia. Do pracy jedziemy samochodem, w pracy spędzamy godziny na siedząco, wracamy samochodem, siadamy do posiłku, potem przed telewizorem czy ze smartfonem. Jak to się odbija na naszych kręgosłupach?

Fatalnie. Kręgosłup jest przystosowany do utrzymywania pionowej postawy ciała i przeciwdziałania grawitacji. I on utrzymuje nam tą pozycję pionową, ale w niej niektóre mięśnie pracują intensywnie,  część mięśni jest bardzo napiętych, wykonuje olbrzymią pracę, a inne są nieaktywne. Należy wzmacniać te osłabione mięśnie oraz rozluźniać nadmiernie napięte. W związku z tym, profilaktyka zmian w kręgosłupie, to przede wszystkim aktywność fizyczna, taka jaką lubimy –  mogą to być spacery, jazda na rowerze, taniec. Najważniejsze jest, aby się ruszać. Poza tym dobrze funkcjonujący mięsień to rozciągnięty mięsień. Kiedy byliśmy młodsi, potrafiliśmy zrobić skłon i dotknąć palcami podłogi. Wraz z wiekiem tracimy tę elastyczność, ponieważ nasze mięśnie stają się skrócone. Dlatego wszelkie ćwiczenia rozciągające, nawet prosta gimnastyka, którą pamiętamy z lekcji WF-u, wykonywane regularnie, choćby przez 10-15 minut dziennie lub kilka razy w tygodniu, mogą przynieść ogromne korzyści. Takie systematyczne ćwiczenia są doskonałą profilaktyką chorób kręgosłupa i pomagają utrzymać go w dobrej kondycji przez długie lata. 

Ból to wiodący objaw dolegliwości kręgosłupa. A czy jakieś inne objawy powinny nas jeszcze zaniepokoić?

Ból kręgosłupa skłania pacjenta do szybkiego szukania pomocy, ponieważ może być bardzo intensywny, długotrwały i prowadzić do unieruchomienia, co uniemożliwia mu codzienną aktywność zarówno w domu, jak i w pracy. Istnieją jednak inne objawy, które również powinny nas zaalarmować. Szczególną uwagę należy zwrócić na osłabienie siły mięśniowej, zwłaszcza w stopie. Może to objawiać się trudnościami w staniu na palcach lub piętach oraz opadnięciem stopy. Takie objawy wskazują na poważny problem neurologiczny i wymagają natychmiastowej interwencji lekarskiej. Innym objawem są zaburzenia czucia, takie jak drętwienie czy mrowienie w stopie. Równie poważnym sygnałem są zaburzenia pracy zwieraczy, np. trudności w oddawaniu moczu lub jego zatrzymanie. Takie sytuacje wymagają natychmiastowej konsultacji lekarskiej, najprawdopodobniej neurochirurgicznej. Wszystkie te objawy, zwane ogniskowymi objawami neurologicznymi, wymagają pilnej diagnostyki. W niektórych przypadkach konieczne może być przeprowadzenie zabiegu operacyjnego.

Czego może spodziewać się pacjent z dolegliwościami, który trafi do gabinetu neurologicznego? Jakie wykonuje się wtedy badania?

Przede wszystkim lekarz zbierze wywiadu od pacjenta. Zapyta, czy ból pojawił się nagle, np. po podniesieniu ciężkiego przedmiotu, czy też narastał stopniowo. Wywiad obejmuje również pytania o inne choroby współistniejące, które mogą mieć wpływ na stan pacjenta. Następnie lekarz przeprowadzi badanie neurologiczne. Jeśli zajdzie taka potrzeba, lekarz może zlecić dodatkowe badania diagnostyczne oraz zaleca odpowiednie leczenie. Pierwszymi lekami z wyboru są zazwyczaj leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Jeśli pacjent odczuwa nadmierne napięcie mięśni przykręgosłupowych, mogą zostać przepisane również leki rozluźniające mięśnie. W przypadku, gdy występuje znaczna komponenta współczulna, mogą zostać włączone leki tonizujące. Pacjent często otrzymuje również zwolnienie lekarskie i zalecenie krótkiego unieruchomienie, trwające 4-5 dni w ostrym okresie bólowym. Kręgosłup nie lubi bezruchu. Dlatego, gdy ostry ból ustąpi, zalecana jest stopniowa aktywność fizyczna oraz fizjoterapia.

Jakie badania dodatkowe mogą być zlecone pacjentowi?

Pierwszym wyborem jest rezonans magnetyczny kręgosłupa. W zależności od lokalizacji bólu, pacjent kierowany jest na rezonans odpowiedniego odcinka kręgosłupa: szyjnego lub lędźwiowego.

Jeżeli pacjent nie może wykonać rezonansu, alternatywnie zlecana jest tomografia komputerowa.

Czy oprócz leczenia farmakologicznego można pacjentowi coś innego zaproponować na dolegliwości bólowe?

Można pacjenta skierować do neurochirurga w trybie pilnym i rozważyć operację. Ale jeżeli mamy typowy obraz kliniczny, polegający na występowaniu tylko dolegliwościach bólowych, ważne jest uspokojenie pacjenta i dokładne wyjaśnienie charakteru choroby. Dodatkowo zaleca się w ostrym okresie bólowym krótkoczasowo unieruchomienie, czyli odpoczynek w łóżku. Najczęściej lekarz zleca fizjoterapię, w jej trakcie pacjent uczy się, które mięśnie trzeba uruchomić, które rozluźnić, jakie ćwiczenia są dla niego najlepsze. Terapia manualna, zabiegi fizjoterapeutyczne, które może nie w stanie ostrym, ale po zmniejszeniu pierwszej fazy bólu są zalecane i stosowane. Ale myślę, że uzmysłowienie problemu braku aktywności fizycznej i przepisanie na recepcie 3 razy w tygodniu 30 minutowego spaceru, dużo więcej wniesie, niż terapia lekami przeciwbólowymi. W przypadku nadwagi ważne jest wprowadzenie działań zmierzających do redukcji masy ciała. Zmniejszenie obciążenia kręgosłupa poprzez utratę zbędnych kilogramów znacznie poprawia jego funkcję i zmniejsza dolegliwości bólowe. Edukacja pacjenta higienicznego trybu życia – żeby pamiętał o kręgosłupie i aktywności fizycznej. Bo ona nie tylko leczy kręgosłup, ale też zmniejsza ryzyko wystąpienia innych chorób: układu krążenia, metabolicznych. Dodatkowo poprawia samopoczucie oraz kondycję psychiczną i fizyczną pacjenta. 

Chociaż anatomicznie kręgosłup mężczyzny i kobiety się nie różni, to jest taka fizjologiczna sytuacja – czyli ciąża, kiedy kobiety przybierają na wadze, a powiększający się brzuch doprowadza do przeciążeń. Czy można przygotować się do tego okresu, czy kobieta w ciąży może coś dla siebie jeszcze zrobić?

Jeśli kobieta planująca ciążę zadba o swoje mięśnie i ogólny stan zdrowia, łatwiej przejdzie przez okres ciąży. Istniejąca nadwaga przed ciążą, dodatkowo wzrośnie w jej trakcie, znacząco obciąży kręgosłup. Również w czasie ciąży zalecane są proste ćwiczenia rozciągające i regularna aktywność fizyczna. Oczywiście, ruch wprowadzany pod nadzorem i w sposób rozsądny z pewnością przyniesie korzyści.

A panowie, którzy mają brzuch piwny czy marynarską pierś? Co im można zalecić?

Najprostszym sposobem na zwiększenie aktywności fizycznej jest kupienie psa, który naturalnie zmusza do regularnych spacerów. Można również zachęcić do jazdy na rowerze, zmienić dietę, wprowadzić więcej warzyw, ograniczyć węglowodany i unikać długotrwałego siedzenia.

Jeśli jednak tych wszystkich rad nie weźmiemy sobie do serca, czym to grozi i do czego to doprowadzi?

W chorobach kręgosłupa najczęściej mamy zespoły rwy. Rdzeń kręgowy kończy się na poziomie L1, L2. I jeżeli dochodzi do dyskopatii w odcinku szyjnym, niestety w pierwszej kolejności może wystąpić  uszkodzenie korzeni nerwowych, powodujące silne dolegliwości bólowe, promieniujące do kończyny górnej. Bliskość rdzenia kręgowego sprawia, że dyskopatia szyjna jest groźniejsza niż lędźwiowa. W dyskopatii kręgosłupa szyjnego rozpoznajemy  rwę barkową, która objawia się promieniowanie silnego bólu do całej dłoni albo poszczególnych palców,  a także drętwieniem, mrowienie ręki, osłabieniem siły uścisku. Natomiast jeżeli mamy ból w odcinku lędźwiowym, to występuje rwa kulszowa albo rwa udowa. W rwie kulszowej ból promieniuje po tylnej powierzchni uda, najczęściej do łydki, rzadziej do dużego czy małego palca stopy, może również powodować wystąpienie  osłabienia siły mięśniowej stopy. W rwie udowej ból promieniuje po przedniej powierzchni uda i może powodować osłabienie prostowania stawu kolanowego.

Podsumowując: aby kręgosłup nam długo i szczęśliwie służył, utrzymujmy właściwą masę ciała i nie stwarzajmy powodów, aby był przeciążony.

I dodajmy do tego aktywność fizyczną, bo ona działa tylko prozdrowotnie.

Czy jest jakaś forma tej aktywności sportowej szczególnie korzystna dla kręgosłupa, czy może być każda, jaką lubimy?

Każda forma aktywności jest korzystna, najważniejsze, aby robić to, co lubimy i aby było to systematycznie. Osobiście lubię jogę, ponieważ wzmacnia mięśnie, które tego potrzebują, i rozluźnia te, które są napięte. Dodatkowo joga pomaga kształtować sylwetkę, zmuszając ciało do utrzymywania prawidłowej pozycji.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czas na ojcostwo. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-czy-warto-zaprzatac-glowe/ Fri, 27 Sep 2024 20:55:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26180 Czas na ojcostwo

prof. Sławomir Wołczyński

Czas na ojcostwo – to temat ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty” Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Sławomir Wołczyński, kierownik Kliniki Rozrodczości i Endokrynologii Ginekologicznej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Czas na ojcostwo.
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Czy istnieje taki złoty okres dla panów, kiedy najlepiej jest zostać ojcem? Czy każdy wiek jest dobry?

Teoretycznie każdy wiek jest dobry, ponieważ jeżeli jest zachowana płodność, to w każdym wieku można zostać ojcem. Ale nie jest to najlepsze rozwiązanie, dlatego że u mężczyzny gamety dzielą się, podlegają działaniu promieniowania kosmicznego, różnych czynników chemicznych i mutują. Czyli im ojciec jest starszy, tym jest większe prawdopodobieństwo zmian mutacyjnych u dzieci. Oprócz tego jest też oczywiście kwestia wychowania dzieci. Więc myślę, że najlepszy okres na zostanie ojcem jest do 50. roku życia. Ale oczywiście są różne sytuacje w życiu.

Nie da się ukryć, że wskaźniki demograficzne w Polsce są dramatyczne. Spada liczba urodzeń, jest nas coraz mniej. Gdzie pan profesor widzi przyczynę?

Przyczyn jest bardzo dużo. Na spadek dzietności przede wszystkim mają wpływ zmiany społeczne, ale są tu też uwarunkowania polityczne. Powinniśmy zabezpieczyć bezpieczeństwo rozrodcze kobiet, ale żeśmy tego nie zrobili w naszym kraju. Ale tendencja jest europejska. W całej Europie obniża się liczba rodzących się dzieci, jest to bardzo niepokojące, bo musimy posiadać pewien potencjał liczbowy, żeby kraj się mógł rozwijać. Choć oczywiście zawsze można to wyrównać ruchami migracyjnymi. Jest też sporo czynników społecznych, od uwarunkowań mieszkaniowych, karier zawodowych, przez to, że ta kariera sprzyja posiadaniu dzieci, że łatwiejsze jest życie. Więc tę decyzję o macierzyństwie, ojcostwie, odkłada się na później. I są oczywiście czynniki medyczne – gdy ktoś chce, ale z przyczyn medycznych nie może zajść w ciążę. 

Użył pan profesor sformułowania zabezpieczenie potencjału rozrodczości kobiet. Jak to można zrobić? 

W Polsce zabezpieczyć płodność u kobiety można tylko ze wskazań medycznych, gdy np. rozwija się endometrioza, choroby autoimmunologiczne, czy też w procesie zagrożenia utraty płodności u kobiet chorych onkologicznie, pobierając komórki jajowe przed zastosowaniem leczenia i mrożąc je na czas po terapii. Nie ma natomiast możliwości zabezpieczenia płodności kobiety ze wskazań socjalnych, co jest popularne w innych krajach. Czyli kobieta, która odkłada decyzję o macierzyństwie ze wskazań socjalnych, nie ma  możliwości zamrożenia komórek jajowych. A u kobiety bardzo szybko starzeje się komórka jajowa. Dlatego powinniśmy zabezpieczać płodność i męską, i żeńską.

Mężczyzna powinien zostać ojcem do 50 r. życia, ale taki najbardziej optymalny czas jest chyba do 30. roku życia.  

Absolutnie, to zabezpiecza również wychowanie dzieci. Najlepiej gdy ojcem zostaje człowiek młody, ale już dorosły, mający już status społeczny, jakąś pozycję, zabezpieczenie socjalne.

A jak to jest u kobiet -jaki wiek jest najbardziej optymalny?

U kobiet już po 35. roku życia jakość komórek jajowych zdecydowanie się pogarsza. Komórka jajowa jest największą komórką w ustroju i ona się najwcześniej starzeje. Zmniejsza się rezerwa jajnikowa, jest coraz mniej pęcherzyków, bo one się wyczerpują wraz z wiekiem, aż do menopauzy. Do tego pogarsza się funkcjonalność komórek jajowych.

Kiedyś ten najlepszy czas, aby pobrać się i zacząć starać się o dzieci, był właśnie po ukończeniu średniej szkoły, w wieku 18-20 lat.

Gdy ja studiowałem, mniej więcej 60-70 proc. studentów na 5 -6 roku miało już dziecko. Dziś są to pojedyncze osoby. Przesuwa się też wiek pierwszej ciąży. Kiedyś kobieta rodząca pierwsze dziecko w wieku 29 lat to była tzw. „stara pierwiastka”. Dziś nie ma takiego pojęcia. A średnia wieku  rodzących to 29 lat. I ten czas się stale przesuwa, na po 30-tce. A nawet pojawia się spora grupa, która stara się o dziecko dopiero po 40-tce. ale tu odsetek powodzeń jest niski. 

Także u mnie na studiach koleżanki zachodziły w ciąże, koledzy zostawali ojcami. W moim przypadku też tak było, kończąc studia miałem już dwóch synów. Teraz studia są raczej bez dzieci, potem zaczyna się kariera zawodowa, doktorat i nie ma czasu na dziecko. A potem przybywa lat i problemów, które utrudniają zajście w ciążę czy zostanie ojcem. Kto zwykle jest tu bardziej „winny”, kobieta czy mężczyzna?

Może nie mówmy o winie, a o przyczynie. Teraz ta przyczyna przesunęła się w kierunku męskim. 

Gdzie tkwi ten problem? Dlaczego tak się dzieje?

Zmniejsza się liczba plemników w ejakulacie, co zmniejsza szansę na powodzenie. Jednocześnie pogarsza się morfologia plemników, pogarsza się ich ruch. I w związku z tym pojawia się bariera w postaci braku zapłodnienia. Duża grupa jest taka, że gdzieś to jądro zostaje zaprogramowane na mało wydolną spermatogeneze. Przyczyn można upatrywać nawet w życiu płodowym, gdzie matka poddawana jest działaniu różnych czynników chemicznych, jak np. popularne ksenoestrogeny, które przechodzą przez łożysko i programują gonadę na niewydolną. Stąd również, prawdopodobnie, wzrasta częstość raków jądra – to są problemy powiązane ze sobą. Obserwuje się, że w krajach Europy co roku 2-3 procent więcej jest raków jądra. Upatruje się przyczyny właśnie w tym, że ta dysgenetyczna gonada powstaje już w okresie płodowym. I potem już nie można nic zrobić.

Te ksenoestrogeny, to co to takiego jest?

Bisfenole we wszystkich tworzywach sztucznych, soczewkach, wypełnieniach zębów itd.  Mikroplastik działa na cały nasz ustrój, upośledza też proces rozrodczy. Prawdopodobnie to środowisko, które wytworzyliśmy, działa niekorzystnie na rozwój gonady. 

Także jak ktoś pije w nadmiernej ilości alkohol, pali papierosy, używa narkotyków – to też zdecydowanie obniża zdolność zapładniającą plemników.

Czy oprócz czynników środowiskowych mamy czynniki chorobowe?

Jest grupa genetycznie uwarunkowana, na poziomie jądra, podwzgórza czy przysadki. Ale nie jest to duża grupa. Natomiast najczęściej nie potrafimy wskazać czynnika. Oczywiście np. ekspozycja na pestycydy, lakiery, pogarsza płodność, ale najczęściej po jej odstawieniu jest powrót do pełnej efektywności plemników. Spermatogeneza trwa 72 dni, czyli potrzeba 3 miesiące po ekspozycji i ta płodność wraca. 

Czyli ważne jest dbanie o ten czynnik środowiskowy, unikać alkoholu, dymu tytoniowego, ale także trzeba pamiętać o zdrowym trybie życia, odżywianiu, aktywności fizycznej. To w przypadku panów. A jak w jest u pań?

Kiedy ja zaczynałem pracę w zakresie leczenia niepłodności, dominował czynnik jajowodowy. Teraz dominuje endometrioza, to jest czynnik, który najbardziej upośledza. Z tym czynnikiem jajowodowym sobie poradziliśmy, mamy lepsze techniki operacyjne. Natomiast endometrioza pozostaje trudna do wykrycia, skryta, czasem są pojedyncze ogniska w jamie brzusznej, a już upośledza to zdecydowanie płodność. Wśród innych czynników są także zaburzenia owulacji, dominuje tu zespół policystycznych jajników, pozostałe występują rzadziej. No i wiek. Bo wraz z wiekiem zmniejsza się płodność u kobiety.

A hormony? Na ile testosteron jest ważny w poczęciu dziecka?

Jest ważny, a ponieważ jest ważny, to myślano, że wystarczy w terapii podać testosteron. A podanie testosteronu powoduje, że wzrasta jego stężenie w surowicy, a obniża działanie wszystkich czynników wewnątrzjądrowych i spermatogeneza się pogarsza. Czyli testosteron nie ma najmniejszego znaczenia w terapii. Można go stosować, jeżeli jest niedobór testosteronu, ale dopiero po zakończonym procesie rozrodczym.

Czyli środki anaboliczne, mające poprawić masę mięśniową, mogą pozbawić panów zdolności do poczęcia. A w przypadku kobiet? Jaki wpływ ma podawanie hormonów?

Jak potrzebna jest substytucja, np. w tabletce antykoncepcyjnej, to nie wpływa na płodność.  Oczywiście przy długiej antykoncepcji nasilają się inne problemy ginekologiczne i wraz z wiekiem może się pojawić problem płodności. Ale samo stosowanie antykoncepcji nie powoduje wpływu na płodność.

Jak wygląda diagnostyka pary, która ma problem z zajściem w ciążę?

Na początku zawsze wykonujemy próbę biologiczną. Czasem wydaje się, że jest czynnik ograniczający płodność, ale okazuje się, że nie ma problemu z zajściem w ciążę. Ale jeżeli mamy rok, drugi i nie ma ciąży, albo kobieta jest po 35. roku życia, to ta diagnostyka powinna być wcześniejsza. Powinniśmy ocenić ogólną budowę anatomiczną narządu rodnego, wykonać USG, sprawdzić drożność jajowodów, ocenić czy jest owulacja. Jak kobieta regularnie miesiączkuje to na  99,5 proc. cykl owulacyjny jest. Pojawia się też problem z diagnostyką endometriozy. Na świecie stosuje się obecnie rezonans, u nas to laparoskopia, która pozwala też ocenić stan jajowodów, macicy. To w moim odczuciu podstawowa metoda diagnostyczna. Musimy też ocenić rezerwę jajnikową, czyli to ile jest jajnika w jajniku, jak nie ma to szansa jest znikoma.

U mężczyzn podstawową metodą jest badanie nasienia. U części badanie jest prawidłowe i nie należy dalej poszerzać diagnostyki. Jak występuje problem, np. małej liczby plemników, to wykonujemy dalsze badania, np. usg moszny, bo może być rak jądra. Zaburzenia hormonalne u mężczyzn, kiedy nie funkcjonuje układ podwzgórzowo-przysadkowy, to dość rzadka przyczyna.  Prowadziliśmy wspólnie z zespołami z Francji swego czasu badania odnośnie tych przyczyn i ustawienia leczenia i przez okres ok. 10 lat mieliśmy ok. 50 takich pacjentów. 

Natomiast niestety najczęściej u mężczyzn nie potrafimy wskazać przyczyny. Problemem jest to, że jest stałe, złe nasienie i nie ma ciąży. Przyjęto, że duża zdolność zapładniająca nasienia jest do 14 mln na mililitr ejakulatu, co najmniej 30 proc. w ruchu i co najmniej 4 proc. form prawidłowych. Poniżej 5 mln plemników to bardzo poważny czynnik męski i zostają wtedy tylko metody rozrodu wspomaganego medycznie. 

Jak pan profesor ocenia kwestię stresu? Czy przewlekły stres jest czynnikiem powodującym zmiany hormonalne i uniemożliwiającym zajście w ciążę?

Tu z reguły mówi się o stresie wyłączającym oś podwzgórzowo-przysadkową. Taki stres zdarza się,  podatniejsze są kobiety. Były przypadki, że np. zgon ojca w trakcie matury i związany z tym stres spowodował  zablokowany rytm krwawień u kobiety, albo gdy kobieta była przypadkowym świadkiem morderstwa i doszło do totalnego zablokowania funkcji podwzgórza. 

Natomiast nawet w krańcowych sytuacjach, w bardzo stresowych warunkach, np. podczas wojny, były ciąże. Chociaż np. po trzęsieniu ziemi kolejne badania nasienia były gorsze niż przed. Natomiast codzienny stres takiego efektu nie ma. Ale może wpływać na życie seksualne, a to się przekłada na zachodzenie w ciążę.

Mamy problem z poczęciem. W jaki sposób możemy pomóc takiej parze?

Jak jest zaburzenia jajeczkowania, trzeba indukować jajeczkowanie. Ale część pacjentek odpowiada bardzo intensywnie i można doprowadzić do ciąż 5-6- raczych, co wiąże się z zagrożeniem położniczo-neonatologicznym, więc powinniśmy tego unikać. Ale tu leczenie zachowawcze jest skuteczne. Natomiast leczenie czynnika jajowodowego jest w tej chwili praktycznie niewykonywane, bo przynosiło mierne wyniki. Z kolei przy endometriozie uważano, że usunięcie ognisk poprawia płodność, ale okazało się, że efekty są gorsze, jeśli na początku będziemy leczyli zachowawczo, a potem stosowali metodę rozrodu wspomaganego medycznie. Jeśli będziemy od początku stosowali metodę rozrodu wspomaganego medycznie, te wyniki są zdecydowanie lepsze. 

Dzisiaj jest odejście od wielu metod mało skutecznych w leczeniu niepłodności, wiążących się z ryzykiem dla pacjentek. Dziś podstawową metodą, poza próbą biologiczną, są metody rozrodu wspomaganego medycznie czyli inseminacje, metoda pozaustrojowego zapłodnienia z wszystkimi modyfikacjami. W naszym kraju teraz ze względów politycznych i demograficznych jest wreszcie na to przyzwolenie. W wielu krajach do 10 proc. ciąż jest uzyskiwanych dzięki metodzie pozaustrojowego zapłodnienia, u nas to nieco ponad 1 procent. Wskaźniki demograficzne można poprawić przez właściwe stosowanie metod rozrodu wspomaganego medycznie. 

Taki program refundacji in vitro został wprowadzony, jest realizowany m.in. w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku. Kto może się do niego zgłosić?

Pary, które mają problem z niepłodnością. Czyli jest zdiagnozowany problem niepłodności, podjęto leczenie zachowawcze albo zakwalifikowano pacjentów jako pierwotne wskazanie do pozaustrojowego zapłodnienia. Program jest bardzo liberalny, w porównaniu do pierwszego programu ministerialnego, który miał dużo bardziej restrykcyjne kryteria, dotyczące np. wieku czy rezerwy jajnikowej. Ale z pierwszego programu urodziło się blisko 24 tys. dzieci i nadal się rodzą. Są pacjentki, które urodziły po 4 dzieci, a jedna – 5. Teraz te wyniki pewnie będą gorsze, bo zliberalizowano warunki i praktycznie każda para z niepłodnością może się zgłaszać do programu, po wykonaniu diagnostyki i podjęciu próby leczenia.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Szczepienia HPV i inne męskie, niemęskie tematy. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-szczepienia-hpv-i-inne-meskie-niemeskie-tematy/ Mon, 23 Sep 2024 21:08:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26199 Szczepienia HPV i inne męskie, niemęskie tematy.

prof. Paweł Knapp

Szczepienia przeciwko wirusowi HPV były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Paweł Knapp, kierownik Uniwersyteckiego Centrum Onkologii w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Szczepienia HPV i inne męskie, niemęskie tematy.
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Dużo emocji budzą szczepienia przeciwko wirusowi HPV. Jak z punktu widzenia ginekologa onkologa odbiera pan ten pomysł, by szczepić nastolatki?

Jest to dla mnie zupełnie niezrozumiałe, dlaczego szczepienia przeciwko wirusowi HPV niosą tyle kontrowersji i tyle emocji. Mamy przecież bardzo wnikliwe, dokładne badania, które pojawiły się już 2006 roku i miały bardzo dobra prasę medyczną, ale i ogólnospołeczną, i jednoznacznie pokazywały zasadność szczepień. Powiem tyle – kiedy w 2006 w krajach skandynawskich i w Australii zostały wprowadzone populacyjne szczepienia, to znaczy każda dziewczynka i każdy chłopiec wieku od 10 do 26 roku życia zostali zaszczepieni, to w chwili obecnej, po ok. 20 latach nie ma raka szyjki macicy w Australii w klinicznej, epidemiologicznej postaci.  Nie ma też raka szyjki macicy w Skandynawii. Studenci medycyny z tamtych krajów, żeby zobaczyć jak wygląda kliniczna postać raka szyjki macicy, muszą wyjeżdżać do tych krajów, gdzie ten problem występuje. Jaki to jest problem? Straszny. Statystycznie 5 osób codziennie umiera z tego powodu. To prosty rachunek, ile kobiet mogłoby żyć dzięki działaniom profilaktycznym. A szczepienia należą do tzw. profilaktyki pierwotnej. To znaczy, że znamy czynnik, jakim jest wirus brodawczaka ludzkiego HPV i jesteśmy w stanie wyeliminować go z populacji dzięki szczepieniom. Tym bardziej, że szczepienia te zostały obecnie rozszerzone na grupę 9-14 lat. Są to zarówno chłopcy, jak i dziewczynki. Jest to bardzo dobra, tzw. biała kartka do zapisania. Tu jest czyste działanie medyczne, kiedy uczymy nasz system immunologiczny, jak bronić się przed tym wirusem. A jest to w chwili obecnej wirus, który jest wirusem populacyjnym. W 1972 r, prof. Harald zur Hausen stwierdził jednoznacznie, że wirus HPV jest ściśle powiązany z rakiem szyjki macicy. Ale sam wirus  jest znany od 3 mld lat, nie jest wykryty wczoraj. Dziwi mnie argumentacja, że szczepienia będą zachęcać do wczesnej inicjacji seksualnej lub do dziwnych zachowań seksualnych. Nie zgadzam się z tym. Jest absolutna konieczność szczepień. Powtarzam, jest to wirus populacyjny, z którym albo mieliśmy, albo będziemy mieć z  kontakt. Nie da się przed nim obronić.

Czyli ten wirus towarzyszy ludzkości od początku, wcześniej po prostu nie wykryto zależności między zakażeniem wirusem, a rakiem szyjki macicy?

Tak, ale to nie jest tylko rak szyjki macicy, ale także rak sromu, pochwy, odbytu, krtani. W 15  proc. uczestniczy również w epidemiologii raka płuca. Czyli szczepienia to nie tylko zapobieganie rakowi szyjki macicy, musimy zdać sobie sprawę, że my w ten sposób zapobiegamy stanom przednowotworowym. Stąd moje oburzenie i niezrozumienie dla antyszczepionkowców, którzy posługują się niesprawdzonymi informacjami.

Są też pytania, jak szczepionka wpływa na płodność. Nie wpływa. Ukazało się bardzo duże duńskie badanie w 2022 roku, na ponad 4 tys. przebadanych pacjentek. Większość z tych kobiety, wspomniane ponad 4 tys. przebadanych, mają obecnie swoje dzieci. Ten argument, czyli wpływ szczepionki na płodność został również obalony.

Jak to się dzieje, że wirus HPV predysponuje do  całego szeregu chorób nowotworowych? Mamy różne wirusy dookoła nas, głównie powodują mniej lub bardziej nasilone dolegliwości infekcyjne. A dlaczego ten wirus akurat powoduje takie zmiany w organizmie, że rozwijają się  choroby onkologiczne?

To jest bardzo cwany wirus. On wie, że jak będzie bardzo szybko, zostanie rozpoznany przez system immunologiczny, który mamy i wytwarzamy przez cały okres naszego życia. Bo żyjemy  przecież w środowisku wirusów grypy, paragrypy, krztuśca i innych, które wytwarzają w naszym organizmie odporność. Wirus HPV o tym wie i „przebiera się” za cząstki, które są akceptowalne w organizmie, są pod kontrolą. Dlatego między innymi, wszelkie programy profilaktyczne, kiedy zdaliśmy sobie sprawę, że wirus HPV uczestniczy w karcinogenezie, są rozciągnięte na okres powtarzalności raz na 3 lata. Bo żeby doszło do choroby, jaką jest rak szyjki macicy statystycznie potrzebujemy ok. 5 lat.  To dość długi czas działania wirusa. W pierwszej kolejności wirus musi wniknąć do organizmu. Czyli  nabłonka szyjki macicy. A mamy dwa nabłonki: wielowarstwowy płaski i nabłonek jednowarstwowy gruczołowy. Wirus wnika do nich, a żeby oszukał organizm musi się ukryć. I ukrywa się wchodząc do komórki i tam w niej siedzi. Komórka to cytoplazma i jądro. Wirus w pierwszej kolejności siedzi w cytoplazmie i tam zaczyna się namnażać. Namnaża się szybko i wolno. Jak mamy jednorazową infekcję, ona nie ma znaczenia dla naszego organizmu, ale wirus wie, że musi się ukryć w tej cytoplazmie, schować za jądrem i dzielić się produkując coraz więcej tych wirusów. Te wirusy reinfekują czyli jeszcze raz wnikają w ten nabłonek i krążą. W pewnym momencie wnikają do jądra komórkowego. W pierwszym etapie są niewidzialne, i powodują zmiany w naszym DNA. Tworzą się klony komórek, które zaczynają powielać ten błąd genetyczny. On może zostać w pewnym momencie rozpoznany przez nasz  system immunologiczny – i tu kłaniają szczepienia. Ale jak pacjentka nie jest zaszczepiona, często wirus przemyca się przez ten system kontroli i zaczyna namnażać nieprawidłowe linie komórkowe i mamy gotowego raka.

Szczepienie to swoista bramka, jak bramka na lotnisku. Tu każda komórka, która się ma podzielić, musi być sprawdzona, czy jest dobra. Jak mamy błąd genetyczny, uszkodzone DNA, które się ukryło, to ta bramka nie jest w stanie tego rozpoznać. Ale jak postawimy 11 bramek, to ta kontrola będzie coraz bardziej wnikliwa, i spowoduje że te bramki wyłapią tą chorą komórkę i ją wyeliminują. Na tym polega zasada szczepień szczepień.

Aby szczepienia zadziałały, trzeba się zaszczepić. Kogo obejmuje program profilaktyczny? Czy to tylko osoby 9-14 lat, czy można też zaszczepić się w starszym wieku i czy ma to wtedy sens?

Wspomniana grupa populacyjna 9-14 lat jest najlepsza, bo to biała kartka, w której my wpisujemy e specjalne kody, które tworzą te wspomniane bramki do łapania chorych komórek. Ale okazało się, że ta szczepionka jest na tyle genialna, że FDA – Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków wydała jednoznaczną opinię, że szczepienia są dedykowane do 45 roku życia, również dla pacjentek, które chorowały na stany przednowotworowe szyjki macicy, ale też pochwy i sromu.

Grupa 9-14 lat jest idealna, bo zaczynamy uczyć system immunologiczny obrony, ale również  30-letnia pani ze zmianami na szyjce, leczona z tego powodu, po uzyskaniu dobrego badania cytologicznego po leczeniu może być zaszczepiona. Ta młodsza grupa, 9-14 lat – dwiema szczepionkami, do 45 roku życia, która miała kontakt z wirusem – musi być zaszczepiona  3 dawkami. I jest to bardzo wysoka immunogenność, czyli zdolność do rozpoznania i eliminacji wirusa. Warto się szczepić.

Trochę lęku wywołały szczepionki mRNA przy okazji pandemii Covid-19. W przypadku HPV jakiego rodzaju jest to szczepionka? Czy były badania nad tą szczepionką?

Jeśli chodzi o szczepienia przeciwko wirusowi HPV to bardzo bezpieczna szczepionka, gdyż z wirusa zostało wyjęte DNA, a to co uczy nasz organizm jak ma się zachowywać, kiedy wirus wtargnie do niego, to jest jego osłonka. To są białka, które tworzą otoczkę i szczepionka tylko na podstawie tych białek jest w stanie stworzyć odpowiedź immunologiczną. A przecież do organizmu wnika cała cząsteczka, z DNA przy normalnej infekcji. Tu nie mamy DNA, mamy „nauczyciela”, który uczy limfocyty, jak mają się zachować, gdy wniknie pełnoprawna cząsteczka z DNA. To mechanizm, który jest fenomenalny. Dlaczego tego się boimy?  

Nie zgadzam się z tym, że nie ma badań. Wystarczy wpisać w internecie hasło: badanie FUTURE II i będzie gotowa informacja na temat zasadności i skuteczności szczepień.

To jedna z nielicznych szczepionek, która powoduje w naszym organizmie 99,6 proc. odporności i skuteczności działania. Chyba więc warto.

Jakie jest zainteresowanie tymi szczepieniami w naszym regionie, w Polsce i innych krajach?

W Podlaskiem tylko ok. 11 proc. rodziców zaszczepiło swoje dzieci. Taka jest niestety odpowiedź na możliwość zaszczepienia. Dla porównania kraje skandynawskie, Francja: 100 proc. Niemcy prawie 100 proc. Tylko jak ten poziom jest powyżej 95 proc. ma to sens, wtedy ta populacja jest bezpieczna.

Jak do tego dołożymy jeszcze badanie cytologiczne wykonywane w prohgramach profilaktycznych raz na 3 lata, to mamy genialne narzędzia zapobiegania rakowi szyjki macicy i stanom przednowotworowym.

Niestety, w Uniwersyteckim Centrum Onkologii mamy coraz młodsze pacjentki, chorujące na stany przednowotworowe i raka szyjki macicy. Najmłodsza pacjentka w UCO miała 19 lat, miała pełnoobjawowego raka szyjki macicy, który na szczęście został wcześnie wykryty.  

Wspomniał pan o cytologii. Co to za badanie i czy panie chętnie z niego korzystają?

Cytologia to pobranie komórek do badania pod mikroskopem z szyjki macicy. Badanie trwa 10 minut i może uratować życie kobiecie.

Badania cytologiczne są wykładnikiem profilaktyki wtórnej. Czyli populacja pań, np. w woj. podlaskim, raz na 3 lata powinna mieć wykonaną cytologię z szyjki macicy. Czyli to co już zostało powiedziane, pobieramy specjalną szczoteczką z szyjki macicy komórki i oglądamy je pod mikroskopem. Obserwujemy trend, że kobiety zaczęły pojawiać się na tych badaniach. Wielka szkoda, że nie mamy badań profilaktycznych zorganizowanych tak,  jak w innych krajach, tu system niestety zawodzi. Natomiast z tej populacji pozornie zdrowej poszukujemy chorych i wtedy włączamy działania diagnostyczno-terapeutyczne, które mają znaleźć w danej chorej procesy przednowotworowe i raka. Jeżeli populacja jest zaszczepiona, to te działania profilaktyczne, mimo że skierowane do całej populacji tego województwa, są mniej wyrażone w ilości znajdowanych przypadków. Proszę sobie wyobrazić, że jak nasz szpital 15-20 lat temu prowadził działania profilaktyczne dla miasta Białegostoku i wybranych gmin województwa, znaleźliśmy 216 stanów przednowotworowych. Kiedy te działania nie są skoordynowane, mamy obecnie ponad 400 przypadków. Statystyka jest nieubłagana.

Jakie objawy powinny panie zaniepokoić, że to może być rak?

Przede wszystkim wszystkie plamienia, które pojawiają się  po kontakcie seksualnym są  bardzo niepokojące. Także czasem kojarzące się z infekcjami upławy, nawracające, trudno leczące się czy nie dające się leczyć, powinny zwrócić uwagę pacjentki czy lekarza. Często jest tak, że moi koledzy nie badają wnikliwie, nie zakładają wziernika, nie stosują badania dwuręcznego zestawionego, tylko robią USG.  To błąd, panie powinny domagać się pełnego badania ginekologicznego.  

Także bóle w podbrzuszu, krwiomocz, czasem po prostu brzydki zapach, który może sugerować, że coś się dzieje nieprawidłowego, powinny zapalić tą czerwoną lampkę, aby iść do ginekologa. To często te 10-15 minut, które mogą uratować zdrowie i życie, dlaczego mamy sobie tego nie ofiarować. Musimy mówić o tym wszystkim, żeby coś się zmieniło.  Mam takie marzenie, aby UCO przemianować na Uniwersyteckie Centrum Leczenia Chorób Przednowotworowych, aby trafiały tu pacjentki leczone tylko z powodu zmian przednowotworowych, które nie doprowadzą do raka. Mam nadzieję, że tak będzie.

Jakie znaczenie mają tu akcje społeczne przypominające o zagrożeniu nowotworami? Przy UCO prężnie działa też zrzeszające pacjentki stowarzyszenie Eurydyki.  

Organizacje propacjenckie to pancerna pięść, jeśli chodzi o negocjacje z ministerstwem czy z NFZ. To panie często chore onkologicznie – nie ma lepszego przekazu, niż takie pacjentki. Bez środowisk propacjenckich nie byłoby nowoczesnego leczenia w Polsce, gdyby nie ich zaangażowanie, ich determinacja.

Czy po takich akcjach jest większe zainteresowanie wizytami pań u lekarzy?

Absolutnie tak. Takie akcje uświadamiają korzyści ze szczepień, profilaktyki, przypominają, aby zapisać się do poradni, lekarza. Po takich akcjach, mniej więcej z miesięcznym opóźnieniem pojawia się u nas w UCO więcej pacjentek, z nowotworami, których często nie możemy zoperować, ale w których możemy wdrożyć leczenie onkologiczne, które blokuje chorobę. Być może taka pacjentka nie trafiłaby do nas i chorobę by przespała. To niezmiernie istotne, abyśmy działali wszyscy razem.

Rak szyjki macicy to jeden z nowotworów. Ale jakie jeszcze nowotwory zagrażają kobietom i jakie objawy powinny zaniepokoić i skłonić, aby szukać pomocy, diagnostyki?

O ile wszelkie krwawienia z dróg rodnych, macicy, powodują, że panie natychmiast udają się do  lekarza, tak np. rak jajnika nie daje żadnych objawów. Zaczyna się często od prostych objawów  gastrycznych, jak odbijanie, problemy z trawieniem. Często te pacjentki zgłaszają się do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i są leczone, ale to nie pomaga. Kolejnym specjalistą jest wtedy jest gastrolog, który zwykle nie znajduje w badaniach obrazowych żadnej patologii. Pacjentka kierowana jest do chirurga, potem od chirurga do ginekologa. Ja – ginekolog onkolog, jestem piątym specjalistą. Zwykle mija rok, a dla raka jajnika to potężny czas i robi, co mu się żywnie podoba w organizmie. Często pacjentki trafiają z zaawansowaną postacią nowotworu. Dobra chirurgia to jedyny czynnik predykcyjny, który wpływa na to, jak szybko pojawi się choroba i na całkowite przeżycia. Jeżeli mamy dobrą chirurgię, to te czasy bardzo długie. Jak byłem studentem, rak jajnika zawsze był chorobą śmiertelna, obecnie jest chorobą przewlekłą. Jak mamy dobrą chirurgię dobre leczenie systemowe, czyli chemioterapię i to, co te nasze pacjentki wywalczyły, czyli nowoczesne dodatkowe leczenie onkologiczne, te panie mają naprawdę ogromną szansę. W chwili obecnej choroba wraca dopiero po 5-6 latach. A każdy dzień wyrwany chorobie to dzień, który jest na życie dla danych pacjentek. Jako że rak jajnika nie daje specyficznych objawów, raz do roku wizyta u ginekologa, z badaniem z wziernikiem, badaniem ginekologicznym  dwuręcznym zestawionym, do tego dobre USG, wykonywana przez eksperta. jest w stanie wyłapać guza na w miarę wczesnej postaci.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Mamo tato złapałem wirusa, czy mam alergie? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-mamo-tato-zlapalem-wirusa-czy-mam-alergie/ Fri, 20 Sep 2024 21:03:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=26181 Mamo tato złapałem wirusa, czy mam alergie?

prof. Marcin Moniuszko

Alergia czy wirus – to temat audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Marcin Moniuszko, rektor Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, kierownik Kliniki Alergologii UMB

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Mamo tato złapałem wirusa, czy mam alergie?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Pan profesor jest kierownikiem Kliniki Alergologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, ale też rektorem-elektem Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Jak  wyglądają te ostatnie dni? 

To jest oczywiście bardzo intensywny czas. Społeczność akademicka obdarzyła mnie niesamowitym zaszczytem, powierzając mi tę funkcję. Wielka, ogromna odpowiedzialność, ale też  wspaniałe wyzwanie i zaszczyt, też dlatego, że przychodzi pracować mi jako przyszłemu rektorowi w gronie prawdziwych pasjonatów i to jest coś naprawdę niesamowitego. A odpowiedzialność dlatego, że nasz Uniwersytet Medyczny jest uczelnią na swój sposób wyjątkową. Zawsze też mówię że sam Białystok jest miastem przepięknym i najwspanialszym na  na świecie, choć kocham wiele również innych miast. Samo Podlasie jest regionem ze wszech miar wyjątkowym i na tej mapie obejmującej to piękne i wyjątkowe miasto i ten niesamowity region jakim jest Podlasie, UMB jest też bardzo specjalnym miejscem. Specjalnym dlatego, że spoczywa na nim – oprócz tych zadań, które spoczywają na każdej uczelni, czyli kształcenie przyszłych pokoleń czy prowadzenie badań naukowych  – także prowadzenie szpitali klinicznych, czyli miejsca gdzie na co dzień decydują się losy życia i śmierci setek osób. Takich hospitalizacji w samym tylko Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym, kierowanym przez pana dyrektora, jest blisko 60000, więc każdego dnia przekłada się to na setki konkretnych decyzji o losach poszczególnych pacjentów. I to jest ta też ogromna odpowiedzialność, którą tak wielu pracowników UMB, którzy często jednocześnie są pracownikami naszych szpitali klinicznych, niesie. I  wszyscy zdają sobie sprawę z tej odpowiedzialności i to też czyni naszą uczelnię, której szpitalne są integralną częścią, wyjątkową na mapie naszego regionu. Poza tym nasi absolwenci za chwilę będą również decydować o konkretnych losach konkretnych ludzi, o ich życiu i śmierci,  poprawie jakości tego życia, co jest bardzo ważnym zadaniem i też sprawia, że te procesy dydaktyczne, które są przecież wspólne dla wielu różnych typów uczelni, w tym naszym przypadku obarczone są jeszcze większym poziomem odpowiedzialności. Tak samo jak prowadzenie badań naukowych. To też jest niezwykle ważna motywacja dla bardzo wielu naukowców, ale zawsze w tle czy w perspektywie każdego takiego badania naukowego, jest jakiś kolejny krok służący poprawie metod diagnostycznych albo terapeutycznych, nie zawsze bezpośrednio, ale czasem stanowi to kolejny krok, kolejną cegiełkę w budowie tego naszego fundamentu wiedzy medycznej. 

Jestem w pełni świadomy z zakresu tej odpowiedzialności, ale fakt że to jest praca wśród wyjątkowych ludzi, którzy też mają olbrzymie poczucie odpowiedzialności, poczucie misji i oddają tej uczelni, temu szpitalowi, pacjentom, studentom, badaniom, swoje życie, zdrowie, ambicje, to jest wielki zaszczyt. I nie jest to kokieteria, to jest po prostu fakt. W innym przypadku w ogóle nie odważyłbym się podejmować takiego wyzwania, które owszem jest samo w sobie zaszczytem, ale właśnie poprzez ten olbrzymi zakres odpowiedzialności byłoby niemożliwe do realizowania. To jest też piękne w naszej uczelni, naszych szpitalach, że działamy zespołowo, że tu nie ma gwiazd. które promują same siebie, tylko działamy jako zespół i zawsze to dobro naszych pacjentów, studentów, społeczności jest na pierwszym miejscu. Ale jest to też, jak pan dyrektor sam doskonale wie, bardzo często niewdzięczna praca. Z pewnością jest bardzo wiele różnych innych zajęć, które mogłyby zapewniać spokojniejsze życie, niż funkcja rektora czy dyrektora, ale jednak to dobrze, że są tacy wariaci, którzy chcą czasem podejmować też takie trudne zadania. Bo trzeba i myślę że nasze społeczeństwo, nasi pacjenci, tego oczekują i my wszyscy jesteśmy gotowi, żeby dać z siebie jak najwięcej.

Wracamy do spraw czysto klinicznych, pacjenckich, bo pan profesor oprócz tego, że jest rektorem, naukowcem, to też jest praktykiem, lekarzem, który na co dzień pomaga pacjentom. I takie pytanie: czy to alergia czy to wirus? Czy możemy w ogóle to zróżnicować? Jak odpowiedzieć dziecku, które pyta rodzica: czy to alergia czy wirus?

To nie tylko jest problem dla dzieci, to jest problem także dla wielu dorosłych, ale też dla nas lekarzy. Choć pozornie, czy na kartach podręczników  te dwie sytuacje mogą prezentować się  rozłącznie czy niezależnie, to życie nie jest czarno-białe. Zawsze mówimy swoim studentom, że skończyły się czasy, kiedy chorzy chorowali pojedynczymi rozdziałami z podręczników. Teraz jedne sytuacje wcale nie wykluczają drugich i tak bywa również w przypadku pewnych spraw związanych z alergią i z infekcjami wirusowymi. 

Sam problem alergii dotyczy bardzo dużej grupy społeczności. Bo wedle różnych analiz statystycznych, między innymi wykonanych w naszym regionie, nawet 40% spośród nas może mieć jakiś problem alergiczny i to jest potwierdzone badaniami, nie tylko tym, że pacjenci myślą że mają alergię. Najczęściej problemem są alergie wziewne.  Choć w alergologii najtrudniejszymi problemami są te, które potrafią prowadzić do tych najbardziej dramatycznych konsekwencji  czyli anafilaksji. I to są sytuacje związane z alergią na przykład na leki, które potrafią naprawdę bardzo utrudnić życie czy stanowić wręcz bezpośrednie zagrożenie życia i zdrowia całkiem sporej grupy pacjentów. To też budzące czasami grozę sytuacji w okresie wiosenno-letnio- wczesnojesiennym związanym z aktywnością przesympatycznych i niesłychanie pożytecznych owadów jakimi są pszczoły czy osy, które wbrew pozorom są  też bardzo pożyteczne, ale które u kilku procent społeczeństwa mogą doprowadzić czasem do reakcji, które mogą naprawdę stwarzać bardzo duże ryzyko. To jest problem, do którego trzeba podchodzić z głową i tu też służymy swoją swoją pomocą i pomagamy setkom pacjentów, nie tylko z Białegostoku i regionu, a często nawet spoza regionu. Inną kwestią są przykłady alergii na pokarmy, kiedy też niektóre reakcje mogą doprowadzić do fatalnego końca. 

Natomiast alergie wziewne są tym, co dotyczy stosunkowo największej grupy spośród nas, sam też z tym problemem borykam. Mówimy tu o około 25-30 procentach  społeczności, czyli około dziesięciu, a może nawet kilkunastu milionach Polaków, których ten problem może dotykać w bardzo różnym zakresie, ale także w bardzo różnym czasie. Bo to są alergie całoroczne, jak na roztocze kurzu domowego, dotyczące około 20 kilku procent społeczności, ale też te najbardziej popularne alergie na pyłki, na przykład traw, które zwykle od czerwca, w tym roku to i od maja, prawie że do końca wakacji występują, czy występujące teraz w powietrzu pyłki chwastów, czy też występujące wczesną zimą czy na początku wiosny pyłki drzew. Poza tym mamy w naszych domach  zwierzęta: psy, koty, króliki itd., a od kwietnia do października w powietrzu są zarodniki grzybów pleśniowych. Więc naprawdę jest z czego wybierać. I znowu tutaj te alergie wcale nie są takie rozłączne, bo jak ktoś jest uczulony na roztocza kurzu domowego, nie znaczy że to koniec. Tak się składa, że jedna alergia lubi promować kolejną i zwykle te alergie chodzą nie tylko parami, ale całymi kolumnami. Ale my alergolodzy mamy naprawdę wiele narzędzi, żeby sobie z tym poradzić i na szczęście w zdecydowanej większości radzimy sobie z tym problemem, także poza poziomem szpitala, w poradniach alergologicznych. W poradni alergologicznej USK jesteśmy zawsze do dyspozycji naszych pacjentów. 

Ale są też czasami sytuacje, kiedy to rozpoznanie nie jest takie zupełnie oczywiste. Dlatego właśnie że istnieją, pomimo pewnych różnic, pewne trudności z rozróżnieniem przez niektórych pacjentów czy jego objawy są związane z alergią, czy też z infekcją. I nie musimy tu mówić tylko o wirusie Sars-Cov-2 i o COVID-19, ale to jest pole około 200 czy nawet większej liczby różnego rodzaju innych wirusów, które powodują przeróżne objawy ze strony dróg oddechowych i czasem te objawy są dosyć podobne. Bo to jest tak, że takie kichanie może zdarzyć się i w przypadku alergii, ale też w przypadku infekcji wirusowej. Wyciek z nosa jasnej wydzieliny może zdarzyć się i w przypadku alergii, i w przypadku infekcji wirusowej. Także świąd może występować i tu i tu, podobnie  zaczerwienienie czy łzawienie oczu. Nie zawsze jest to takie oczywiste. 

Ale możemy sobie te rozpoznania uprawdopodobnić, są pewne objawy, które sprawiają, że one są trochę bardziej charakterystyczne. Bo jak ktoś ma jeszcze np. wysoką gorączkę, to mniej myślimy o alergii, bardziej o infekcji wirusowej. 

A czy temperatura może towarzyszyć alergii?

Jest bardzo dużo konfuzji w tej kwestii, spowodowanej również historią i tradycją. Bo w XIX wieku po raz pierwszy zidentyfikowano, że jest taki problem jak kichanie wśród rolników pracujących szczególnie w Anglii przy przy sianokosach.  Jeden z lekarzy, który to obserwował, dziwił się, że tacy przeziębieni są w środku lata. Kiedy próbowano zgłębić ten temat, to określono to schorzenie mianem hay fever czyli gorączka sienna, na zasadzie takiej, że to jakaś infekcja może, która jest spowodowana przez siano. To było takie intuicyjne wtedy rozpoznanie i ono trochę zostało. 

Sama w sobie reakcja alergiczna raczej nie generuje podwyższenia temperatury, chyba że ktoś na słońcu bardzo długo przebywa i po prostu doszło do podwyższenia ciepłoty ciała, natomiast podwyższenie ciepłoty ciała nie jest cechą charakterystyczną reakcji alergicznej. Ale też przy infekcjach wirusowych podwyższenie ciepłoty ciała zdarza się stosunkowo rzadko. Czasem te inne objawy: ból w obrębie nosa,  czy zmiana charakteru tej wydzieliny na żółtozieloną, bardziej świadczy o tym, że ma charakter infekcyjny niż alergiczny. Albo fakt że występuje to po jednej stronie, a nie po dwóch, to też bardziej wskazuje na infekcje niż na alergię. Alergia zwykle atakuje po obu stronach naszego naszego organizmu, infekcja potrafi czasem przez moment opanować jedną tylko stronę, choć też tylko w niektórych okresach swojego życia. Kaszel może pojawiać się w reakcji alergicznej i w reakcji wirusowej. Dlatego czasem, szczególnie w pierwszych godzinach występowania objawów, nie wszyscy muszą mieć świadomość, szczególnie jeżeli dotychczas  nie wiedzieli że taką alergię mają. Bo jak ktoś już wie i wpadnie rowerem na łąkę w czerwcu, to zdaje sobie sprawę że jego napad kichania czy kaszlu będzie związany z tymi sytuacjami. 

Ale bardzo często problemy pojawiają się również wśród nas lekarzy, w tym okresie późnozimowym czy wczesnowiosennym, kiedy wydaje nam się, że co tam takiego może pylić w lutym czy w marcu, i zapominamy że jest to bardzo aktywny okres pylenia drzew: olszy, leszczyny, później w kwietniu dochodzi jeszcze  brzoza. Nie widać jeszcze zielonych łąk, zielonych drzew, więc ludzie traktują to, że to taki okres przedwiosenny i myślą, że wszystko co się z nimi dzieje to jest infekcja. Oczywiście są osoby, które wykonają testy i szybko uzyskają diagnozę, ale nie wszyscy od razu się wybiorą do lekarza. Jest szereg różnych sytuacji, które mogą tę diagnozę opóźniać. Czasami pierwszym elementem, który może nam o tym powiedzieć, czy mieliśmy do czynienia z alergią czy też z infekcją jest  zastosowanie leku przeciwalergicznego. 

Czyli jak lek pomógł to alergia, jak nie –  to wirus?

Oczywiście to nie jest jakiś standard, ja mówię o sytuacji takiej partyzanckiej, kiedy ktoś w danym momencie nie ma możliwości umówić się do lekarza. Leki przeciwalergiczne, przeciwhistaminowe, nie mają w sobie takiej tajemnej mocy, żeby jakoś specjalnie wpłynąć na przebieg infekcji wirusowej, ale w przypadku reakcji alergicznej większy czy mniejszy, ale ten efekt w zdecydowanej większości przypadków się będzie pojawiał. 

Pamiętajmy, że jesteśmy jednym z najbardziej rozwiniętych krajów świata i problem alergiczny jest bardzo rozpowszechniony, ale i infekcji mamy ogromne ilości, i te tematy wcale nie muszą być rozłączne. Problem polega na tym że jeden temat bardzo nakręca drugi, albo promuje drugi, czyli osoby alergiczne, które nie podjęły właściwego leczenia, nie tyle że obniżają sobie komfort życia, ale obniżają sobie również poziom odporności przeciwko infekcjom wirusowym. I jest to coś, o czym bardzo często zapominamy i coś co sprawia, że te infekcje wirusowe u około 30% naszego społeczeństwa przechodzą zdecydowanie gorzej.  Dotyczy to również nieleczonej astmy – alergia bardzo często potrafi niestety przenieść się na poziom dolnych dróg oddechowych, powodując objawy związane są z astmą. Astma nie musi być tylko alergiczna. A niewłaściwe albo niewystarczające leczenie alergii czy astmy albo niepodjęcie tego leczenia, sprawia że owszem w danej chwili obniża nam się komfort życia, ale przede wszystkim otwieramy wrota przeciwko wirusom, których jest tak pełno dookoła nas, że po prostu nie jesteśmy w stanie przed nimi się ochronić.  Nieleczona alergia, nieleczona astma sprawia, że ten poziom naszej obrony spada bardzo nisko, bo nieleczona alergia, nieleczona astma, w zdecydowanym stopniu wpływa na stan bariery naszych dróg oddechowych, górnych i i dolnych. Ta bariera to jest błona śluzowa, która po prostu pilnuje tego, żeby wirusy, które tam wpadają, zostały szybciutko zneutralizowane. Po to jest to leczenie, które podejmujemy i w przypadku alergii, i w przypadku astmy, żeby opanować to zapalenie jakim jest proces alergiczny. Problem polega na tym, że ono tak do końca nigdy nie znika i bardzo ważne w tym wszystkim jest to, żeby to zapalenie gasić. 

Mamy ku temu skuteczne rozwiązania. Na poziomie górnych dróg oddechowych to są przede wszystkim leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy donosowe, na poziomie dolnych dróg oddechowych – przede wszystkim wziewne glikokortykosteroidy, które w genialny sposób potrafią w zdecydowanej większości przypadków bardzo skutecznie to zapalenie zmniejszyć, nie do końca może zawsze zgasić, ale trzymać pod taką dużą kontrolą. Zmniejszenie poziomu tego zapalenia sprawia, że poprawia się stan obrony, tej bariery, tego muru przed wirusami, który mamy. I pacjenci z alergią, którzy nie podejmują tego leczenia, chorują zwykle niestety pod wpływem wirusów, które spotykają, dłużej,  ciężej. Częściej pojawiają się u nich powikłania, częściej ta infekcja się toczy, są dłużej wyłączeni z aktywności, pojawia się szereg innych komplikacji. To jest ten efekt domina, który tak często widzimy niestety w medycynie. A pamiętajmy, że mówimy bardzo często o pacjentach, którzy są w sile wieku, tzw. w wieku produkcyjnym: pracują, uczą się itd. I nie podejmując właściwego leczenia alergii, po prostu wystawiają się na atak tychże wirusów, bo te choroby niestety bardzo siebie lubią. Alergia nieleczona, astma nieleczona, to jest takie zaproszenie do tańca wirusów, a one tylko na to czekają. Natomiast bardzo nie lubią jeżeli my podejmiemy leczenie, bo odbudowujemy mur, odbudowujemy barierę. I one już w tej barierze nie mogą poszaleć zbyt mocno. 

W niektórych sklepach, ale przede wszystkim w każda apteka bombarduje nas całą gamą różnego rodzaju leków na alergię, dostępnych bez recepty. Czy te leki mają wartość taką kliniczną, czy powinniśmy po nie sięgać?  

W sklepie spożywczym na szczęście tych leków akurat nie dostaniemy, tam częściej mamy leki związane z łagodzeniem objawów infekcji czyli różnego rodzaju niesteroidowe leki przeciwzapalne. Leków przeciwalergicznych tam za bardzo nie uświadczymy, a jeżeli takowe tam są pojawiają, to raczej sklep spożywczy niekoniecznie jest gwarantem tego, że mamy do czynienia z lekiem przeciwalergicznym właściwej jakości. Natomiast w aptekach możemy bez recepty  otrzymać wiele preparatów przeciwhistaminowych, które są preparatami wysokiej jakości. Ale warto pamiętać, że jest to dobra tak zwana pierwsza pomoc czy nawet samopomoc w takich nagłych przypadkach, kiedy akurat nie jesteśmy w stanie pojawić się w gabinecie i otrzymać  recepty od lekarza. Niedobrze by się stało gdyby wyszło nam takie zachowanie w krew. Zresztą te leki w aptekach są wprawdzie dostępne bez recepty, ale jest coś za coś. To zwykle jest mniejsza liczba tabletek za wyższą cenę i zdecydowanie bardziej ekonomicznie opłaca się otrzymać ten sam lek w większej liczbie i na receptę. Bardzo często na tej recepcie może znaleźć się też poziom odpowiedniej refundacji, który sprawi że będzie to bardziej znośny ekonomicznie zakup.  

Warto też przy późniejszym kontakcie ze specjalistą zasygnalizować jak ten lek bez recepty zadziałał w danym momencie. Tych preparatów jest ponad 200, nie ma chyba alergologa w Polsce, który wymieniłby chociaż połowę wszystkich preparatów przeciwhistaminowych, które są dostępne na rynku. Śmiejemy się nawet, że wszystkie nazwy kojarzące się z alergią już dawno się skończyły i są coraz bardziej egzotyczne. Warto, by wśród tych leków wybierać te czy prosić o te leki, które nie powodują albo stwarzają niskie ryzyko efektu usypiającego. Pamiętajmy, mówimy o ludziach, którzy najczęściej są bardzo aktywni, prowadzą samochody, operują jakimiś maszynami.  Wszyscy zwracają uwagę na kwestie alkoholu i słusznie, natomiast też trzeba pamiętać, że niektóre leki przeciwalergiczne z tak zwanej starej generacji, dostępne również bez recepty, mogą wywołać podobny efekt, takiego znacznego obniżenia sprawności psychoruchowej, spowolnienia reakcji czy nawet senności. Czasami pacjenci, którzy już mają swoją historię leczenia są w stanie sami powiedzieć, który lek wywoływał u nich taką reakcję, a który nie. Ale tu szczególnie apeluję do tych osób, które po raz pierwszy taką decyzję będą podejmowały, by wybierać lek, który ma zmniejszone ryzyko takich efektów.

Wszystko to jest jednak leczenie objawowe, a kluczowe, jak zawsze w medycynie, jest leczenie profilaktyczne. I tu mamy jako alergolodzy magiczną broń w naszych rękach. To jest coś niesamowitego czyli odczulanie, to jest immunoterapia swoista. 

Ale zanim powiemy o immunoterapii, to powiedzmy o narzędziu, które tylko i wyłącznie specjaliści wypisują – leki sterydowe. O negatywnym działaniu sterydów żeśmy się naczytali czy nasłuchali, i bywa że pacjent wiedząc ile objawów niepożądanych jest po sterydach, to nawet jak wykupi receptę wypisaną przez alergologa, tego leku nie będzie zażywał, bo będzie się bał. A czy jest czego się obawiać? 

Padamy czasami ofiarą wielu stereotypów, że sterydy równa się spadek odporności i wszystkie inne niepożądane działania. Nie można wrzucać wszystkiego do jednego worka. Wszystko zależy od postaci leku i od dawki, a dawki sterydów w alergologii są od mikrogramów do gramów. Jesteśmy na Podlasiu i ja czasem używam oburzającego być może przykładu, że to tak jakby porównywać łyżkę jakiegoś syropu, który ma w sobie jakiś skład alkoholu, z beczką bimbru z Puszczy Knyszyńskiej. I to alkohol i to alkohol, ale mówimy o kompletnie różnych efektach, dawkach, stężeniach. I niestety czasami sterydy są wrzucane do jednego worka zła  niesamowitego. Niesłusznie, bo pamiętajmy że nikt sterydów nie stosuje tak sobie, na wszelki wypadek i zawsze jest jakiś powód. A w alergologii, także w przypadku leczenia astmy, mówimy o postaci wziewnej tychże leków w zdecydowanej większości przypadków i mówimy o dostarczaniu dawek mierzonych w mikrogramach, które trafiają czy to do naszego nosa czy to do naszych oskrzeli i trzeba być naprawdę bardzo zdeterminowanym, żeby doszukiwać się wtedy tych efektów niepożądanych. Mówimy tu o stosowaniu leków, które działają w zdecydowanej większości przypadków po prostu miejscowo i tam robią świetną robotę gasząc to zapalenie. bardzo wielokierunkowo i bardzo skutecznie. Co jest paradoksem, stosowanie takich miejscowych glikokortykosteroidów wbrew pozorom nie obniża odporności, ale podwyższa tę odporność przeciwko infekcjom wirusowym. Bo gasi zapalenie alergiczne. 

Ten lek w dużych dawkach potrafi być lekiem immunosupresyjnym, który rzeczywiście potrafi tą odporność obniżać i w dawkach, które są w tabletkach czy w kroplówkach takie działanie rzeczywiście może posiadać. Natomiast w sytuacji alergii, astmy, to są mikrogramy w postaci aerozolu, inhalatorów, które działają w zdecydowanej większości po prostu miejscowo, na poziomie albo górnych albo dolnych dróg oddechowych i one nie mają szansy wywrzeć tych efektów, których tak się wszyscy obawiamy. A w większości przypadków, paradoksalnie, wręcz ten poziom odporności przeciwko wirusom mogą po prostu podwyższyć.

Pan profesor wspomniał o tej magicznej broni na uczulenie – odczulaniu. Co to jest takiego, bo brzmi atrakcyjnie. 

Jest to od ponad 100 lat stosowana metoda i uważam, że alergolodzy są bardzo uprzywilejowani spośród innych specjalności, bo mają w swoich rękach metodę, która pozwala im odwrócić zupełnie bieg choroby. Przecież my w większości – jestem też specjalistą chorób wewnętrznych – kiedy pracujemy z wieloma chorobami przewlekłymi, niestety, i to jest naszym wielkim bólem, pomagamy pacjentom w sytuacji, gdy szereg zmian w organizmie niestety jest już nieodwracalnych. Staramy się opóźnić ten postęp choroby albo przywrócić jak najlepsze funkcjonowanie, ale ciągle jest tak, że wiele procesów jest już niestety nieodwracalnych. A to odczulanie ciągle mnie zadziwia, choć tyle lat z tym tematem pracujemy. Jest to sytuacja, w której nasz rozchwiany układ immunologiczny, bo alergia jest swego rodzaju rozchwianiem układu immunologicznego, jego nadmierną aktywnością wobec czegoś co przecież przez tyle lat, tyle tysiącleci nie było dla nas żadnym zagrożeniem (jak pyłki drzew, traw, sieć zwierząt, roztocza kurzu domowego), bywa przywracany do właściwego porządku poprzez proces odczulania. Czyli  jest uczulenie, a tu jest odczulanie, ta immunoterapia swoista. Magia tego procesu polega na tym że odczulanie jest przeprowadzone za pomocą dokładnie tego samego alergenu, na który ktoś jest uczulony. Tak proste, a tak genialne w swojej prostocie, że ciągle śmieją się oczy i usta kiedy człowiek sobie myśli, jak fajnie, że tego typu metoda jest. Tylko że jest jedna subtelna różnica. W takim procesie alergicznym nam się wydaje, że tych pyłków jest dużo, że roztoczy kurzu domowego jest dużo, z punktu widzenia samego organizmu one potrafią być miejscowo czasami bardzo przeszkadzające.  A w immunoterapii swoistej genialną prostotą tego procesu jest to, że my tego alergenu podajemy więcej. To jest taki atak układu immunologicznego poprzez te większe stężenie alergenu. My oczywiście to bardzo kontrolujemy, robimy to stopniowo, ale w pewnym momencie ten układ immunologiczny jest pod takim atakiem tego alergenu, że  zaczyna obojętnieć. Ja czasami mówię, że to tak jak ktoś długo na nas krzyczy – na początku się przejmujemy, ale później myślimy: niech tam sobie krzyczy. W tym odczulaniu pacjent otrzymuje zawsze wyliczoną i indywidualnie dopasowaną dawkę alergenu, ale jest to o tyle więcej niż pacjent jest w stanie spotkać się w naturalnym środowisku, że układ immunologiczny, który wcześniej chciał od razu reagować wobec danego alergenu, dostaję go tyle, że w pewnym momencie mówi „dobra mam tego dość, niech już będzie”. A my później utrwalamy ten proces w ustalonych odstępach czasu. To jest tak genialne swoje prostocie. To jest po prostu powtarzanie podawania nie jakiegoś cudownego leku w odczulaniu, ale dokładnie tego samego alergenu, na który ktoś jest uczulony, oczywiście w odpowiedni sposób przygotowanego w postaci zawiesiny, ekstraktu, tabletek czy kropelek. I gorąco tu do państwa wszystkich tym problemem dotkniętych apeluję, żeby skorzystać z odczulania, bo alergolodzy świetnie sobie z tą metodą radzą. 

A aby tej magii doświadczyć, trzeba się zgłosić do poradni alergologicznej przy USK w Białymstoku. Tam uzyskamy pomoc – diagnostykę, leczenie, łącznie z leczeniem w odczulającym. 

Tak, zapraszam do naszej poradni alergologicznej. Czasem ten proces odczulania może trwać 4-5 lat, ale efekty są przez kolejne lata. Nie zawsze to 100 proc. uwolnienie od alergii, ale efekt jest zawsze widoczny. To nie tylko mniej leków, ale lepsze samopoczucie i mniejsze ryzyko astmy. I szereg innych korzyści. A jak dobrze poleczymy alergię, czy astmę, lepiej przejdziemy też przez wirusa, mniej ten wirus nam zaszkodzi. 

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czy warto zaprzątać głowę? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-tradycja-czy-nowoczesnosc-jak-pogodzic-w-kuchni-2/ Sun, 28 Jul 2024 13:59:42 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25741 Czy warto zaprzątać głowę?

prof. Napoleon Waszkiewicz

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychiatry – to temat ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Napoleon Waszkiewicz, kierownik Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Czy warto zaprzątać głowę?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Żyjemy coraz szybciej, coraz bardziej zaprzątamy sobie głowę różnymi wiadomościami.  To nie zawsze się w tej głowie u nas mieści, w związku z tym zaczynamy mieć obniżony nastrój. Kiedy to jest tylko przemęczenie, a kiedy już jest problem, który wymaga konsultacji ze specjalistą i ewentualnie leczenia? I czy my te wszystkie wiadomości musimy przeczytać? 

Gdyby tak było, to wtedy rzeczywiście – witam u mnie w gabinecie. Ale nie musimy. Być ze wszystkim bieżąco, to by było trudno. Chyba trzeba zaakceptować, że jesteśmy tylko ludźmi, nie jesteśmy sztuczną inteligencją i nie da rady tego wszystkiego jakoś ekspresowo przefiltrować, uśrednić. Ale jeżeli próbujemy być idealni, to wtedy mamy problem, bo to stresuje. Dlatego taki umiar, jak zresztą we wszystkim, np. w jedzeniu czy w relacjach, jest niezbędny, żeby mieć spokój. Bo spokój to jest niestresowanie się, a przynajmniej zminimalizowanie tego stresu, bo nie jesteśmy w stanie raczej bez niego żyć.

Drugi aspekt to social media. Czujemy się w obowiązku, że musimy wszystko na bieżąco śledzić, zareagować na każdą wiadomość, na każdego newsa, musimy go skomentować, musimy być zauważeni, bo podobno jak nas tam nie ma, to nie istniejemy. 

Na pewno osoby, które z tego żyją, mają satysfakcję, że mają wtedy więcej lajków i to wpływa na ich finanse. Ale one z tego żyją. Natomiast osoby, które żyją tym, a nie z tego, czasami rzeczywiście przychodzą do specjalisty z poczuciem winy, że czegoś nie zrobiły. Bo ktoś coś ogłosił, ale nie zalajkowały i jest poczucie winy, że może powinienem, bo mnie zaraz wyrzuci ze znajomych. Jak zapytamy, czy zna tę osobę w tzw. realu – to nie. To jest strach o znajomości, których nawet tak naprawdę nie ma. I takie poczucie bycia odrzuconym. Bo przecież mam 2 tysiące przyjaciół na Facebooku. Tego się nie da kontrolować, ale część osób oczywiście próbuje i w związku z tym później jest poczucie winy, jest stres, że czegoś nie zrobiłem, czegoś nie zauważyłem, nie wrzuciłem czegoś. Czasem jest to nasilone do takiego stopnia, że część osób ma obniżone poczucie swojej wartości, dochodzi stres, a jak jest stres, uruchamia się reakcja immunologiczna, a także często depresyjność albo zaburzenia lękowe, a nawet czasem zdarzają się psychozy. Dlatego we wszystkim, na ile się da, musi być umiarkowanie.  

Bardzo często mamy teraz taki obrazek: jest przerwa w zajęciach, grupa młodzieży stoi, siedzi, nikt z nikim nie rozmawia, wszyscy tylko piszą na telefonach, nawet siedząc obok siebie. Czym może skutkować taka sytuacja? 

Wirtualnymi dolegliwościami też. To znaczy dolegliwości będą w realu, ale pochodzą ze świata trochę takiego wirtualnego, bo to, co jest na ekranie, nie daje nam pełnej gamy odczuć. Pamiętam taką audycję, w której uczestniczyłem, w której było poruszane, co najbardziej poprawia aktywność naszego mózgu: pisanie na komputerze, pisanie na telefonie czy pisanie ręczne. I jest to niewątpliwie pisanie ręczne, bo to aktywuje w nas wiele różnych emocji. Także w inny sposób się angażujemy w social mediach, w takie relacje komputerowe, a inne emocje uruchamiają się w nas w realu, gdy widzimy daną osobę, rozmawiamy z nią, towarzyszy temu dużo większa gama emocji, w związku z tym lepiej też to pamiętamy. I jeżeli mamy takie naturalne emocje, to one wzbudzają w nas cały wachlarz różnych kolorów naszych odczuć. Natomiast w telefonie są mniej złożone, w związku z tym jest mniejsza aktywność naszych okolic czołowych czyli większa podatność tak naprawdę też do depresyjności. 

Jakie symptomy powinny nas skłonić do skorzystania z pomocy psychologa, psychiatry? Czy są jakieś takie dolegliwości czy odczucia, które powinny nam powiedzieć: słuchaj to jest ten moment, że powinieneś zwrócić się o pomoc do specjalisty. 

Jeśli chodzi o taką depresyjność, to np. w okresie żałoby, jeżeli dołącza się brak energii, takie spowolnienie, obniżone poczucie swojej wartości i oczywiście myśli samobójcze, co oznacza, że jest komuś niezwykle ciężko. Czasami ktoś nie chce sobie rzeczywiście czegoś zrobić, tylko nie chce mu się żyć – to są wtedy myśli tzw. rezygnacyjne.

Czasami niektóre infekcje wirusowe, zwykła grypa, potrafią wywołać w nas taką reakcję, bo depresja jest taką reakcją zapalną organizmu. Stres też jest reakcją zapalną, często aktywuje depresję. I to powoduje, że to zapalenie zmniejsza aktywność okolic czołowych. Tak samo jest często po infekcji. Stąd najbardziej takim infekcyjnym wirusem był covid. Czasami widzimy po zwykłej grypie takie powikłanie w postaci znacznego spowolnienia, braku energii, braku chęci, motywacji, izolowania się, brak koncentracji, czasami problemów ze spaniem. To są wszystko także objawy depresyjne, stąd mówi się o takim lekkim neurozapaleniu w depresji. Natomiast wszystkie te objawy, czyli spowolnienie i brak energii, plus obniżone poczucie swojej wartości, zwłaszcza jeśli to jest bardzo dokuczliwe, powinny skłaniać do kontaktu ze specjalistą.

Także jeśli nie radzimy sobie z jakimiś trudnościami, np. w relacjach z innymi ludźmi, warto udać się do terapeuty, żeby popracować trochę nad tym, żeby umieć sobie lepiej radzić. Bo taka stała obecność ludzi wokół nas jest potrzebna, to nas aktywuje, jest to niezwykle ważne dla naszego mózgu. Dlatego w przypadku trudności, może warto pójść do psychiatry, który jest w stanie rozstrzygnąć, czy to jest problem do terapii czy do leczenia farmakologicznego. 

Smutek, obniżony nastrój, to chyba każdemu z nas się zdarza. A co to takiego dystymia – takie pojęcie, które ostatnio jest dość modne?

To tzw. mała depresja. Czyli nie spełnia to wszystkich kryteriów depresji, ale są pojedyncze objawy, które wskazują na takie trochę obniżone samopoczucie. Mówimy wtedy, że taka osoba jest  dystymiczna, czyli smutna. My rzadko diagnozujemy dystymię, ale z kolei w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się ją często. Tam mówią o małej depresji, jest też osobowość depresyjna. Są też kryteria dwuletnie utrzymywania się takiego obniżonego nastroju. Ale nigdy osoba w dystymii nie będzie miała potrzeby hospitalizacji, nie będzie miała myśli samobójczych. To będzie raczej taki trudny okres, trwający powyżej 2 lat, gdzie może być lekko obniżony nastrój, jakieś problemy z koncentracją, lekki brak energii, ale wszystkie te objawy będą niewystarczające, żeby określić że to depresja.

A czym jest depresja i jak często jest diagnozowana?

Epidemiologicznie zaburzenia nerwicowo-lękowe są na pierwszym miejscu zaburzeń psychicznych w populacji – dotykają prawie 20% z nas w ciągu roku według statystyk. Depresja dotyczy od 7 do 10% populacji rocznie, a w ciągu życia nawet do 25 %.  Natomiast te poważne schorzenia: schizofrenia, dwubiegunowość dotykają od 1 do 2% populacji.

Są trzy takie podstawowe objawy depresji: po pierwsze obniżony nastrój, po drugie spowolnienie psychoruchowe wynikające z braku energii i anhedonia, czyli brak odczuwania przyjemności czy radości z tego, co dotąd nas cieszyło. Ja zwłaszcza patrzę na ten brak energii. Np. w depresji poporodowej jest takie poczucie, że w sumie coś powinnam czuć do dziecka, ale nie czuję, jest taka obojętność i wtórne poczucie winy. Kiedyś mówiliśmy, że to tzw.  depresja anestetyczna, czyli z takim znieczuleniem. Nastrój wtedy nie musi tu być obniżony, może być apatyczność. Czyli taka osoba nie odpowiada na bodźce: ani radosne, ani smutne.  

Jaka jest tego przyczyna, co się dzieje w naszym mózgu, że mamy depresję? Pan profesor tutaj mówił o stanie zapalnym, to może tą depresję antybiotykiem jakimś albo lekiem przeciwzapalnym można potraktować? 

Są takie prace, które mówią o tym, że leczenie przeciwzapalne rzeczywiście podnosi nastrój. Nawet w takich zaleceniach suplementacji mówi się, że np. kwasy omega 3 czy witamina D3 mają właściwości przeciwzapalne. Są różne leki przeciwzapalne, które też jakoś tam skuteczność w depresyjności osiągnęły. Myśmy nawet robili swoje porównanie, takie metaanalizy, to okazuje się, że nasze leki przeciwdepresyjne redukują stan zapalny, zmniejsza się wtedy to wyhamowanie okolic czołowych poprzez ten stan zapalny, w związku z tym one się bardziej aktywują. Natomiast czy to jest główna przyczyna, ja tego nie wiem. My to badamy.  Ważna jest też nasza podatność biologiczna, jedna osoba na stres zareaguje depresją druga nie. Liczy się też czas – jedna osoba po roku stresu przewlekłego będzie reagować depresyjnością, a druga osoba po 10 latach dopiero. Ważny jest wywiad, pytamy czy w rodzinie była depresja czy nie, to nam też mówi o tym czy warto włączać już leczenie czy jeszcze nie. Natomiast na pewno jeżeli jest umiarkowana i ciężka depresja, to leczenie jest potrzebne, żeby ta osoba się nie męczyła.

Przyjmuje się, że to panie są bardziej skłonne do takiego obniżonego nastroju, objawów depresyjnych, a panowie są tacy twardsi. Jak to w epidemiologii, w statystyce to wygląda? 

Epidemiologicznie tak, depresja i zaburzenia nerwicowo-lękowe częściej, nawet dwukrotnie, występują u kobiet. Ale z kolei za czym się kryją panowie? Dwu-trzykrotnie częściej się uzależniają od alkoholu, czyli zapijają ten swój zły nastrój, nie wiedząc o tym, że alkohol działa bardzo depresjogennie.  I tak naprawdę potęgują to wszystko, ale wtedy u tych osób bardziej diagnozuje się uzależnienia niż depresję. Jest męska skala depresji, ona jest bardzo podobna do takiej depresji młodzieżowej. Czyli ten mężczyzna nie powie, że jest mu smutno, brakuje energii np. gdy ktoś wtedy od niego czegoś wymaga, jako od „głowy rodziny”; zaczyna być wtedy drażliwy, zły, odpowiada zdawkowo na pewne pytania, czasami pójdzie nawet w ryzykowne zachowania. Taka drażliwość, złość, zachowania ryzykowne, używanie różnych substancji, będą częściej towarzyszyć mężczyznom. Wiąże się to z tym trudniejszym mówieniem o tym że jest ciężko i smutno. Zresztą łatwiej zaakceptujemy populacyjnie kobietę, która powie że jest jej smutno, niż mężczyznę, który powie, że jest mu smutno, bo powstaje pytanie, co z tym zrobić, jak poruszyć temat.

Czyli jeśli my np. w rodzinie takiego pana nie zauważamy i kończy się tym, że on, aby sobie ulżyć w tym stresie, sięga po alkohol, konsekwencją tego jest uzależnienie. I trafia on już w  statystykach do osób uzależnionych a nie depresyjnych. A lepiej jest leczyć uzależnienie czy depresje? 

Uzależnienie zawsze utrudnia bardzo mocno leczenie. Ale są takie trudne statystyki, które mówią że  kobiety 3 razy częściej dokonują prób samobójczych, ale mężczyźni są 3 razy bardziej skuteczni. Czyli mężczyzna trzyma w sobie coś do tego momentu, aż postanawia coś sobie zrobić. Chodzi o to że pomoc istnieje i tak naprawdę dobre jest dowiedzenie się o tych emocjach swoich, pójście na terapię i nauczenie się rozwiązywania pewnych trudności. Bo trzymanie tego w sobie nic nie załatwia, to potęguje stres. To jest tak jak ta para w czajniku – zbiera się i w pewnym momencie ulatuje w jakiś sposób. Jeżeli ulatuje w sposób uzależnieniowy, to uzależnienie też później zwiększa niestety ryzyko podjęcia prób samobójczych.  I czasami takie poproszenie o pomoc może być trudne, ale może jak coraz więcej będziemy o tym rozmawiać, to część mężczyzn pomyśli sobie, że może warto, że to nie jest niemęskie mówienie o tym, że jest mi przykro, smutno, nie radzę sobie, potrzebuję pomocy. To nie jest tak, że mężczyzna powinien wziąć się w garść – nie, nie powinien, nie ma takich dużych garści. 

Jaka jest wskazówka dla bliskich takiej osoby: małżonków, rodziców, dzieci – jak taką osobę w swoim otoczeniu zidentyfikować i w jaki sposób jej pomóc, zanim będzie uzależniona lub wykona jakieś nieodwracalne kroki? 

Chyba jedyną taką formą na to wszystko jest rozmowa. Czasami się boimy, że jak będziemy rozmawiać o próbach samobójczych, to może komuś to przyjdzie do głowy. Nie, ta osoba, która jej dokonuje, już od dawna o tym często myśli. Tu chodzi o to, że rozmowa o tym pozwala to przewentylować, czyli pozwala wyrzucić z siebie te napięcie, bo to te napięcie, które gromadzi się w środku, po prostu w pewnym momencie jest za duże do zniesienia. Dlatego część osób sięga po alkohol, kobiety też często po benzodiazepiny, czyli takie uspokajające leki. Natomiast rozmowa pozwala tak naprawdę na odpuszczenie tym emocjom, bo wyrzucenie tego z siebie powoduje, że jest trochę lżej. Czyli już powiedziałem, że jest mi ciężko. I to chyba jest jedyna tak naprawdę możliwość, żeby sobie poradzić. Bo takie doraźne sposoby: a to pobiegać, a to zjeść czekoladę, wziąć suplementy jakieś – można w to iść, ale może jednak warto pójść do psychiatry. Jeżeli on stwierdzi problem, skieruje na terapię.

A jeśli zauważamy, że coś się dzieje z bliską osobą, warto pytać czy chce porozmawiać, czy możemy w czymś pomóc. Czasem już samo zauważenie tego, powiedzenie komuś, że musi być ci z trudno z tym wszystkim, powoduje, że ten ciężar ogromny spada i otwiera się pole do dyskusji.  

Kiedy państwo sięgają po leki, a w jakich sytuacjach kierują na terapię? 

Wtedy kiedy są somatyczne objawy depresji, czyli brak energii, spowolnienie psychoruchowe,  kiedy jest poczucie winy bardzo duże, dajemy leki. Czasami są depresje psychotyczne, kiedy już tak narasta ten stres w środku, ten brak energii, niechęć, poczucie bezwartościowości, że taka osoba mówi, że wszystko przeze mnie, oni mają przeze mnie same kłopoty, ja jestem temu wszystkiemu winien. A jak jestem winien, to spotka mnie za to kara. Później zaczynają się urojenia prześladowcze, że coś będzie źle, urojenia winy, kary, że całą rodzinę przeze mnie spotka katastrofa. Nawet bywają urojenia nihilistyczne – pamiętam taką panią, która poprosiła nas o wyniesienie na śmietnik, bo mówiła, że nie ma sensu jej dawać tabletek, bo ona jest pusta w środku, wszystko zgniło. Czasem depresja narasta do takich hipochondrycznych urojeń, że ja mam wszystkie choroby świata. Wtedy to już ewidentnie trzeba leczyć, nie tylko lekami przeciwdepresyjnymi, ale też daje się lekkie leki przeciwpsychotyczne.

Natomiast jeżeli objawy są bardzo lekkie i widzimy, że ewidentnie za tym stoi np. sytuacja w rodzinie, czy to co się dzieje w środowisku, to warto skierować na psychoterapię.

Natomiast jeżeli są silne objawy depresji, z tym spowolnieniem, warto włączyć wtedy leki, bo taka osoba żeby skorzystać z terapii, musi mieć tą koncentrację. Bo depresja jest rodzajem pseudootępienia, czyli te funkcje poznawcze, jak te czoło zwalnia, są powolne i w tym momencie warto dać leki, żeby ta osoba skorzystała z terapii, żeby miała do tego energię i motywację. 

O lekach psychiatrycznych mówi się, że jak zaczniesz raz brać, to już do końca życia. Prawda czy mit?

Nieprawda, mit. Są osoby, które na przykład mają bardzo trudne środowisko, żyją np. z kimś, kto  nadużywa alkoholu, jest uzależnioną osobą, tak więc w całym domu wrze non stop. Jeżeli ta osoba nie zacznie jakoś działać i nie zadba o siebie w tym wszystkim, czyli na przykład nie pójdzie do miejskiej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych i nie zgłosi takiego męża, żony czy taty do leczenia odwykowego, to te leki pomagają tolerować frustrację, usuwają te zapalenie wywołane stresem. Ale jeżeli nie zabierzemy tego czynnika, który powoduje stres, np. w problemach w relacjach, ktoś już 20 lat nie może się odnaleźć, powtarza swoje schematy, to warto skierować taką osobę na terapię, żeby coś zmieniła, żeby stres nie dozorganizował tej osoby stale.  

Ważne jest też to rozróżnienie, kiedy kierować na terapię, a kiedy nie. Czyli gdy są np. problemy w relacjach – na terapię, ale kiedy dołącza się biologia depresji – włączamy leki i być może też na terapię warto taką osobę wysłać.

Jaka jest skuteczność leczenia? Jaka jest szansa na pomoc dla takiej osoby z depresją? 

Bardzo duża, bo skuteczność samego leczenia tzw. depresji biologicznej to jest ponad 70%. Więc jest duża skuteczność. Nawet jeżeli jej nie ma, to mamy leki przełamujące tą lekooporność, więc tak naprawdę w tej chwili mamy jedną z największych w medycynie skuteczności, co jest dosyć niezwykłe, bo to tak naprawdę są nasze emocje, a możemy je poleczyć. Jeżeli połączymy to z terapią, to długość leczenia przy lekkich epizodach to przeważnie około pół roku do roku, 2 lata i więcej jeżeli był ciężki epizod np. psychotyczny. Jeżeli jest to np. osoba starsza, gdzie są te zmiany już organiczne/zanikowe w mózgu, to trzeba dłużej czasami poleczyć. Wszystko zależy od różnych czynników, ale zawsze terapia pomaga, żeby ta depresja nie wracała.

A jeśli mimo zaleceń nie podejmujemy się leczenia, czym to może skutkować? 

Tym, czego najbardziej my jako psychiatrzy się obawiamy, czyli takim myśleniem, że już nic nie warto, że właściwie nie warto żyć. Często samobójstwo popełniają te osoby, które nie szukają pomocy. Bo takie jest myślenie: co mi pomoże rozmowa, co mi pomoże lek, jeżeli ja czuję, że jest beznadziejnie. Tak nie jest. Osoby, które decydują się pójść po pomoc, często potem mówią, że już dawno powinni byli z niej skorzystać. Bo się okazuje, że po rozmowie terapeutycznej bardzo wiele rzeczy się w życiu zmienia. Część osób uważa, że terapia nie działa, bo co może dać rozmowa, jeśli i tak rozmawiają z kolegami czy przyjaciółmi. Ale to nie jest ta wiedza profesjonalna, jaka stoi za terapią, np. o schematach myślowych, gdzie wiele się zmienia nawet podczas czasami jednej rozmowy. 

To tak pokutuje troszeczkę, że jak dostanę tabletkę, albo zrobią mi operację, to mam takie  poczucie leczenia. A już to że mam zmienić tryb życia, swoje zachowania, z kimś porozmawiać to już nie. Może w tym jest problem, że my nie bardzo wierzymy w terapię, zwłaszcza  grupową, gdzie spotykamy się z grupą nieznajomych osób. Czy powinniśmy się tego obawiać? 

No nie. Właśnie tego się dowiadujemy podczas tej wizyty, choćby pierwszej, że tak naprawdę nie mamy wiedzy o sobie, o naszych emocjach, o naszych trudnościach, my to uogólniamy. To jest taki mechanizm projekcji, że w innych denerwują nas te rzeczy, które w sobie nas denerwują i bardzo często jest tak, że mierzymy innych swoją miarą. Że coś ze mną jest nie tak, bo nie potrafię się dogadać albo coś z nimi nie tak, bo nie potrafią się ze mną dogadać, a tu się okazuje, że czegoś się dowiem o sobie, co pozwala w inny sposób, z innej perspektywy, na siebie spojrzeć. I zmienić te schematy myślenia. Np. wybieram samotność, bo nie mogę się z kimś dogadać i tak naprawdę profilaktycznie stosuję odrzucenie takie, że nie będę się wychylał, nie będę w kierunku tej drugiej osoby szedł. A okazuje się, że ta druga osoba ma dokładnie podobne myślenie – podszedłbym do niej, porozmawiał. Ale skoro ona się ode mnie trochę oddala, to znaczy nie chce, nie akceptuje mnie.  Czyli my myślimy, że ktoś nas nie akceptuje, a się okazuje, że ta druga osoba dokładnie podobnie myśli. Chodzi o nabycie pewnych umiejętności oceny takiej realnej sytuacji i też zauważenie tego, z czym się ma trudność, że to mogą być takie schematy myślowe, które nam mówią, że to jest jedyna droga, a okazuje się, że tych ścieżek możliwych do wyboru jest kilkadziesiąt. 

Przesłaniem z naszej dzisiejszej audycji będzie chyba takie zalecenie dla naszych słuchaczy, aby zastanowili się nad rodziną, znajomymi, sąsiadami, czy ktoś nie ma objawów depresyjnych, nie ma obniżonego nastroju, nie wycofuje się. Wtedy spróbujmy z nim porozmawiać, dotrzeć do niego, zachęcić do tego, aby opowiedział o swoich trudnościach i ewentualnie skorzystał z pomocy specjalisty, np. zgłosił się do Centrum Zdrowia Psychicznego. Czy to jest dobry plan? 

Tak i myślę, że warto zawsze tak od siebie troszkę wychodzić. Jak powiemy, że mi jakoś ciężko z tobą rozmawiać, nawiązać kontakt, a bardzo bym chciał, to już mówi o tym, że ja mam trudność, a nie tylko i wyłącznie ta druga osoba. Jak zaczniemy od siebie, możemy sprawić, że ta druga osoba  łatwiej się otworzy.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Tradycja czy nowoczesność, jak pogodzić w kuchni? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-tradycja-czy-nowoczesnosc-jak-pogodzic-w-kuchni/ Thu, 18 Jul 2024 16:50:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25670 Tradycja czy nowoczesność, jak pogodzić w kuchni? Wielopokoleniowe aspekty zdrowego odżywiania.

mgr Marcelina Radziszewska

„Tradycja czy nowoczesność – jak pogodzić w kuchni wielopokoleniowe aspekty zdrowego odżywiania” to temat ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była mgr Marcelina Radziszewska, dietetyk z Zakładu Dietetyki i Żywienia Klinicznego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Tradycja czy nowoczesność, jak pogodzić w kuchni? Wielopokoleniowe aspekty zdrowego odżywiania.
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Temat naszej dzisiejszej audycji to: „Tradycja czy nowoczesność – jak pogodzić w kuchni wielopokoleniowe aspekty zdrowego odżywiania”. A czy my tak generalnie, jako mieszkańcy Białegostoku, Podlasia, zdrowo się odżywiamy? 

To zależy. Na pewno taka tradycyjna kuchnia podlaska jest z jednej strony zdrowa, ze względu na to, że jest bogata w warzywa, ale też można powiedzieć, że jest niezdrowa, ze względu na to, że dość sporo rzeczy jest jednak smażonych, obfitujących w tłuszcze nasycone. Jeżeli jest to mięso, to  jest to bardziej wieprzowina, która też dostarcza nam nasyconych kwasów tłuszczowych, co będzie skutkowało odkładaniem się tkanki tłuszczowej oraz zaburzeniami metabolicznymi. Nie można więc  powiedzieć jednoznacznie, bo na pewno też każdy człowiek nie odżywia się tak samo. Zależy to chociażby od wieku. Te młodsze pokolenia coraz bardziej mają świadomość zdrowego odżywiania.

Przed wejściem na antenę rozmawialiśmy o takim hormonie, który nazywa się grelina. Co to jest takiego? 

Jest to tzw. hormon głodu. Grelina jest hormonem, który jest wydzielany w naszym przewodzie pokarmowym i trafia do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie działa na ośrodek głodu. Głównie wydzielany jest przed posiłkiem, a także w trakcie długotrwałego niespożywania żadnych posiłków. Hormon ten będzie wpływał na nasze odczuwanie głodu, tzw. ssanie w żołądku i chęć spożycia posiłku. 

Czyli jak mamy za dużo tego hormonu, to jest duża szansa, że złapiemy w jakiejś perspektywie czasowej nadwagę, a później otyłość? 

Ten hormon jest jednym z wielu czynników, który może wpływać na to, że nadmiernie będziemy spożywać pokarm, w wyniku tego może rozwijać się choroba otyłościowa, nadwaga. Ale jest to jeden z licznych czynników rozwinięcia się choroby otyłościowej, bo tutaj duże znaczenie ma też nasz sposób życia, odżywiania się.  

A czy organizm oferuje coś w kontrze do greliny? 

Tak, między innymi hormon cholecystokinina, GIP oraz GLP-1, które będą pobudzać ośrodek sytości. Dzięki temu w trakcie spożywania posiłku i po posiłku będziemy odczuwać nasycenie, sytość, co będzie nas powstrzymywać od jedzenia przynajmniej przez kolejne 3-4 godziny. Dlatego też ta odległość pomiędzy posiłkami powinna być zachowana, żeby nie zaburzać wydzielania tych hormonów. 

Czy my możemy sami sobie w jaki sposób pomóc, tak aby te hormony, które przeciwdziałają grelinie pobudzić, żebyśmy mieli poczucie takiego wysycenia, a jednocześnie nie łapali tych dodatkowych kilogramów, które później obciążają nasz układ kostno-stawowy, obciążają nasze serce, które powodują, że jesteśmy bardziej podatni na różnego rodzaju choroby. W jaki sposób możemy sami sobie pomóc? 

Właśnie sposób naszego życia jest głównym czynnikiem do rozwoju nadwagi, choroby otyłościowej. Dlatego powinniśmy zwrócić uwagę na to, ile aktywności fizycznej mamy codziennie, zadbać o to, żeby przynajmniej 30 minut codziennie się poruszać. To nie musi być siłownia, wystarczy jakiś szybki spacer. Np. w drodze do pracy zawsze można gdzieś dalej postawić samochód, by kawałek się przejść, albo po pracy wykonać szybki spacer. Jeżeli mamy pracę siedzącą, warto starać się poruszać w trakcie przerwy, gdzieś się przejść, a nie siadać cały czas zajmować pozycję siedzącą. Niestety, szybki tryb życia powoduje, że nie zwracamy uwagi na to co, co jemy, a także jak spożywamy posiłek. Powinniśmy się skupić na tym, żeby jednak mieć czas na spożycie posiłku w spokojnej atmosferze, bez nadmiernego pośpiechu i zwrócić uwagę na to, co kładziemy na talerz, bo to jest jednak bardzo ważne i jest głównym czynnikiem, który będzie wpływał na rozwój nadwagi i choroby otyłościowej. Warto spożywać dużo warzyw, zwłaszcza sezonowych, w mniejszej ilości również mogą to być owoce, a ograniczyć cukry proste czyli białe pieczywo, częściej wybierać pełnoziarniste odpowiedniki, a także pamiętać o włączeniu do diety kasz. Wydaje się może, że to zajmuje dużo czasu, ale nie jest to aż tak czasochłonne, np. kaszę można sobie ugotować dzień wcześniej.  

Jest to rzecz prosta, natomiast mam wrażenie czasami, że ten brak czasu to my sami sobie generujemy, poświęcając wiele godzin na oglądanie telewizji czy przeglądanie internetu. I ten czas, który możemy poświęcić np. na aktywność ruchową nam umyka. Jest takie zalecenie, że w ciągu dnia powinno się zrobić przynajmniej 10 000 kroków, pomogą to nam mierzyć nasze smartfony. Sam staram się to co dzień zrealizować. To nie jest trudne, jeśli w ciągu dnia staramy się pójść na spacer. Ale wracając do tematu naszego spotkania. Powiedziała pani o tym, że młodzież ma już taką wiedzę, że trzeba się zdrowo odżywiać. A ja odnoszę odwrotne wrażenie, że to właśnie młodzież uwielbia słodkie napoje gazowane, do tego chipsy, batoniki. Jak to z punktu widzenia specjalisty dietetyka wygląda? 

Jeżeli chodzi o młodzież w wieku licealnym czy gimnazjalnym, to rzeczywiście są to głównie fast foody, jakieś szybkie przekąski. Młodzi ludzie mają świadomość zdrowego odżywiania się, jednakże jest im trudno to włączyć do codziennego funkcjonowania. Dlatego też tutaj duże znaczenie ma edukacja prozdrowotna tych osób, żeby zwrócić uwagę, że nie tylko fast foody mogą być smaczne ale posiłki przygotowane z produktów naturalnych i nieprzetworzonych również są apetyczne.

Taką najbardziej świadomą grupą są osoby w wieku około 30 lat, które są świadome zdrowego stylu życia, bardzo często szukają wolnego czasu aby przynajmniej trochę się poruszać i włączyć do codziennej rutyny aktywność fizyczną. I to oni mogą być głównym elementem, który może edukować młodzież oraz dzieci, żeby już od najmłodszych lat z domu wynosiły zdrowe nawyki żywieniowe i zdrowy styl życia. Tutaj ważna jest edukacja, pokazanie młodszym pokoleniom, że da się zdrowo odżywiać, da się prowadzić aktywny styl życia bez jakiś wielkich wysiłków. 

A średnie pokolenie, takie w wieku 40-50 lat, dobrze się odżywia?

Mam wrażenie, że zależy to od środowiska, czasami od stopnia wykształcenia. Na pewno inaczej będą odżywiać się ludzie, którzy mają wyższe wykształcenie, większą dostępność do produktów, a inaczej będą się odżywiać osoby, które mają wykształcenie niższe. One będą raczej opierać się na tradycyjnym żywieniu, co nie zawsze jest zdrowe, ponieważ w tym wypadku często dieta opiera się głównie na produktach smażonych. Ja przynajmniej pamiętam, że tak było u moich dziadków czy u moich rodziców, że raczej były te kotlety w panierkach smażone na tłuszczu. 

Powinna być tu taka zdrowa równowaga, wiadomo że nie wyeliminujemy tego z dnia na dzień całkowicie, ale jednak powinniśmy szukać alternatywy. Równie dobrze możemy upiec coś w piekarniku, co już będzie znacznie zdrowsze i polać oliwą już po przygotowaniu. Dobrze jest  zadbać, by do obiadu zawsze pojawiły się warzywa –  surówki, sałatki, tylko nie dodawajmy do niech majonezu, a oliwy z oliwek. Wydaje się, że jest to mało smaczne, ale gwarantuję, że smakowitość potrawy jest zachowana i na pewno będzie to bardziej sprzyjające naszemu zdrowiu.

A grupa senioralna, 60 +?  

Podobnie. Na pewno w ich jadłospisie znajdziemy wartościowe produkty i dania, jak między innymi zupy jarzynowe. Dla takich osób szczególne znaczenie mają warzywa gotowane, ponieważ z powodu dość powszechnego w tym wieku występowania zaburzeń funkcjonowania przewodu pokarmowego forma surowa może być gorzej tolerowana. A wiadomo, że młodsze pokolenia powinny opierać się na surowych warzywach, bo one dostarczą więcej witamin i składników mineralnych. U seniorów pojawiają się też niezdrowe elementy diety jak smalec lub masło w dużej ilości oraz potrawy smażone, które dostarczają dużej ilości nasyconych kwasów tłuszczowych i w konsekwencji mogą przyczyniać się do rozwoju zaburzeń lipidowych. Dodatkowo osoby te spożywają duże ilości pieczywa pszennego, które dostarcza dużej ilości cukrów prostych, wpływających na zaburzenia gospodarki węglowodanowej i w konsekwencji rozwoju cukrzycy.   

Podejmujemy decyzję, że od jutra będziemy się zdrowo odżywiać. Jak śniadanie takiego pana jak ja, czyli w wieku 60 lat, powinno wyglądać? Czy przysługuje mi bardzo pyszne słodzone kakao ze słodką bułeczką na śniadanie? 

Średnio, bo jednak są to cukry proste, które dostarczą nam energii i na pewno jest to bardzo smaczne, ale ta energia szybko zostanie wykorzystana i w konsekwencji poczujemy już w krótkim czasie zmęczenie i chęć spożycia kolejnego posiłku. Śniadanie powinno być podstawowym posiłkiem w ciągu naszego dnia, powinno nam dostarczyć energii na cały dzień. Powinny w nim znaleźć się na pewno węglowodany złożone, dostarczy ich nam między innymi pieczywo pełnoziarniste, płatki owsiane (najlepiej górskie, zalane wrzątkiem) i dzięki temu również dostarczymy błonnika pokarmowego. Do płatków można dodać owoce, jeżeli nie mamy żadnych zaburzeń związanych z gospodarką węglowodanową.  Do posiłku warto też dołączyć jakieś źródło białka czyli na przykład jogurt naturalny, który dodatkowo dostarczy nam probiotyków. Może to być też jakiś kefir czy maślanka. Do pieczywa pełnoziarnistego dodajemy oczywiście warzywa, teraz mamy sezon na świeże pomidory, ogórki czy sałaty, więc powinniśmy z tego jak najbardziej korzystać. Też pamiętajmy o zdrowych tłuszczach czyli jakaś oliwa z oliwek czy olej rzepakowy. I źródło białka czyli jakieś sery twarogowe chude czy wędliny, tylko również zwracajmy uwagę na to, jakiej jakości jest to wędlina, żeby nie były to jakieś bardzo przetworzone produkty. Takie wędliny też możemy wykonywać sami w domu, chociaż wiem że czas nie zawsze na to pozwala, może to być chociażby pierś z kurczaka upieczona w piekarniku i pokrojona na plasterki. 

A takie tradycyjne, męskie gospodarcze śniadanie: boczek i jajka. Pięknie przysmażone, zrumienione. Co na to dietetyk?

Boczek, jajka na maśle, obfitują w nasycone kwasy tłuszczowe. Nasycone kwasy tłuszczowe będą powodowały zaburzenie gospodarki lipidowej i mogą przyczynić się do rozwoju chorób, jak miażdżyca i w konsekwencji tego zatorowości, udaru mózgu czy zawału mięśnia sercowego. Czyli jest to szkodliwe. Ja nie mówię, żeby z dnia na dzień z tego zrezygnować, ale powinniśmy starać się o modyfikację, jeżeli już mamy nasycone kwasy tłuszczowe w postaci boczku, to dobierajmy do tego jakieś zdrowsze dodatki, czyli np. warzywa, pełnoziarniste pieczywo.   

Po jakim czasie od śniadania powinien być następny posiłek? 

Kolejny posiłek czyli drugie śniadanie, powinien być spożyty około 3, do maksymalnie 4 godzin po pierwszym posiłku. Takie odległości powinny być zachowane pomiędzy wszystkimi posiłkami.  

Co na to drugie śniadanie? Ja nie mam pomysłu, ponieważ należę do tych osób, które niestety nie jedzą tego drugiego śniadania. 

Bardzo często zdarza się pomijanie tego posiłku, a nie powinniśmy o tym zapominać. To nie musi być jakiś bardzo czasochłonny w przygotowaniu posiłek, bo to powinna być lekka „przekąska”. Przekąska w postaci na przykład jakiejś kanapki, najlepiej z pieczywa pełnoziarnistego, czy garści orzechów, do tego można dołączyć jogurt pitny naturalny, czy jakiś owoc lub sałatka przygotowana w domu.  

Obiad, w ciągu tygodnia pracy może nie jest to posiłek zbyt wystawny, natomiast w dni wolne, szczególnie w dni świąteczne, często wjeżdża danie za daniem. Syta zupa, potem oczywiście obowiązkowo różnego rodzaju kotlety, ziemniaki, kompot, a na koniec jeszcze bardzo słodki deser. Jak na to patrzy dietetyk? 

Powinniśmy to trochę zmienić. Po pierwsze obiad musi być pełnowartościowy i sycący, ale nie nadmiernie obfity. Bardzo często jednak ludzie jedzą oczami i przez to objadają się. Bardzo szybko też spożywają ten posiłek, nie zwracają uwagi na to, jak dużo dania mają na talerzu. Powinniśmy się skupić na tym, żeby jednak posiłek był spożywany powoli, dzięki temu szybciej odczujemy sytość i nie objemy się nadmiernie. Czyli zupa tak, ale powinniśmy zwrócić uwagę na to, jak jest przygotowana, żeby nie była ona na tłustych kawałkach mięsa, a bardziej chudych, mogą być to też wywary warzywne, a także żeby nie była zabielana śmietaną. Wtedy też ograniczymy wartość energetyczną, ilość nasyconych kwasów tłuszczowych. Bardziej skupmy się na tym, żeby w zupie znalazły się warzywa, żeby jednak było to dostarczenie witamin, składników mineralnych, a nie nasyconych kwasów tłuszczowych. Jeżeli chodzi o drugie danie, to tutaj ziemniaki jak najbardziej mogą się pojawić. One nie są źródłem dużej wartości energetycznej, tak jak powszechnie się uważa, że jeżeli chcemy zredukować masę ciała to rezygnujemy z ziemniaków. Ale powinniśmy zwrócić uwagę na to, jak one są przygotowane, aby były ugotowane bądź też pieczone w piekarniku, a nie smażone czy okraszone  tłuszczem. Muszą być podane bez tej okrasy na talerzu. Może to brzmi mniej smacznie, ale taki sposób podania jest jednak bardziej sprzyjający naszemu zdrowiu. Jeżeli chodzi o jakieś mięsa tu też zwróćmy uwagę na to, aby może one były upieczone w piekarniku, a nie smażone na głębokim tłuszczu, szczególnie na smalcu, żeby jednak unikać i ograniczać ilość nasyconych kwasów tłuszczowych. I bardzo ważne jest to, aby jednak pojawiły się warzywa w postaci sałatki czy surówki, do której dodamy zdrowe tłuszcze w postaci oliwy z oliwek czy oleju rzepakowego. Ten deser odstawmy sobie czasowo na podwieczorek i też zwracajmy uwagę, żeby to nie były zawsze jakieś ciasta. Zdrowa dieta opiera się w 80 procentach na zdrowych produktach, w 20 procentach może pojawić się w naszym jadłospisie jakaś słodycz czy coś mniej zdrowego, ze względu na to, że jeżeli będziemy się tylko ograniczać, to nasz organizm też będzie czuł przymus i nie będzie nam sprawiać przyjemności przygotowywanie posiłków oraz prawidłowy sposób żywienia. A zdrowy sposób żywienia nie powinien być negatywnym skojarzeniem, lecz powinien być po prostu naszym stylem życia.

Przewija się w naszym spotkaniu cały czas olej rzepakowy i oliwa z oliwek.  W tej chwili dostępność tych produktów jest przeogromna, w sklepach można kupić różnego rodzaju oleje, także np. olej ryżowy czy lniany. Czy jest jakaś gradacja, które są zdrowsze, z którego oleju  powinniśmy korzystać, czy z tego naszego rzepakowego czy jednak ta oliwa z oliwek, czy też może olej ryżowy? 

Większość olei roślinnych dostarcza nam jednonienasyconych lub wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które są jak najbardziej prozdrowotne, wpływają pozytywnie na funkcjonowanie naszego organizmu. Można oceniać, które są mniej lub bardziej zdrowe, ale olej rzepakowy chyba jest najbardziej dostępny, także cenowo, dla każdego. A jest naprawdę bardzo dobry do wykorzystania w naszej kuchni. Tylko powinniśmy zwracać uwagę na to, aby był to nierafinowany olej rzepakowy, dodawany też w odpowiednim czasie do naszych potraw czyli nie przed przygotowaniem, żebyśmy go nie poddawali obróbce termicznej, bo wtedy tracimy „zdrowe” kwasy tłuszczowe. Najlepiej dodać go do surówki, sałatki. I jak najbardziej jest to dobry wybór w codziennym gotowaniu. Oliwa z oliwek oczywiście też dostarcza nam jednonienasyconych kwasów tłuszczowych. Natomiast między innymi olej lniany czy z czarnuszki jest jednak cenowo mniej dostępny dla większości ludzi, dlatego jeżeli nie ma takiej możliwości, żeby wybrać te droższe, to jak najbardziej olej rzepakowy czy oliwa z oliwek są  wystarczające w codziennym odżywianiu się. 

Dzień odżywiania kończymy kolacją. Kiedy powinniśmy tą kolację zjeść tak, aby było to najzdrowsze dla naszego organizmu i co w tej kolacji powinniśmy zobaczyć? 

Kolacja powinna być spożyta ok. 2-3 godziny przed snem. Nie o osiemnastej, tak jak mówią niektóre zasady. Kiedyś było powiedziane, że każdy do osiemnastej powinien zjeść kolację, co jest nieprawdą, bo niektóre osoby kładą się dość późno spać, przez co taki posiłek ostatni o godzinie 18 może być dla nich spożyty zbyt wcześnie, w wyniku czego mogą odczuwać głód zanim się położą. Dlatego powinny to być te  2-3 godziny przed snem, żeby doszło już  do strawienia posiłku i spokojnego snu, bez obciążenia, ale też bez odczuwania głodu przed snem.

Ostatni posiłek powinien być na pewno lekkostrawny, żeby przez całą noc się nie męczyć. Można spożyć jakieś kanapki, ale mogą to być też kasze, na przykład kasza jaglana, z dodatkiem produktów białkowych czyli np. sera twarogowego, jogurtu naturalnego, kefiru. I oczywiście jakiś dodatek warzyw. 

W tradycji chrześcijańskiej pojawiają się posty. Czy to jest dla naszego organizmu rzecz korzystna czy powinniśmy raczej z tradycją walczyć? Mamy oprócz postów takich dłuższych, których jest w prawosławiu cztery, posty dniowe: środa, piątek i jeszcze kilka dni w ciągu roku. Czym jest taki post, w którym pewnych produktów szczególnie mięsnych wyrzekamy się, dla organizmu? Czy to jest korzystne czy raczej powinniśmy się odżywiać cały czas tak samo.?

Jeżeli chodzi o rezygnację z produktów mięsnych, to nie wpływa to negatywnie na nasz organizm wręcz przeciwnie – może wpłynąć dobrze, bo jednak bardziej prozdrowotne są warzywa, nasiona roślin strączkowych czy spożywane w tym czasie ryby, które także są bardzo ważne w naszym codziennym jadłospisie, bo dostarczają nam ważnych kwasów omega 3. Czyli eliminacja tych produktów mięsnych na krótki okres czasu nie będzie negatywnie wpływać na organizm. Oczywiście one też są potrzebne, bo dostarczają nam żelaza czy witaminy B 12, więc co jakiś czas muszą pojawiać się w jadłospisie. Natomiast jeśli chodzi o post polegający na wstrzymywaniu się od posiłków na dłuższe okresy czasu, to tutaj oczywiście nie będziemy walczyć z tradycjami, ale jeżeli pojawia się to rzadko nie będzie aż tak negatywnie wpływało na nasz organizm. Ale takie długotrwałe całkowite wstrzymywanie się od posiłków, czyli takie głodówki, niestety zaburzają funkcjonowanie naszego organizmu, więc nie powinny się pojawiać często w naszym życiu. 

Są takie modne diety owocowo-warzywne, w których zaczynamy spożywać tylko owoce i warzywa przez kilka tygodni. Co w tym czasie się dzieje w naszym organizmie? Uczestnicy takich diet mówią, że pierwsze kilka dni to jest coś strasznego, a później jest ulga. 

Nie polecamy jako dietetycy jakiejś alternatywnej diety ze względu na to, że nasz organizm potrzebuje każdego składnika, potrzebuje białek, tłuszczów, węglowodanów, a taką dietą warzywno-owocową nie dostarczymy sobie białka, nie dostarczymy sobie tłuszczów, które też są potrzebne. Białko jest potrzebne do budowy każdej komórki naszego organizmu, do budowy masy mięśniowej, więc tutaj jednak dochodzi do zaburzeń funkcjonowania organizmu, do zaburzeń funkcjonowania komórek, narządów. Takim osobom może się wydawać, że one czują się lepiej, ale organizm z czasem będzie pokazywał, że nie funkcjonuje dobrze, że coś jest nie tak. Będą zaczynały źle funkcjonować narządy zaczynały, może dojść do rozwoju jakichś chorób. Nie polecałabym stosowania takich alternatywnych diet. 

Czyli trzeba też uważać z dietą wegańską i wegetariańską? 

Tak, tutaj też jednak wymaga to uwagi, bo nie dostarczymy sobie wszystkich składników mineralnych czy witamin tylko i wyłącznie produktami pochodzenia roślinnego, a które są jednak potrzebne naszemu organizmowi. 

Pokutuje w społeczeństwie takie stwierdzenie, że mleko jest dla dzieci. Czy powinniśmy jako dorośli zrezygnować z produktów mlecznych? 

Myślę że jeżeli po produktach mlecznych nie mamy żadnych zaburzeń funkcjonowania przewodu pokarmowego, to nie powinniśmy z tego rezygnować, zwłaszcza że te produkty dostarczają nam białka, wapnia, witamin, więc jak najbardziej one powinny znajdować się w naszym jadłospisie. Jeżeli nie samo mleko, to fermentowane produkty mleczne, jak jogurty, kefiry czy maślanki.  Sfermentowane produkty mleczne mają mniej zawartej w mleku laktozy, której osoby starsze już mogą nie tolerować, więc mogą być lepiej przyswajane i powinny znajdować się w jadłospisie każdego człowieka. 

Są też idealne na upalne letnie dni, tak aby się schłodzić. Czyli przyjemne z pożytecznym. Nie byłbym sobą jakbym nie zapytał jeszcze o używki. Taką najpopularniejszą używką jest alkohol. Jak to się lokuje w zaleceniach dietetycznych? 

Alkohol nie powinien się znajdować w naszym codziennym życiu, raczej powinniśmy go eliminować.

A od święta?

Od święta ograniczone ilości są tolerowane, jednak jesteśmy ludźmi i sądzę że niejedna osoba korzysta z tej używki. Powinniśmy jednak dbać o to, żeby nie było to zbyt często i w nadmiernych ilościach. Każda dawka alkoholu jest niebezpieczna  i wpływa negatywnie na zdrowie, ale taka  dawka, która może być spożywana, to dla kobiety 10 -20 g czystego etanolu, dla mężczyzn 30 g i tego powinniśmy się trzymać i nie przekraczać tych ilości alkoholu. 

Na rynku jest sporo tak zwanych napoi energetycznych, lubianych zwłaszcza przez młodzież. Jak to się ma ze zdrowym odżywianiem? 

Napoje energetyzujące bardzo negatywnie wpływają na nasze zdrowie. Młodzież teraz nie widzi w tym nic złego, ze względu na to, że to będzie wpływać na organizm przyszłościowo, co do młodzieży nie zawsze dociera, bo jednak ona żyje tu i teraz, nie zwraca uwagi na to co będzie w przyszłości. A napoje energetyzujące będą źle wpływały na funkcjonowanie serca, układu nerwowego, układu krążenia, co może przyczynić się do rozwoju w przyszłości udaru mózgu, zawału mięśnia sercowego i wielu innych chorób.

A czy mała czarna rano jest zdrowa? 

Kawa jak wpływa dość prozdrowotnie na organizm, zawiera polifenole, które będą korzystnie wpływać na funkcjonowanie naszych narządów, serca, układu nerwowego więc tutaj nie widzę przeciwwskazań, żeby ta kawa pojawiała się, chyba że występuje nadciśnienie tętnicze czy inne zaburzenia funkcjonowania układu krążenia. Wtedy powinniśmy bardziej uważać, ale stosując się do odpowiednich zaleceń, nie ma konieczności całkowitej eliminacji kawy. 

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czas na dziecko? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-czas-na-ciaze/ Thu, 20 Jun 2024 16:59:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25428 Czas na dziecko?

prof. Monika Zbucka-Krętowska

Czas na dziecko – to temat ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Monika Zbucka-Krętowska, kierownik Zakładu Endokrynologii Ginekologicznej i Ginekologii Wieku Rozwojowego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, lekarz Poradni Zdrowia Reprodukcyjnego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Czas na ciąże?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Media donoszą o niżu demograficznym, coraz powszechniejszej niechęci do posiadania potomstwa. Jak to w praktyce wygląda? Czy rzeczywiście rodzi się coraz mniej dzieci?

Tak faktycznie jest, obserwujemy coraz niższą liczbę urodzeń w naszym kraju. Jest to problem złożony, bo z jednej strony sytuacja geopolityczna nie sprzyja podejmowaniu przez młodych ludzi decyzji o posiadaniu potomstwa, a z drugiej – dynamicznie narasta problem niepłodności wśród osób w wieku reprodukcyjnym. Problem ten zdecydowanie wymaga podjęcia działań. Mam tu na myśli jak najszybsze podejmowanie decyzji o ciąży i w razie problemów z zajściem w ciążę – jak najszybsze podejmowanie decyzji o diagnostyce, czyli udaniu się do specjalisty.

Czy to nie jest tak, że decyzja o ciąży, posiadaniu potomstwa, wynika ze struktury naszego życia? Obecnie młodzi dorośli coraz dłużej uczą się, studiują, do pracy idą zwykle po skończeniu  24-25 roku życia, dopiero wtedy dochodzi do stabilizacji. Nasi dziadkowie, pradziadkowie wchodzili w tę dorosłość, podejmowali pracę, zwykle w wieku ok. 20 lat. Teraz jest to te 5 lat później. I czy nie jest też tak, że im ktoś jest starszy, tym większy jest problem z zajściem w ciążę?

Zdecydowanie tak, wiek jest jednym z głównych czynników ryzyka problemów z zajściem w ciążę. I to dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn.  Chociaż u kobiet, zwłaszcza po 35. roku życia, mamy dynamiczne obniżenie rezerwy jajnikowej. To co obserwujemy wśród osób młodych, to to, że system edukacji wydłuża moment na podjęcie decyzji o posiadaniu potomstwa, na ten wiek już późny reprodukcyjny, w porównaniu do naszych dziadków czy pradziadków.

Natomiast oczywiście wiek nie jest jedynym czynnikiem ryzyka. Do nas do diagnostyki trafiają pary nawet przed 30. rokiem życia. Zresztą, niepłodność tak naprawdę jest jedyną chorobą, która dotyczy dwojga ludzi, więc diagnostyka powinna dotyczyć pary. Błędem jest, gdy kobieta zgłasza się sama do poradni, i przez  dłuższy czas jest tylko ona diagnozowana, i w tym czasie traci tą rezerwę jajnikową, gdy wiemy, że dzisiaj obserwujemy globalne pogorszenie parametrów potencjału reprodukcyjnego. Z jednej strony mamy czynnik męski, który globalnie uległ pogorszeniu do tego stopnia, że zmienione są parametry nasienia. Z drugiej strony u pacjentek obserwujemy szereg nieprawidłowości, również endokrynologicznych, które utrudniają bądź uniemożliwiają zajście w ciążę. Dlatego tak ważne jest, aby jak najszybciej rozpocząć diagnostykę. Zgodnie z definicją o niepłodności, mówimy wtedy, kiedy para stara się o potomstwo przez przynajmniej12 miesięcy, i gdy tej ciąży nie ma, to taka para powinna zgłosić się do specjalisty ginekologa endokrynologa. U pacjentek po 35. roku życia po pomoc trzeba się udać już po 6 miesiącach bezowocnych starań o dziecko.

Dodam, że niepłodność obecnie dotyczy coraz większej grupy par w wieku reprodukcyjnym, mniej więcej co 5-tej pary starającej się o ciążę.

Gdzie taka para po tym roku bezskutecznych starań o ciążę powinna się udać? Jak wygląda taki proces? Od czego trzeba zacząć?

Najlepiej, aby taka para jak najszybciej udała się do specjalisty, który zajmuje się problemem leczenia niepłodności. Są to najczęściej ginekolodzy endokrynolodzy. Taką diagnostykę prowadzimy u nas w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku, w Poradni Zdrowia Reprodukcyjnego i taka diagnostyka przeprowadzana jest u kobiety i mężczyzny równolegle.

Po szczegółowej diagnostyce udaje nam się ustalić przyczynę niepłodności, bądź nie. Statystycznie udział czynnika męskiego i żeńskiego mniej więcej rozdziela się po połowie. Tzn. ok. 40 proc. to czynnik męski i ok. 40 proc. – żeński. A w przypadku do 20 proc. par mamy niepłodność niewyjaśnionego pochodzenia, tzw. idiopatyczną. To znaczy, że po szczegółowej diagnostyce nie znajdujemy przyczyny. Te pary wymagają dalszego postępowania pod postacią technik wspomaganego rozrodu.

W przypadku kobiet, jakie problemy uniemożliwiają zajście w ciążę najczęściej?

Najczęstszą przyczyną są zaburzenia owulacji. A co powoduje zaburzenia owulacji – to wymaga diagnostyki endokrynologicznej, bo zdarza się tak, że są to pacjentki mające zaburzenia funkcji tarczycy albo inne zaburzenia endokrynologiczne. A także jedną z głównych przyczyn jest niestety coraz częściej występująca otyłość i nadwaga, czyli nieprawidłowa masa ciała. I to nie jest tylko kwestia estetyki, ale otyłość znacznie utrudnia zajście w ciążę. Nawet jeśli kobieta z nadwagą bądź otyłością zajdzie w ciążę, to niestety mamy dużo wyższe ryzyko powikłań. Dotyczą one częściej występujących poronień, częściej występującego porodu przedwczesnego, licznych patologii w czasie ciąży, a także zwiększonego ryzyka wad wrodzonych. Dlatego efektem nas satysfakcjonującym jest urodzenie zdrowego dziecka, a nie tylko uzyskanie ciąży.

Nie wystarczy włączyć skuteczne leczenie technikami wspomaganego rozrodu, jeśli nie usuniemy tej podstawowej przyczyny niepłodności. Bo nawet program pozaustrojowego zapłodnienia ma dużo mniejszą skuteczność u kobiet otyłych, jeżeli nie zmobilizujemy pacjentki do przywrócenia prawidłowej masy ciała.

Wspomniała pani o zaburzeniach hormonalnych, a one kojarzą się raczej ze starszym wiekiem. Czy pacjentki, które przychodzą do poradni wiedzą, że mają takie problemy? Mają jakieś objawy?

Czasem pacjentki zgłaszają się mając objawy np. zaburzeń funkcji tarczycy, ale czasem pacjentka nie ma żadnych objawów klinicznych, dopiero w badaniach laboratoryjnych odnajdujemy np. niedoczynność lub nadczynność tarczycy. Natomiast zaburzenia funkcji tarczycy znacznie zwiększają ryzyko poronień, a także uniemożliwiają zajście w ciążę. Dlatego tak ważne jest, by je diagnozować i skutecznie leczyć. Rzadziej zdarzają się inne hormonalne zaburzenia jak hiperprolaktynemia, czyli mikrogruczolak przysadki.

A czy te zaburzenia funkcji tarczycy mogą być pokłosiem katastrofy elektrowni w Czarnobylu, narażenia na tamto promieniowanie? Czy mamy przez to w ostatnich latach więcej chorób tarczycy?

Zdecydowanie to wydarzenie miało wpływ na zaburzenia funkcji tarczycy, na zwiększoną częstotliwość występowania chorób nowotworowych tarczycy. Natomiast dzisiaj sytuacja się trochę zmieniła. Jeszcze kilkanaście-kilkadziesiąt lat temu mieliśmy zaburzenia funkcji tarczycy spowodowane głównie niedoborem jodu. Dziś nasze pożywienie jest przejodowane, co skutkuje zwiększonym ryzykiem chorób autoimmunologicznych. Taką najczęstszą chorobą jest tu  autoimmunologiczne zapalenie tarczycy – tzw. choroba Hashimoto, którą dość często obserwuję w poradni wśród kobiet w wieku reprodukcyjnym.

A hormony płciowe: estrogeny, progesteron, prolaktyna – jak tu w przypadku zaburzeń wygląda wpływ na zajście w ciążę?

Jeśli chodzi o gonadę, najczęstsze są zaburzenia owulacji. Jak nie ma owulacji, taka pacjentka nie ma szans na zajście w ciążę. Jednym z powodów jest też przedwczesne wygaszenie funkcji jajnika. To znaczy, że pacjentka zbyt wcześnie traci potencjał reprodukcyjny, zwykle zgłasza się do lekarza z powodu wtórnego braku miesiączki. Jeżeli zdiagnozujemy u niej przedwcześnie niewydolność jajników, taka pacjentka ma szansę na zajście w ciąże jedynie korzystając z dawstwa oocytów.

A inne przyczyny problemów z zajściem w ciążę? Mówi się o stanach zapalnych, o leczeniu onkologicznym?

Przewlekłe stany zapalane w obrębie miednicy mniejszej mogą powodować to, że pojawią się  zrosty w jamie brzusznej. I taka sytuacja może prowadzić do niedrożności jajowodów. I takie pacjentki nie mają innej możliwości leczenia jak techniki wspomaganego rozrodu.

Częstszym czynnikiem są nieprawidłowości w obrębie macicy, czyli np. mięśniaki macicy czy polipy endometrialne. Te pacjentki wymagają wcześniejszej interwencji chirurgicznej, zanim przystąpimy do leczenia technikami wspomaganego rozrodu. Natomiast w przypadku chorób onkologicznych, które coraz częściej występują u młodych osób, niestety najczęściej leczenie chemioterapeutyczne lub radioterapeutyczne doprowadza do uszkodzenia gonady, co może skutkować nieodwracalną niepłodnością. Dlatego tak ważne jest, aby przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego zabezpieczyć płodność pacjenta, ważne jest aby specjalista nie zapominał, że jego pacjent czy pacjentka będzie może za kilka lat starać się o ciążę.

A jak jest w przypadku panów? Jakie schorzenia powodują, że nie mogą mieć dzieci?

Panowie bezwzględnie są potrzebni do zajścia w ciążę. Natomiast globalnie na całym świecie obserwujemy pogorszenie parametrów nasienia. Jest to bardzo niepokojące, że ten potencjał reprodukcyjny człowieka ulega dynamicznemu pogorszeniu. Wpływ na to ma niewątpliwie zanieczyszczenie środowiska, to co jemy i styl życia. Styl życia doprowadza do tego, że parametry nasienia często nie spełniają norm.

O jaki styl życia tu chodzi?

Panowie dość często stosują różne używki, papierosy, alkohol, substancje psychoaktywne, które niewątpliwie uszkadzają proces spermatogenezy co ma wpływ na nieprawidłowy obraz nasienia.

To także ekspozycje na pole  elektromagnetyczne – zwykle przebywamy w świecie komputerów, smartfonów, macbooków i to wszystko jest w okolicy naszego ciała. Mamy na to dowody, że pole elektromagnetyczne związane z używaniem tych urządzeń elektronicznych, ma wpływ na uszkodzenie procesu spermatogenezy, który dzieje się w jądrach. Jądra są poza ciałem, dlatego że wymagana jest niższa temperatura niż temperatura ciała. To znaczy, że podgrzewane fotele w samochodach są dobrobytem i komfortem, ale dla kobiet, mężczyźni nie powinni z nich korzystać, zwłaszcza ci, którzy starają się o potomstwo. To samo dotyczy innych substancji toksycznych, które mogą potencjalnie uszkadzać proces spermatogenezy.

A ten magiczny testosteron? Jak on się zachowuje u młodych osób, czy są problemy z jego poziomem i czy to też wymagają diagnostyki?

Diagnostyka hormonalna wymagana jest kiedy mamy nieprawidłowy obraz nasienia. Natomiast ważnym aspektem jest stosowanie egzogennego testosteronu. Panowie lubią stosować różne używki, chodząc na siłownię, by zwiększyć masę mięśniową, a stosowane androgeny egzogenne niestety, zgodnie ze sprzężeniem zwrotnym ujemnym, hamują proces spermatogenezy. I mężczyzna może się nie mieścić w futrynę, być ekstra umięśniony, a w badaniu nasienia możemy nie zaobserwować plemników.

A jak jest z innymi hormonami przysadkowymi?

Hormony przysadkowe, mówimy tutaj o gonadotropinach, odgrywają kluczową rolę jeśli chodzi o funkcję gonad. I diagnozujemy takie zaburzenia przysadki, są to dużo rzadsze sytuacje, zwykle to hipogonadyzm hipogonadotropowy, czyli mamy bardzo niskie bądź nieoznaczalne  stężenia gonadotropin, albo odwrotna sytuacja, kiedy jest duża ilość wydzielanych gonadotropin co oznacza, że gonada nie podejmuje funkcji, czyli została uszkodzona w procesie autoimmunologicznym, albo po leczeniu onkologicznym, albo po wspomnianym stosowaniu egzogennego testosteronu.

Mamy diagnozę, wiemy co jest przyczyną niepłodności pary, jak wygląda leczenie?

Gdy znajdziemy przyczynę, w sensie zaburzeń endokrynologicznych jak zaburzenia funkcji tarczycy, hiperprolaktynemia czy otyłość, mamy możliwość skutecznego leczenia. Jak nie znajdujemy przyczyny albo mimo jej usunięcia kobieta nie zachodzi w ciążę, jedynym sposobem postępowania jest wtedy sięgnięcie po techniki wspomaganego rozrodu czyli program pozaustrojowego zapłodnienia. W tej chwili mamy idealną sytuację w kraju, bo od 1 czerwca mamy refundację programu pozaustrojowego zapłodnienia. To leczenie jest bardzo kosztowne, teraz nasze  władze zdecydowały się na refundację tych procedur. Wszystkie pary, które maja problem z zajściem w ciążę, przeszły diagnostykę i leczenie przyczynowe nie dprzyniosło efektu, powinny zgłaszać się do tego programu.

A jaka skuteczność leczenia, gdy mamy ustaloną przyczynę, czyli w przypadku np. zaburzeń hormonalnych? Ile par doczeka się potomstwa bez konieczności korzystania z programu pozaustrojowego zapłodnienia?

Na pewno zwiększamy szansę tej pary, natomiast nie mamy statystyk pokazujących jaka jest skuteczność leczenia zaburzeń funkcji tarczycy i późniejszego zajścia w ciąże. Na pewno jest to pierwszy krok, który przyspieszy osiągnięcie ciąży. Ale jeśli taka para nie będzie zachodziła w ciążę, wtedy trzeba zastosować techniki wspomaganego rozrodu. Leczenie  tej nieprawidłowości endokrynologicznej, zwiększy też skuteczność technik wspomaganego rozrodu. Bo skuteczność programu pozaustrojowego zapłodnienia sięga 45-50 proc., ale musimy pamiętać, że trzeba doprowadzić tę parę do zlikwidowania tych innych przyczyn. Bo np. skuteczność programu pozaustrojowego zapłodnienia u kobiet otyłych jest dużo niższa.

Jak wygląda droga pary do poddania się pozaustrojowemu zapłodnieniu?

Taka para  powinna przede wszystkim zgłosić do ośrodka realizującego program pozaustrojowego zapłodnienia. W USK, program realizowany jest w Poradni Zdrowia Reprodukcyjnego. Jak taka para wcześniej nie podejmowała żadnych prób leczenia, powinna zgłosić się do naszej poradni, przeprowadzimy najpierw diagnostykę, a potem skierujemy do leczenia technikami wspomaganego rozrodu. Nie jest potrzebne skierowanie, ale trzeba zabrać ze sobą dokumentację,  jeśli leczenie było już podejmowane.

Jak dużo par w poprzednio realizowanym w USK ministerialnym programie leczenia niepłodności zakończyło ten program sukcesem?

Poprzedni program dotyczył kompleksowej opieki kompleksowej pary, borykającej się z problemem niepłodności. Program dotyczył głównie diagnostyki. Wiemy, że sama diagnostyka w niektórych przypadkach nie pomoże. Ale w części przypadków udało nam się zdiagnozować przyczynę i takie pacjentki otrzymały leczenie. To były pacjentki z zaburzeniami funkcji tarczycy, hiperprolaktynemią czy otyłością. I udawało się czasem otrzymać ciążę. Zdarzało się nawet, że w trakcie diagnostyki pacjentka dzwoniła, że test ciążowy wyszedł dodatni. Najprawdopodobniej była to para, gdzie rozpoznana  byłaby niepłodność idiopatyczna i część z tych par uzyskała w kolejnych miesiącach ciążę.  

Może sam fakt, że podejmujemy diagnostykę, powoduje, że pary stają się spokojniejsze i ten stres jest mniejszy i łatwiej o ciążę. Czy czynnik stresogenny ma tu znaczenie?

Niewątpliwie stres blokuje różne procesy i może być to ten aspekt blokujący. Ale czasem para stara się o dziecko od 5 lat bez efektu. Przypomnę tylko, że o niepłodności mówimy, gdy para stara się o dziecko przez minimum 12 miesięcy, ale regularnego współżycia. A regularne współżycie oznacza 2-3 razy w tygodniu. Dla niektórych to ciężka praca, która może jednak okazać się efektywna.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czy warto prosić o pomoc? Zachowania ryzykowne. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-czy-warto-prosic-o-pomoc-zachowania-ryzykowne/ Sun, 16 Jun 2024 10:57:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25416 Czy warto prosić o pomoc? Zachowania ryzykowne.

dr n med. Anna Bańkowska-Łuksza

Zdrowie psychiczne było tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr Anna Bańkowska-Łuksza, specjalista psychiatra, kierownik Centrum Zdrowia Psychicznego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Czy warto prosić o pomoc? Zachowania ryzykowne.
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Czym są Centra Zdrowia Psychicznego (CZP)?

Od ponad roku na rynku usług medycznych pojawiły się Centra Zdrowia Psychicznego. Jest to system nowoczesnego podejścia do opieki nad pacjentami z problemami psychicznymi. CZP są rodzajem opieki ambulatoryjnej, aczkolwiek nie zawierają tylko poradni, ale też podjednostki tych poradni. W skład CZP wchodzą:  poradnia zdrowia psychicznego, zespół opieki środowiskowej oraz oddział dzienny psychiatryczny. Poradnie zdrowia psychicznego były od dawna, natomiast teraz jest w nich  zdecydowanie większa ilość psychologów i psychoterapeutów, współpracujących z psychiatrami, pomagających w diagnozie i terapii. Pacjenci mają szerszy zakres terapeutyczny, a psychiatrzy większy komfort pracy. Zespoły opieki środowiskowej to pracownicy, którzy odwiedzają w domach naszych pacjentów. To wykwalifikowani specjaliści, by nieść pomoc pacjentom, którzy z różnych powodów nie są w stanie udać się do poradni, bo są np. obłożnie chorzy, albo z racji objawów choroby psychicznej.  W takim zespole są: pielęgniarki, psychologowie, terapeuci środowiskowi, pracownicy socjalni. Nawiązują oni relację z pacjentami, ich rodzinami, starają się przybliżyć opiekę medyczną w środowisku tych pacjentów. To bardzo ułatwia nam psychiatrom dotarcie do pacjentów. Trzeci element CZP to oddziały dzienne psychiatryczne, czynne w ciągu dnia przez ok. 5 godzin. Pacjenci przychodzą tu rano, wychodzą po południu. Mają różne rodzaje opieki: psychoedukację,  psychoterapię, terapię zajęciową, różne zajęcia towarzyskie. Taka terapia jest prowadzona przez 10 tygodni. Pacjenci przychodzą pięć dni w tygodniu. Pomaga to im w przełamaniu barier społecznych, poczucia izolacji, zmienia się ich nastawienie do świata, jest im łatwiej funkcjonować i podejmować decyzje. 

Jak trafić do takiego Centrum Zdrowia Psychicznego?

Na terenie Białegostoku powstały trzy centra, które obejmują miasto Białystok i sąsiednie powiaty.  To CZP  na ul. Swobodnej, CZP w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym przy ul. Wołodyjowskiego 2 oraz CZP przy ulicy Radzymińskiej. Nie trzeba żadnego skierowania, aby uzyskać pomoc. Wystarczy się zgłosić do takiej instytucji. Można do nas przyjść i w dniu zgłoszenia uzyskać pomoc psychologia. Psycholog jest pierwszą osobą do kontaktu z pacjentem, przeprowadza rozmowę, odpowiada na pytania pacjentów i stawia wstępną diagnozę. I wtedy podejmujemy decyzję, gdzie kierujemy dalej pacjenta.

A kto powinien się zgłosić do takiego centrum? Jak poznać, że wymagamy pomocy psychiatry, psychoterapeuty czy psychologa?

Warto przyjść, gdy odczuwamy pewien rodzaj dyskomfortu psychicznego, mamy poczucie braku kontroli nad własnym życiem, obniżony nastrój. Gdy taki obniżony nastrój utrzymuje się powyżej dwóch tygodni, pacjent nie ma siły zająć swoimi obowiązkami, czuje się przemęczony, nic go nie cieszy, ma poczucie beznadziei, jak najbardziej powinien przyjść do CZP po pomoc. Nie ma tu ograniczeń wiekowych czy diagnostycznych. Zazwyczaj jest tak, że martwimy się o jesień, gdy jest mniej słońca, dłuższe noce, wszyscy mamy prawo gorzej się czuć, mieć obniżony nastrój. Gdy nie pomaga nam wtedy ciepły koc i herbata, warto przyjść po pomoc. Czasem wystarczy rozmowa z psychologiem, kilka spotkań z psychoterapeutą.

Smutek, dystymia czy depresja? Jak je odróżnić?

To fachowe nazwy, zwłaszcza dystymia, to ostatnio modne słowo. Dystymię cechuje przewlekle obniżony nastrój, nie osiąga poziomu depresji, który trwa co najmniej dwa lata. Mówimy o pacjentach, przewlekle zmęczonych, nie zdolni do odczuwania pozytywnych emocji, niska samoocena, zamartwiają się. Taka mała depresja. Nie warto cierpieć z powodu dystymii, czy depresji, ale przyjść i skorzystać z pomocy specjalistów. 

Jak człowiek z zaburzeniami depresyjnymi jest postrzegany przez otoczenie? Czy osoby bliskie mogą mu jakoś pomóc?

Osoby, które doznają zaburzeń depresyjnych bardzo często spotykają się z niezrozumieniem najbliższych, bo rodzina mówi: „weź się w garść”, „leniwy jesteś”, „co się z tobą dzieje”, „chłopaki nie płaczą”. Pacjenci przyznają, że nie ma nic gorszego niż tego rodzaju „wsparcie”. Człowiek gdyby mógł się wziąć w garść, to by się wziął. Pacjenci często czują się samotni, niewiele mówią o swoim cierpieniu, doświadczają go, ale myślą, że im się wydaje, że to minie. A w rzeczywistości mówienie o tym może zmniejszyć napięcie i ułatwić uzyskanie pomocy. Ktoś bliski, komu ufamy nam doradzi, wysłucha, i zachęci do pójścia po pomoc.

Jak wygląda leczenie depresji?

U pacjentów z depresją, główne elementy terapii to jest podjęcie leczenia farmakologicznego oraz wsparcie psychologiczne. Nasze leki są nowoczesne, coraz bardziej skuteczne, dobierane indywidualnie do potrzeb każdego pacjenta. Nie należy bać się leczenia farmakologicznego. Zdarza  się, że pacjent przyznaje, że bał się brać leki, nie wykupił ich, bo ktoś mu powiedział: „może nie bierz”, „może Ci zaszkodzić”. Dobrze dobrany lek jest skuteczny, nie wywołuje męczących działań ubocznych. Jedyna trudność – musimy mieć czas i chęć pacjenta do współpracy, aby dobrać właściwy lek. Gdy przepisujemy pacjentowi lek, najpierw sprawdzamy, czy lek jest dobrze tolerowany, nie powoduje objawów ubocznych, następnie oceniany jest efekt terapeutyczny. Dobrze dobrany lek powoduje, że pacjent wraca do aktywności, do pracy, jego życie staje się łatwiejsze. Leki te można stosować wiele miesięcy, jeśli jest taka potrzeba. I nieprawdą jest że są to leki, które uzależniają.

No właśnie, panuje ciągle przekonanie, że jak się zacznie brać leki psychiatryczne, to już nie można przerwać terapii?

Absolutnie, to mit, który istnieje, a nie należy w to wierzyć. Leki stosowane w psychiatrii nie uzależniają. Do dyspozycji mamy wiele grup leków, tylko jedna ma potencjał uzależniający. To benzodiazepiny, przedstawiciel Relanium, które przy dłuższym stosowaniu mogą pacjenta uzależnić. Psychiatrzy stosują te leki bardzo ostrożnie. Są stosowane jako leki uspokajające. Ale nie jest to takie uzależnienie, jak od alkoholu czy narkotyków. Terapia farmakologiczna trwa w zależności od rodzaju choroby i częstości ich nawrotów. Terapia dobierana jest indywidualnie. Trwa kilka miesięcy a czasem wymaga systematycznego stosowania przez wiele lat. 

Jak jest ze skutecznością leczenia depresji?

Nowoczesne leki stosowane w leczeniu depresji, to leki, które dają efekt terapeutyczny po 3-4 tygodniach stosowania. Potrzebujemy czasu i cierpliwości pacjenta, aby zadziałały. Po uzyskaniu efektu terapeutycznego,  stosujemy je 8 miesięcy, czasem dłużej. Nie odstawiamy leku gwałtownie. Zmniejszamy dawkę, aby sprawdzić jak pacjent się czuje, jeśli nie ma pogorszenia stanu zdrowia, możemy zakończyć terapię.

Co grozi pacjentowi z depresją, który nie podejmie terapii?

Ogromny  dyskomfort życia, poczucie nieszczęścia, izolacji, braku siły, poczucie bycia niespełnionym, gorszym. Człowiek nie jest w stanie pracować, funkcjonować w rodzinie. W niektórych przypadkach mogą pojawić się myśli samobójcze. Jeśli macie Państwo kogoś takiego w otoczeniu, polecamy nie czekać, ale udać się do CZP lub na izbę przyjęć psychiatryczną, aby lekarz zweryfikował niebezpieczeństwo, ocenił ryzyko.

Swego czasu dużym problemem były dopalacze. Jakie zagrożenia niosą te substancje dla organizmu?

Przede wszystkim przyjmowanie substancji nieznanego pochodzenia, gdy nie wiemy co jest w środku, nie znamy składu, powoduje, że my lekarze nie potrafimy pomóc pacjentowi, nie mamy antidotum. Przecież jakby ktoś kazał nam wsadzić dłoń do torby, gdy nie wiemy co jest w środku, to się boimy. A młodzi ludzie zazwyczaj nie boją się brać czegoś, co może uszkodzić trwale centralny układ nerwowy. Spotkałam się z pacjentami, którzy mieli w wywiadzie tzw. towarzyskie stosowanie takich środków psychodelicznych, co skończyło się ciężką choroba psychiczną. Mózg jest na tyle delikatny, tak dla nas ważny, że głupotą jest poddawanie go działaniu substancji, których nie znamy, które mogą uszkodzić tkankę mózgową. To może skończyć się naprawdę poważnymi problemami, chorobą psychiczną, inwalidztwem, czy nawet śmiercią.

Na nasz mózg wpływa też na pewno popularna, powszechnie dostępna substancja – alkohol. Kiedy jest ten sygnał, że pijemy za dużo, że nie radzimy sobie z nałogiem? Jak nie dopuścić do takiej sytuacji?

Badania naukowe dowodzą, że alkohol ma działanie depresjogenne na centralny układ nerwowy.  Zdarzyło się wśród moich pacjentów, że osoby, które wypiły towarzysko dużą ilość alkoholu, potem przez kilka miesięcy borykały się z obniżonym nastrojem. Alkohol to ogromna zmora naszej cywilizacji. Kardiolodzy wprawdzie są zdania, że warto czasem wypić lampkę wina, aby wzmocnić  pracę układu sercowo-naczyniowego, ale psychiatrzy zalecają, by nie pić, a jeśli już, to ostrożnie. Kiedy jest niebezpieczeństwo uzależnienia? Uczono mnie, że nie ma nic gorszego niż systematyczne picie niewielkich ilości alkoholu, gdyż takie picie, najbardziej uzależnia. Kobiety zdecydowanie szybciej się uzależniają od alkoholu, szybciej postępuje ich degradacja. Moja ukochana babcia Leonarda, powiedziała do mnie kiedyś w ten sposób: „wiesz Aniu dlaczego nie piję? Bo mi smakuje. Nie ma takiego alkoholu, który by mi nie smakował, więc nie piję”. Dlatego też mówię do pacjentów uzależnionych na izbie przyjęć: skoro ci smakuje, nie pij. Alkohol zniszczy Ci zdrowie, odbierze rodzinę, pracę, szacunek od ludzi, spowoduje kalectwo i śmierć.

O uzależnieniu mówimy, gdy następnego dnia sięgamy po alkohol, „musimy klinować”.

To wymaga terapii, gdzie po pomoc wtedy się zwrócić?

Mamy dużo ośrodków specjalistycznych w Białymstoku i na terenie województwa. Mamy też wielu terapeutów uzależnień. Można skorzystać z tej naprawdę szerokiej oferty pomocy.  Ale jeżeli ktoś ma w domu problem alkoholowy, i ta osoba nie chce się leczyć, bo mu z tym dobrze, sobie radzi, jest też terapia dla osób współuzależnionych – Al-Anon. Pomóc alkoholikowi można okrężną drogą – gdy żona lub mąż pójdą na terapię Al-Anon, nabiorą wiedzy, odporności psychicznej i ta zmiana, może spowodować, że alkoholik pójdzie się leczyć. Jak ktoś żyje z alkoholikiem, cierpi z tego powodu, ustępuje, łagodzi, przyjmuje przeprosiny po ostrym piciu, zalecam spróbujcie tej terapii. Jest cenna do odbudowania poczucia własnej wartości. Jest też terapia dzieci osób uzależnionych  – DDA (dorosłe dziecko alkoholika). Te osoby też mogą uzyskać pomoc z racji przeżytych trudności życiowych, poczucia krzywdy, braku poczucia bezpieczeństwa w dzieciństwie, co może mieć wpływ na dorosłe funkcjonowanie.

Ostatnio w mediach zrobiło się głośno o nowych rodzajach narkotyków, są dosyć przerażające obrazki z ulic miast amerykańskich, europejskich. Narkotyki te wkraczają też już do Polski. To chyba też już problem naszego społeczeństwa?

Jak najbardziej, to bardzo niebezpieczny, szybko degradujący, niszczący rodzaj narkotyków, prowadzący do śmierci. Tym bardziej należy się wystrzegać i nie próbować, nie być ciekawym. Spotkałam ludzi, którzy kilka razy wzięli narkotyki i uzależniali się. Każdy z nas ma różne predyspozycje do uzależnień, nie sprawdzajmy tego.

Jakie symptomy powinny nas zaniepokoić u osób bliskich, że coś jest nie tak, że mogą być uzależnione od narkotyków czy alkoholu? Jakie zachowanie powinno wzmóc naszą czujność?

Zmiana sposobu funkcjonowania, pewien sposób izolowania, zmiana trybu życia, spłaszczenie zainteresowań, porzucenie studiów albo pogorszenie się w nauce, pogorszenie społecznego funkcjonowania, unikanie spojrzeń. Zawsze mówię rodzicom, aby od dzieciństwa wspólnie jedli posiłki z dziećmi, nie tyle, aby kulinarnie je wychować, ale gdy jemy wspólnie widzimy wtedy oczy dzieci. Jesteśmy w stanie nauczyć się rozpoznawać ich emocje, a to bardzo ważne, jak je znamy, to gdy dzieje się coś złego, najszybciej z nich to wyczytamy.

Osoby, które zażywają narkotyki często nie mają potrzeby jedzenia, chudną, unikają kontaktów z najbliższymi, mogą też znikać, gdyż potrzebują czasu by dojść do równowagi. Zawsze warto rozmawiać z nastolatkami, aby wiedziały jakie są nasze emocje, czego się obawiamy w temacie narkotyków i alkoholu. Oczywiście tego nie można zrobić przez tydzień czy dwa. To jest budowanie relacji przez lata.

Ja mam wrażenie, że nasz świat jest najbardziej nieszczęśliwy z tego powodu, że jesteśmy populacją ludzi samotnych. Epidemia jeszcze bardziej to pogłębiła. Spotykamy się mniej, rzadziej, nauczyliśmy się funkcjonować tylko w obrębie własnych mieszkań. Sąsiedzi się nie znają, rodziny straciły swoją łączność. To jest tak naprawdę główny problem naszej cywilizacji – samotność. Zawsze mówię, że jak jest jedna osoba, to siedzi i smuci się, jak są dwie –  jest już lepiej, pojawia się rozmowa, a gdy są 3-4,  to już ujawnia się lepsza energia, jest śmiech, weselsze opowieści. Dlatego należy spotykać się ze sobą, to naprawdę dla nas cenne. Jesteśmy stworzeni do tego, aby żyć we wspólnocie, a nie obok siebie. Im mniej samotności tym mniej problemów i zaburzeń psychicznych.

]]> Pytanie do specjalisty 2024. Czy muszę iść do szkoły jak mam pryszcze? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-czy-musze-isc-do-szkoly-jak-mam-pryszcze/ Sun, 09 Jun 2024 21:01:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25387 Czy muszę iść do szkoły jak mam pryszcze?

dr hab. n. med. Hanna Myśliwiec

Ochrona skóry przed słońcem była tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr hab. n. med. Hanna Myśliwiec z Kliniki Dermatologii i Wenerologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku. 

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2024. Czy muszę iść do szkoły jak mam pryszcze?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Mamy czerwiec, słońce coraz bardziej przypieka, cieszymy się z tego, czekamy na ten czas. Ale czy to dobrze dla naszej skóry? 

Lubimy słońce, ja też je lubię, więc nie będę tak całkiem odradzać, ale korzystajmy z kąpieli słonecznych z umiarem, z rozsądkiem, przy zastosowaniu filtrów i pewnych reguł, tak żebyśmy byli bezpieczni. Promieniowanie słoneczne w ok. 7 proc. to promieniowanie ultrafioletowe. Wiemy o nim, że wyrządza duże szkody naszej skórze, powoduje oparzenia słoneczne, przebarwienia, choroby skóry.  Wpływa na starzenie się skóry, nowotwory, czerniaka. Jedyne co dobrego możemy o nim powiedzieć, to że wpływa na produkcję witaminy D. Ale gdyby na szali położyć z jednej strony produkcję witaminy D, a z drugiej ryzyko powstawania nowotworów skóry, czerniaka, to ja bym nie ryzykowała. 

A czy promieniowanie słoneczne, które dociera do nas przez szybę, też jest ryzykowne?

Tak, też jest ryzykowne.  Przez szybę nie przechodzi promieniowanie UVB, czyli to, które powoduje produkcję witaminy D. Natomiast  światło UVA, ultrafioletowe, światło widzialne i podczerwone, przechodzą przez szybę okienną. I co więcej promieniowanie UVA jest mniej więcej podobnie aktywne przez cały rok, dlatego osoby szczególnie wrażliwe na promieniowanie słoneczne, również w okresie zimowym, przez cały dzień, nawet będąc w pomieszczeniu, powinny się chronić przed słońcem. 

Czy wszyscy są tak samo wrażliwi na słońce? Mówi się np., że osoby o ciemnej karnacji mogą dłużej przebywać na słońcu, a osoby o jasnej skórze, z piegami, raczej go unikać. 

To prawda, osoby o tzw. jasnym fototypie, czyli jasnej karnacji, są bardziej narażone na oparzenia słoneczne i występowanie nowotworów skóry. I one same to czują, mówią, że opalają się najpierw „na różowo”. Czyli mają poparzenia słoneczne, a to  jest stan zapalny i świadczy o tym, że słońce im nie służy. Osoby o ciemnej karnacji, ciemnych fototypach, są bardziej odporne na promieniowanie słoneczne. 

Ale nie tylko to, jaki mamy typ skóry, wpływa na to czy jesteśmy bezpieczni na słońcu. Wpływa na to także wiek – bo wiadomo, że noworodki, niemowlęta  i małe dzieci muszą być bardziej chronione. Także osoby po przeszczepach narządów, mają bardzo wysokie ryzyko – ok. 40 proc. będzie miało nowotwory skóry, najczęściej raka podstawno kolczystokomórkowego, ale również czerniaka, w związku z tym powinny się chronić. Jest to spowodowane lekami immunosupresyjnymi, które przyjmują. Na słońce powinny też uważać osoby starsze, nadwrażliwe, chorujące na choroby skóry jak trądzik różowaty, toczeń, inne fotodermatozy. Także wiele osób musi unikać promieniowania słonecznego.

A czy leki mają wpływ na wrażliwość na słońce? Niedawno przeczytałem w ulotce antybiotyku – popularnej doksycykliny, że trzeba unikać słońca. Dlaczego i czym grozi jak wyjdziemy na słońce?

Jest wiele grup leków fototoksycznych, doksycyklina jest tu jednym ze sztandarowych przykładów. Bardzo często powoduje reakcje fototoksyczne. Również inne antybiotyki z grupy ciprofloxaciny i chinolonów, hormony, ale też np. statyny, niesteroidowe leki przeciwzapalne NLPZ (ibuprofen, ketoprofen), leki hormonalne (antykoncepcja, HTZ), niektóre leki przeciwgrzybicze, ale też leki stosowane w leczeniu dermatologicznym, czyli retinoidy i preparaty miejscowe: kosmetyki i kremy zawierające wyciągi roślinne, np. z dziurawca. Ale też niestety kremy z filtrami mogą powodować nadwrażliwość na słońce.

Dziurawiec to dość popularny preparat, na jakie jeszcze rośliny trzeba uważać?

Wiele roślin jest fototoksycznych, mogą silnie działać. To np. stokrotka, nagietek, chryzantemy, nawłoć, pietruszka, seler. Czyli nie tylko barszcz Sosnowskiego, taki sztandarowy przykład rośliny fototoksycznej. Na szczęście nie jest on popularną rośliną.

Czym się objawia kontakt z taką rośliną?

W liściach, rzęskach, łodygach roślin fototoksycznych są furanokumaryny, które powodują reakcję fototoksyczną, wchłaniają się przez skórę. Nawet do dwóch dni po kontakcie z taką rośliną trzeba stosować  kremy z filtrem, bo grozi nam ryzyko wystąpienia reakcji fototoksycznej podobnej do reakcji oparzeniowej, czyli stan zapalny, rumień, zaczerwienienie i pieczenie skóry, a następnie wystąpienie pęcherzy wypełnionych treścią surowiczą, spełzających, a więc potem nadżerki, rany, strupy.  Przy rozległych powierzchniach skóry narażonych na kontakt z taką rośliną, naprawdę mogą to być poważne reakcje fototoksyczne.

Jak w takim razie bezpiecznie korzystać z kąpieli słonecznych?

Trzeba stosować kremy z filtrem przeciwsłonecznym, to złota zasada. Poza kremami polecamy okulary przeciwsłoneczne, czapki z daszkiem, kapelusze, odzież specjalistyczną z filtrami, czy specjalne ubrania kąpielowe dla dzieci i młodzieży. Trzeba też unikać oparzeń słonecznych.

Jaki krem z filtrem wybrać, aby był dla nas odpowiedni?

Tu jest pewien problem, bo ostatnio mamy w Polsce więcej słońca niż historycznie bywało i mamy narażenie na słońce bardziej nasilone. SPF z liczbami to oznaczenie ochrony przeciwko UVB. Jak mamy duże narażenie słoneczne, czyli intensywnie świeci słońce albo indeks (można to łatwo sprawdzić w internecie przy aplikacjach pogodowych) jest powyżej 4, to ochrona powinna być solidna, czyli SPF 30 i powyżej. Gdy indeks jest 1,2 jest bezpiecznie, 3,4 – powinniśmy stosować ochronę umiarkowaną. Ale na opakowaniu kremu z filtrem powinna też być informacja, że chroni on od promieniowania UVA (może być to oznakowane jako UVA w kółeczku, ale też np. PPD, IPD). Dla osób z fotodermatozami, przebarwieniami, które borykają z fotonadwrażliwością,  dodatkowo warto, aby krem chronił też przed światłem widzialnym. Pojawiają się już bowiem pierwsze  dowody naukowe na to, że będzie ono nasilało wiele schorzeń, a jego w widmie słonecznym jest powyżej 40 kilka procent.

Wybraliśmy krem z filtrem, jak go stosować? Czy na co dzień wystarczy posmarować to co najbardziej eksponujemy, czyli nos, uszy i kark, czy trzeba jednak zabezpieczyć całą skórę? 

Powinniśmy chronić całą skórę eksponowaną, czyli również dłonie, ręce, nogi, jeżeli są odsłonięte, 

ale nos, małżowiny uszne, o których często zapominamy, szczególnie u dzieci. Nie jest błędem, aby chronić i tę skórę przykrytą odzieżą. Ważna jest także ilość kremu, bo moce filtra oceniane są na podstawie przykrycia skóry 2 mg kremu. To by oznaczało, że gdybyśmy chcieli posmarować się na plaży, będąc w stroju kąpielowym, to na jedno smarowanie ciała trzeba zużyć ok. 30 ml kremu, czyli nawet 1/4 mniejszej tubki. Czyli tego kremu używamy dużo, nie oszczędzamy. Czasem na filtrach jest też informacja, że jest on wodoodporny. To znaczy, że utrzymuje 50 proc. swojej skuteczności po dwukrotnym zanurzeniu na 20 minut w wodzie. Nie mówimy tu o wycieraniu ręcznikiem. Wytarcie ręcznikiem eliminuje krem, musimy nałożyć go od nowa. 

Na opakowaniach niektórych kremów jest czasem informacja, że wystarcza na 2 godziny ochrony. Czy są kremy o przedłużonym działaniu, czy zawsze co 2 godziny podczas ekspozycji na słońce, stosujemy nową warstwę?

Tak, przy kremach z takim oznakowaniem, powinniśmy smarować się co dwie godziny. Takie krótsze działanie dotyczy głównie kremów drogeryjnych. Są też marki apteczne, droższe, które mają badania na 6-8 godzin aktywności. Im filtr bardziej chemiczny, tym szybciej pod wpływem słońca może się rozkładać. Filtry nie są też termostabilne. Czyli jeśli krem z filtrem leżał z nami na plaży w pełnym słońcu, to narażenie na ciepło spowodowało, że te filtry się rozłożyły i nawet jeśli krem ma jeszcze okres ważności dwa lata i zostało go pół w tubce, to za rok ten filtr już będzie nieaktywny. Podobnie jak filtr zostawimy w nagrzanym samochodzie, też przestanie być aktywny.

A co z witaminą D? Jak będziemy stosować te filtry, to będzie się dalej wywarzać?

Okazuje się, że my zwykle nie smarujemy tego kremu z filtrem tyle, jakie są rekomendacje i jakie są badania w warunkach laboratoryjnych i jest wiele badań i dowodów naukowych na to, że takie standardowe stosowanie kremów z filtrem nie obniża produkcji witamy D w skórze na tyle, aby był jej niedobór i niedostatek. Jak ktoś faktycznie bardzo mocno się chroni, i stosuje dużo tych filtrów, to należy witaminę D suplementować.

Zawsze mam obniżony poziom witaminy D, a staram się dużo na słońcu przebywać. Ale ten poziom nie podnosi się.  

Trudno powiedzieć, na podstawie badań wydaje się, że 20-minutowa ekspozycja przedramion i twarzy w szczycie nasłonecznienia, czyli w godz. 12-13 w naszych warunkach klimatycznych, powinna wystarczyć aby zabezpieczyć dobową dawkę witaminy D. Ale jeśli po okresie zimowym, gdzie nie suplementowaliśmy witaminy, mamy duży niedobór, jeden dzień ekspozycji na pewno nie wystarczy. Trzeba by kilka dni i wtedy rozpędzona produkcja witaminy D powinna nam jednak spowodować wzrost witaminy do poziomu prawidłowego. Na pewno skóra nie wytworzy witaminy D więcej, niż go potrzebujemy, nie wytworzy się jej za dużo, tylko do wartości prawidłowych. A skąd może być niedobór witaminy D mimo przebywania na słońcu? Być może wpływ mają warunki atmosferyczne, nie ta godzina,  zachmurzenie, mogą powodować że ta dawka jest niedostateczna.

Mówimy o słońcu, ale i sztuczne opalanie, w solariach, nadal ma swoich zwolenników.

Solarium to promieniowanie UVA, czyli nie wyprodukujemy tu witaminy D. Czasem pacjenci mówią, że jak wybierają się zimą do Egiptu, to dzięki solarium przygotują skórę na słońce i będzie  odporna na promieniowanie słoneczne. Tak nie jest. Kremy z filtrem to właściwa ochrona, solarium nie spowoduje tej ochrony. Poza tym solarium nie daje nam wiedzy, jak duża dawkę UVA przyjmujemy,  a na pewno jest ona bardzo duża, bo w naturalnych warunkach promieniowanie UVA nie powoduje ciemnienia skóry. A wysoka dawka promieniowania  UVA będzie powodowała starzenie skóry i oczywiście nowotwory skóry.

Są też schorzenia, w przypadku których mówimy o leczeniu światłem. Np. pacjenci z łuszczycą powinni się opalać, co powoduje remisję schorzenia. Słońce czy światło jest też czymś pozytywnym, podnosi nastrój, wydziela się trochę pozytywnych endorfin i hormonów radości życiowej. 

Nawet podobno serotonina wydziela się pod wpływem promieniowania słonecznego. Wiele osób na tyle lubi słońce, że mamy nawet osoby uzależnione od opalania, nazywa się to tanoreksja. 

Jeśli chodzi o leczenie, mamy wiele chorób, które poddają się leczeniu światłem. Najczęściej stosowane jest promieniowania UVB o długości 311 nanometrów. To jest jedna wiązka, wyselekcjonowana, która jest najskuteczniejsza, działa przeciwzapalenie i immunosupresyjnie na skórę, powodując najmniejsze szkody. Wskazaniami są tu takie choroby jak łuszczyca, atopowe zapalenie skóry, bielactwo. Drugim klasycznym sposobem leczenia jest promieniowanie UVA, które jest mniej dostępne, bo te lampy są drogie. My w USK mamy taką najnowszą w woj. podlaskim lampę. Ta lampa wymaga dodatkowego uwrażliwienia na światło, czyli trzeba przyjąć tabletki oxsoralenu, po to, aby po godzinie eksponować skórę na dawkę leczniczą promieniowania. Takie naświetlanie przyjmuje się w cyklach, zwykle zalecamy 20 lamp. Ale to zależy od pacjenta. Wszystko odbywa się w warunkach kontrolowanych, pacjent jest pod kontrolą, jak pojawia się barwnikowa zmiana, jesteśmy w stanie ją ocenić i w razie wątpliwości wyciąć. Pacjent bezpiecznie podlega leczeniu. 

Mamy też nowe wskazania do światłoterapii, to wszystkie rodzaje świądu, wypryski, chłoniaki z komórek T. Mamy też nowoczesne metody, stosowane głównie w medycynie estetycznej, leczenia światłem ledowym, ono też może działać przeciwzapalnie, ale ma też inne działania, które wymagają sprecyzowania.

Jak trafić na taką terapię światłem? Czy potrzebne jest skierowanie, gdzie się zgłosić?

Pacjent potrzebuje skierowania od lekarza rodzinnego do poradni dermatologicznej, z nim trafia na do naszej poradni dermatologicznej w szpitalu klinicznym na ul. Żurawią, tam po wizycie u dermatologa, jeśli ma odpowiednie schorzenie o odpowiednim nasileniu, dostaje skierowanie na lampy i nawet od następnego dnia może zacząć terapię. Nie matu wielkich kolejek, mamy dwie lampy z UVB, jedną z UVA, na bieżąco możemy zapisać pacjenta  na cykl naświetlań.

W pewnym wieku u młodych ludzi pojawiają się pryszcze. To często dramatyczna sytuacja, jak nastolatek rano staje przed lustrem i widzi to nieszczęście na twarzy. Te pryszcze to co to takiego jest?

Potocznie nazywamy tak grudkę lub krostę, czyli wykwit trądzikowy. Dotyczy najczęściej młodzieży, nastolatków, młodych dorosłych, najczęściej występuje na twarzy i może powodować niezadowolenie. Trądzik wymaga leczenia przeciwzapalnego, dlatego zapraszamy takich pacjentów do poradni dermatologicznej. Dodam jeszcze, że kiedyś mówiło się, że słońce leczy trądzik, dziś już tak nie mówimy. Owszem ono może maskować objawy trądziku, bo jest immunosupresyjne czyli przeciwzapalne, ale w konsekwencji narażenia skóry trądzikowej na promieniowanie słoneczne następuje grubienie naskórka, to zatyka ujścia mieszków łojowo-włosowych powodując powstawanie wykwitów, zaskórników i grudek. W efekcie wszyscy pacjenci z trądzikiem, którzy nie chronili się przed słońcem latem, z nasileniem zmian wrócą do nas jesienią.

Jak wygląda leczenie trądziku?

Pierwszym podstawowym lekiem w przypadku niezbyt nasilonych zmian jest miejscowe leczenie retinoidami w postaci kremów. Jeżeli trądzik jest bardziej nasilony, oprócz retinoidów, stosowany jest antybiotyk ogólny z grupy światłotoksycznej. Jak i to nie przynosi poprawy, mamy leczenie jeszcze bardziej zaawansowane: doustne retinoidami, które w 80 proc. przynosi trwałą poprawę. Wszystko zależy od tego, jakie jest nasilenie, lokalizacja zmian, jaki jest wiek pacjenta, jakie są inne schorzenia. Leczenie dobiera dermatolog. 

Czy są powikłania nieleczonego trądziku? I czy z pryszczami trzeba chodzić do szkoły?

Zachęcam, by chodzić do szkoły. Trądzik to nie jest przeciwwskazanie, chyba, że ktoś ma naprawdę poważne problemy psychiczne z tego tytułu lub np. w szkole koledzy go piętnują z tego powodu. Może bym wtedy jako rodzic na jeden dzień czy dwa bez szkoły się zgodziła. 

Natomiast powikłania przy trądzikach nawet o nie ciężkim przebiegu, mogą nastąpić w postaci przebarwień czy blizn. Możemy je potem leczyć, zmniejszać, ale jest ryzyko, że blizny zostaną do końca życia. 

]]> Pytanie do Specjalisty 2024. Kochanie czy przychodzi do nas Alzheimer? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-pytania-do-dyrektora-szpitala-co-nowego-w-ofercie-leczenia-stacjonarnego-2/ Mon, 03 Jun 2024 15:47:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25336 Kochanie czy przychodzi do nas Alzheimer?

dr Katarzyna Klimiuk

Choroba Alzheimera była tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr Katarzyna Klimiuk, kierownik oddziału geriatrii SPP ZOZ w Choroszczy, która pracuje też w poradni geriatrycznej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do Specjalisty 2024. Kochanie czy przychodzi do nas Alzheimer?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Jacy pacjenci przychodzą do geriatry?

Do geriatry może przyjść każdy pacjent, który ukończył 60 rok życia. Ale nie każdy, kto ukończył 60 r.ż, potrzebuje opieki geriatrycznej. To specyficzny i wyjątkowy pacjent, który ma wiele chorób, bierze wiele leków, ma wiele różnych dolegliwości.

Z jakimi schorzeniami najczęściej pacjenci trafiają na oddział czy do poradni ?

jest to pacjent z wieloma chorobami somatycznymi czyli chorobami układu krążenia, oddechowego,endokrynologicznego,z chorobami układu ruchu, ale też z zaburzeniami psychicznymi, nastroju i z zaburzeniami pamięci. Gdy pacjent lub jego rodzina, bliscy zauważają, że jest inny niż wcześniej, że nie radzi sobie w funkcjonowaniu, w życiu codziennym bądź zawodowym, tak jak wcześniej radzę poprosić o radę geriatrę.

Kiedy możemy mówić o zaburzeniach pamięci? Czasem chyba każdemu zdarza się o czymś zapomnieć. Mówię tu np. o sobie -nawet dziś umówiłem spotkanie, nie wpisałem w kalendarz i zapomniałem o nim. Czy to już jest problem?

Absolutnie nie. To jest kwestia wielu obowiązków i zadań, które są przed daną osobą. A kiedy należy się niepokoić? Kiedy zaburzenia pamięci  zaczynają przeszkadzać w codziennym funkcjonowaniu. Zdarza się nam zgubić klucze, szukamy ich i w końcu znajdujemy w torebce. Natomiast jeśli znajdujemy je np. w lodówce, to może być już niepokojące. Albo gdy ktoś chodzi codziennie do osiedlowego sklepu po przetwory mleczne i raptem nie potrafi tam znaleźć mleka, czyli gubi się w znanym sobie miejscu, to może to budzić niepokój. Albo ktoś kto do tej pory obsługiwał pralkę, a nagle nie potrafi jej włączyć to jest to sygnał do podjęcia interwencji. Czyli widzimy  takie zachowania, które odbiegają od typowego dotychczasowego funkcjonowania i są one wskazaniem, aby udać się do specjalisty. A im wcześniej tym lepiej. Nawet jeśli dotyczy to osoby przed 60-tym rokiem życia.

Zaburzenia pamięci a otępienie –czym to się różni?

Otępienie jest takim „workiem”, do którego wrzucamy wiele synonimów, chorób, określeń medycznych i niemedycznych, jak demencja, miażdżyca, demencja starcza, skleroza, które nam się kojarzą z tym, że osoba starsza ma prawo nie pamiętać czy dziwnie się zachowywać. Nieprawda. Musimy różnicować zaburzenie otępienne czyli chorobę od zaburzeń związanych z prawidłowym starzeniem się. To zadanie specjalistów. Normalna starość może przebiegać ze słabszą koncentracją,uwagą, ale jeśli dołączają się inne objawy jak trudności w wykonywaniu dobrze znanych czynności, trudności w podejmowaniu prostych decyzji,w nazywaniu, w liczeniu, w planowaniu, gubienie słów, braku orientacji w przestrzeni, czasie, odkładanie rzeczy na niewłaściwe miejsca,zmiany nastroju jak apatia, agresja, depresja, myślimy o chorobie, z których najczęstszą postacią jest choroba Alzheimera.

To właśnie główny temat naszej audycji. Jak możemy zdefiniować chorobę Alzheimera?

Jest najczęstszą chorobą otępienną. To choroba neurozwyrodnieniowa, w której dochodzi do uszkodzenia i zaniku komórek nerwowych. Zaburzone są najwyższe funkcje korowe odpowiedzialne za pamięć, koncentrację, uwagę,liczenie, mowę,za orientację w czasie i przestrzeni. Upośledzeniu tych funkcji towarzyszą zaburzenia kontroli emocji, zachowań społecznych i motywacji. Jeżeli dochodzi do tych zaburzeń -najczęściej na początku występują zaburzenia pamięci -wówczas  prawdopodobieństwo wystąpienia  choroby Alzheimera jest wysokie.

Jak często geriatrzy spotykają się z chorobą Alzheimera?

Bardzo często. Z uwagi na starzejące się społeczeństwo mamy coraz więcej seniorów, szczególnie po 80 r.ż., a jedynym niezaprzeczalnym czynnikiem ryzyka zachorowania jest wiek. Nie chroni tu wykształcenie, zdrowe żywienie, choć te czynniki mogą uchronić przed wczesnym zachorowaniem. Ta choroba występuje nawet u 40-kilku i  50-latków, ale  w tym wieku jest tak

niecharakterystyczna, że pacjent najczęściej nie zgłasza się do geriatry, a do innych specjalistów. Natomiast w poradniach i na oddziałach geriatrycznych nawet 80 proc. pacjentów to pacjenci z Alzheimerem.

Kiedy powinniśmy bliską osobę, dziadka, rodzica czy współmałżonka wysłać do specjalisty podejrzewając u niego chorobę Alzheimera? Na jakie objawy zwrócić uwagę w ì codziennym kontakcie? Czasem to bardzo trudne, bo jak obcujemy z kimś na co dzień, jakoś się adaptujemy do jego zachowań.  Te zmiany mogą być widoczne bardziej jak rzadziej kogoś widujemy, np. przyjeżdżamy do babci co kilka tygodni. Co powinno nas wtedy zaniepokoić?

Tak się często zdarza, szczególnie przy świętach, spotkaniach rodzinnych, że np. wnuczka, która odwiedza babcię raz pół roku zauważa, że jest to inna babcia Np. jest apatyczna, zniechęcona, nie ma przyjemności spędzania czasu razem, wycofuje się z życia rodzinnego,ucieka od towarzystwa, bo czuje, że pewnych rzeczy nie słyszy, nie zapamiętuje, nie rozumie. Taka osoba może być rozdrażniona, reagować agresywnie na jakieś drobne gesty, modulację głosu, nieadekwatnie do sytuacji. Wszystko to są  sygnały, że coś się może dziać z naszym bliskim i warto udać się po pomoc do specjalisty.

Im taka starsza osoba ma większe zasoby intelektualne, im dłużej pełniła funkcje zawodowe i cechowała się inteligencją emocjonalną, tym później osoby bliskie zauważają jakiś deficyt, bo potrafi się dobrze maskować. I bywa, że ktoś, kto przebywa z taką osobą na co dzień widzi, że ona się zmienia, np. jest ciągle niezadowolona, stale coś chce,wielokrotnie pyta o to samo, wybudza się w nocy szukając toalety, a bliscy widzący ją raz na jakiś czas, uważają, że nic się nie dzieje, że przecież „pyta o wnuki, rozmawia”.  Tacy opiekunowie często potem mówią nam, że nie mają wsparcia w dzieciach, w bliskich, są uważani za przewrażliwionych. Często są to tragiczne historie, życiowo dotykające.

Mówimy o zaburzeniach snu, a to chyba naturalne, że im mamy więcej lat, tym krócej śpimy.

Tak. Ale nie chodzi tu o ilość, ale jakość snu i to, że ten sen jest przerywany u pacjenta chorego. On zasypia, ale wybudza się po godzinie-dwóch i  uważa, że się wyspał. Jakość snu jest bardzo istotna i o to każdego pacjenta, który przychodzi do poradni zawsze pytamy. Dobry sen to podstawa, aby w ciągu dnia normalnie funkcjonował, nie podsypiał, był aktywny, a mógł odpocząć w nocy. Dlatego, gdy jest problem, sięgamy po farmakoterapię, ale i metody niefarmakologiczne.

Ale też starsi panowie często mają problemy z prostatą i wstają w nocy, a także osoby z niewydolnością krążenia i obrzękami nóg często się wybudzają, by iść do toalety.

Dlatego żeby diurezę wymusić z rana podajemy leki, aby obrzęki wynikające z niewydolności serca, żylnej, czy nerek móc wysikać w ciągu dnia. Ale jeśli pacjent wstaje w nocy, idzie do toalety i potem bez problemu zasypia, to nie jest to problem. Jak nie jest zmęczony po tym, jak się wybudza, to jest ok.

W przypadku gdy zauważymy problemy z pamięcią u bliskiej osoby, do kogo skierować pierwsze kroki? Do geriatry, neurologa czy psychiatry?

To zależy od pacjenta. Jeśli dominującym problemem są zaburzenia depresyjne, zaburzenia zachowania, behawioralne i dodatkowo zaburzenia pamięci, to pierwszą myślą może być pójście do psychiatry. Pacjent z zaburzeniami równowagi, zawrotami głowy, omdleniami i zaburzeniami pamięci –wtedy warto wykonać badanie neurologiczne w pierwszej kolejności. A każdy pacjent, i z zaburzeniami równowagi, i z upadkami, i z zaburzeniami behawioralnymi, i z chorobami somatycznymi –do geriatry.

Jak wygląda wizyta u geriatry? Jak pacjenta z zaburzeniami pamięci na nią przygotować? Wiele osób odczuwa niepokój związany z wizytą u takiego specjalisty.

Chciałabym odczarować ten lęk, niepokój pacjenta, ale i opiekuna przed pójściem do geriatry. To specjalista mający wiedzę i umiejętności w leczeniu wielu chorób. Dlatego podstawą jest dobre

przygotowanie do spotkania, tak aby w trakcie wizyty jak najwięcej czasu poświęcić na badanie pacjenta i rozmowę o tym, co dalej robimy.  Należy wcześniej przygotować i mieć ze sobą listę wszystkich leków,  które pacjent przyjmuje i to nie tylko leków na receptę, ale i OTC. Niestety coraz więcej starszych osób przyjmuje mnóstwo suplementów, które niekoniecznie są mu potrzebne, a często są powielane i robią zamieszanie w terapii. Chodzi tu także o chętnie przyjmowane przez starsze osoby mieszanki ziołowe. Lista powinna być z dawkami i porą podawania leków. Bo czasem lek moczopędny podawany wieczorem powoduje, że pacjent ma zaburzenia snu, bo wstaje do łazienki. Albo ktoś przyjmuje lek pobudzający na noc,a powinien z rana. Już sama zmiana pory podawania leków pomoże w złagodzeniu objawów.

Potrzebna jest także pełna dokumentacja medyczna. Niestety nie mamy jeszcze aplikacji, dzięki której lekarz miałby w systemie dostęp do całej dokumentacji medycznej pacjenta z różnych szpitali i poradni, gdzie mógłby prześledzić, na jakie cierpi choroby, czy był np. udar, zawał, czy były upadki ze złamaniami, endoprotezoplastyka. A te informacje wpływają na to, co dalej możemy zaproponować pacjentowi i w jakim zakresie. Czy np. będziemy walczyć o centymetr mniej obwodu podudzia czy pozwolimy na większy obrzęk, ale też lepszy komfort życia i funkcjonowania.

Po zapoznaniu się z tymi informacjami, rozpoczynamy diagnostykę zaburzeń pamięci. Jest odpowiedni panel badań, aby potwierdzić, czy jest to faktyczne zaburzenie pamięci, a może jest to otępienie np. rzekome.

Czy na takiej wizycie pacjent przechodzi jakieś testy?

Tak, i pacjent zwykle boi się tego, niezręcznie się czuje. Nie jest to robione na pierwszej wizycie, chyba że jest to podstawowy test rysowania zegara, który od razu daje odpowiedź, czy mamy do czynienia z zaburzeniami poznawczymi. Na kolejnych spotkaniach zaleca się wykonywanie testów psychometrycznych, najlepiej aby wykonywał je neuropsycholog lub psycholog wykwalifikowany w wykonywaniu tych testów, które dają odpowiedź z jakim stopniem otępienia mamy do czynienia i w jaką stronę idziemy. Czy mamy do czynienia z łagodnymi zaburzeniami funkcji poznawczych, czy jest to choroba Alzheimera, czy otępienie czołowo-skroniowe, a może otępienie z ciałami Lewy’ego.

Czy geriatrzy korzystają z badań dodatkowych i jakich?

Zdarza mi się słyszeć na wstępie wizyty w poradni geriatrycznej: „jest pani naszą ostatnią nadzieją”. Pacjent ma już wykonane wszystkie możliwe badania ale nie wie co z nich wynika. Ma MRI głowy, kręgosłupa,badania krwi, moczu, pomiary ciśnienia, tętna, badania kardiologiczne, ultrasonograficzne Tylko nie wiadomo, co dalej robić. I zadaniem geriatry jest wyciągnąć wnioski. Ale nie każdy pacjent ma zrobiony taki panel. Jak przychodzi do nas pierwszy raz, aby móc potwierdzić, że ma zaburzenia otępienne, musimy wykluczyć inne przyczyny. Te przyczyny mogą być metaboliczne, czyli zlecamy cały panel badań biochemicznych, by sprawdzić czy to nie jest  niedoczynność tarczycy, hiperkalcemia, hipowitaminoza B12. Kolejną rzeczą jest  badanie obrazowe. Często pacjent pyta, czy widać otępienie w rezonansie. Niestety nie widać. To zbyt ogólne badanie. Owszem, jak mamy do czynienia z jamą malacyjną, z licznymi zmianami o charakterze naczyniopochodnym, i mamy do tego niewyrównaną cukrzycę, nadciśnienie tętnicze i niewydolność serca, to możemy podejrzewać, że może to być otępienie naczyniopochodne. Ale badanie obrazowe wyklucza nam inną przyczynę otępienia, np. guz mózgu czy otępienie z powodu choroby Hakima (wodogłowie normotensyjne).

Są też na szczęście projekty badawcze, do których można pacjenta zaprosić celem wykonania szczegółowych badań, jak badanie PET głowy, oznaczenie patologicznych białek beta -amyloidu, białka Tau, fosfo-Tau z płynu mózgowo-rdzeniowego,a nawet z surowicy krwi. Mamy wówczas większe prawdopodobieństwo postawienia diagnozy.

Czasem dziecko opiekujące się latami chorym na Alzheimera chce się przebadać w tym kierunku. To też jest możliwe. Prawdopodobieństwo zachorowania w kontekście genetycznym nie jest duże, to ok 1,5% wszystkich zachorowań i dotyczy tylko dziedzicznej rodzinnej postaci (FAD).Badania wykazują, ze najczęściej gen predysponujący do wystąpienia choroby Alzheimera przekazywany

jest dziecku od matki, znacznie częściej niż od ojca. Można wykonać badania genetyczne. Pomoże to określić ryzyko choroby u potomków osoby chorej ale należy pamiętać że obecność genu nie oznacza zachowania ale większe ryzyko. 

Jak wygląda leczenie choroby Alzheimera? Mamy tu coś do zaproponowania pacjentom? Często mówi się, że w takim przypadku już nie da się pomóc.

Mówi się, że jeżeli nie ma leczenia przyczynowego choroby, to po co farmakoterapia?Ale tak nie jest. Na polskim rynku są dostępne trzy preparaty stosowane w leczeniu choroby Alzheimera. To donepezil, rywastygmina  i memantyna. Dlaczego je stosujemy, mimo że nie jest to leczenie przyczynowe? Bo one łagodzą objawy, opóźniają proces chorobowy, bo dzięki nim otępienie łagodne do umiarkowanego może utrzymywać się na podobnym poziomie nawet 10 lat. Jak nie będziemy stosować farmakoterapii dołączą się inne zaburzenia,proces otępienia przyspieszy i będzie o wiele trudniej pomóc takiemu pacjentowi. 

Jakie są rokowania? Jak wygląda przebieg choroby i na jakim etapie pacjent wymaga już opieki instytucjonalnej?

Trzeba być przygotowanym, że w ostatnim okresie choroby Alzheimera i innych otępień, pacjent wymaga opieki całodobowej, instytucjonalnej. Jest to bardzo indywidualne. Jeden pacjent może mieć przebieg zaburzeń błyskawiczny w ciągu roku, inny przez 10 lat stopniowo będzie tracić funkcje psychiczne, motoryczne. Ale zawsze im szybciej zaopiekujemy się, wdrożymy terapię, także chorób współistniejących somatycznych, tym dłużej możemy liczyć na komfort i jakość życia pacjenta i jego bliskich. Dlatego proces opieki nad chorym jest różnorodny. Ja staram się zawsze mieć w poradni czas na niefarmakologiczne zalecenia dla opiekuna. Każdy innych wskazówek potrzebuje. Są różne historie, sytuacje z chorym, opiekunowie mówią, jak sobie z tym poradzili, pytają czy mają tak dalej robić. Nie ma tu jednej recepty, wskazówki. Ale im szybciej nauczymy się postępować z pacjentem, tym lepiej. Jest dostępna literatura, opracowania, linki edukacyjne,które pomagają opiekunowi zrozumieć chorobę i nauczyć się postępować z chorym na otępienie.

Co ważne, nigdy opiekun emocjonalnie związany z chorym, nie ma dystansu do tej choroby. Cały czas będzie widział mamę, tatę, współmałżonka. Dlatego instytucje, czy osoby dochodzące do pacjenta, terapeuci zajęciowi, asystenci osób starszych są na cenę złota. Zawsze proponuję, aby dać sobie pomóc, myśleć o obcym opiekunie, zdystansowanym emocjonalnie do podopiecznego, który profesjonalnie się nim zajmie.

Jest takie przekonanie, że pobyt w szpitalu osoby z otępieniem w krótkim czasie bardzo pogarsza jej stan, że wracając potem do naturalnego środowiska nigdy nie wraca do poziomu sprzed pobytu w szpitalu.

To nie jest przesądzone. Ale rzeczywiście obserwujemy takie sytuacje. Nie tylko szpital, ale każdy proces zapalny, czy jest to przeziębienie, czy zapalenie układu moczowego, oddechowego spowoduje pogorszenie funkcjonowania u osoby z otępieniem.  Może pojawić się majaczenie, agresja, bądź apatia, wahania cukru, ciśnienia, nieuzasadnione upadki. Jest to burza z piorunami na morzu otępienia. Dopóki nie wyleczymy zapalenia dopóty nie uzyskamy poprawy. Kolejna kwestia to nowe otoczenie. W swoim środowisku chory czuje się bezpiecznie. Otoczony bliskimi osobami,znajomymi meblami, ma ulubiony kubek, a raptem znajdzie się w innym łóżku, szpitalnej sali to reaguje niepokojem. Na szczęście jeśli pacjent jest dobrze zaopiekowany w szpitalu,jest traktowany przyjaźnie przez personel, uruchomiony przy pomocy fizjoterapeutów, ma wyleczony proces zapalny to wracając do domu jest sprawniejszy, a nawet lepiej funkcjonuje niż przed pójściem do szpitala. Dlatego jeśli wiemy, że choremu pomożemy hospitalizacją, wyleczymy zaburzenia, z jakimi się zgłosił, dodatkowo ocenimy go psychometrycznie, to jest to zasadne.

Na zakończenie, recepta do zastosowania – co możemy zrobić, aby uniknąć otępienia, choroby Alzheimera, zaburzeń pamięci? Czy są tu jakieś niefarmakologiczne metody?

To pytanie, a na które wielu próbuje odpowiedzieć, co zrobić, żeby móc dożyć spokojnej, pozytywnej starości. Nie ma tu jednej recepty, ale są zalecenia, dzięki którym możemy żyć lepiej, dłużej i w dobrej jakości. To przede wszystkim socjalizowanie się. Jeżeli spotykamy się w różnej formie, np. z przyjaciółmi przy lampce czerwonego wina –jest to wręcz zalecona profilaktyka choroby Alzheimera. Jak dodamy zdrową dietę, 20-30 minut ruchu codziennie, plus zadbamy o to, aby nie zachorować na choroby przewlekłe, jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, a jeżeli one już są to będziemy odpowiednio je kontrolować, mamy gwarancję, że może zachorujemy później albo nie zachorujemy w ogóle.

]]> Pytanie do Specjalisty 2024. Pytania do dyrektora szpitala, co nowego w ofercie leczenia stacjonarnego? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-pytania-do-dyrektora-szpitala-co-nowego-w-ofercie-leczenia-stacjonarnego/ Thu, 23 May 2024 15:27:36 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25237 Pytania do dyrektora szpitala, co nowego w ofercie leczenia stacjonarnego?

Gościem audycji „Pytanie do specjalisty” był prof. Jan Kochanowicz, dyrektor Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, na co dzień gospodarz audycji, z którym rozmawiał ks. Mateusz Kiczko, dyrektor Radia Orthodoxia

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do Specjalisty. Pytania do dyrektora szpitala, co nowego w ofercie leczenia stacjonarnego?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Pan profesor jest nie tylko specjalistą w dziedzinie neurologii, ale też od 28.04.2020 roku dyrektorem Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku. To już ponad 4 lata. Jest pan dyrektorem, ale czy też aktywnym zawodowo lekarzem?

Niestety, już coraz mniej. Przewaga moich działań to obecnie zadania administracyjne. Z utęsknieniem czekam, aż sprawy administracyjne nie będą zajmować mi tyle czasu co obecnie. Może byłoby inaczej, gdyby to był mniejszy szpital, ale USK to prawie 40 klinik, 50 poradni, ponad 3 tysiące personelu, w tym 900 lekarzy, 1100 pielęgniarek. To rocznie ponad 60 tys. pacjentów hospitalizowanych i ponad 200 tys. przyjmowanych w poradniach specjalistycznych. Pracujemy 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu. To szpital, który nigdy nie zasypia i zawsze czeka, aby udzielić Państwu pomocy.

Sprawdziłem, że szpital zatrudnia 3400 pracowników – to największy pracodawca w regionie?

To jest sprawa dyskusyjna, mamy czasem mniej, czasem więcej pracowników, bo jest tu dynamika zatrudnienia. Ale porównywalni jesteśmy do Pronaru i ekipy pana Sergiusza Martyniuka.

Jak się kieruje taką dużą placówką?

Ja szpitala nie budowałem, szpital to kilkudziesięcioletnia historia, to wielopokoleniowy zespół. I pewne zadania to jest kwestia zespołu. Bo dyrektor nawet najmądrzejszy, nie jest w stanie sam prowadzić takiego szpitala. To jest kwestia odpowiedzialności pracowników. I tu mamy bardzo dobry zespół, od pracowników gospodarczych, administracyjnych, przez salowe, sanitariuszy, pielęgniarki, po lekarzy: szkolących się, pracowników, docentów, profesorów, kierowników klinik. USK to instytucja, która funkcjonuje już kilkadziesiąt lat, gdzie są pewne procedury. W medycynie opieramy się bowiem na procedurach. Mamy też certyfikat jakości, co oznacza że postępowanie z pacjentem jest bezpieczne, odbywa się w jak najwyższym komforcie i z najwyższą jakością. Pacjent jest leczony według pewnego schematu, jest zaopiekowany. To wszystko jest doświadczenie wielopokoleniowe, przekazywane przez lekarzy, pielęgniarki. My tego wszystkiego się nawzajem uczymy. Młody lekarz, który przychodzi do pracy do danej kliniki, poznaje od podstaw zasady funkcjonowania, starsi uczą go jak badać pacjenta, jak go leczyć, jak postępować w czasie dyżuru, różnych sytuacjach kryzysowych. Każdy z nas pogłębia swoją wiedzę na spotkaniach naukowych, praktycznych, i stale ją odnawia, bo w medycynie jest ciągły postęp: stale wchodzą nowe terapie, nowe leki. I chcemy naszym pacjentom zapewnić optymalny dostęp do najnowszych terapii. 

W szpitalu mamy pewną hierarchię, na jej szczycie stoi dyrektor. A kto stoi nad dyrektorem USK?

Organ założycielski szpitala czyli rektor Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Obecnie jest nim jeszcze prof. Adam Krętowski, ale jesteśmy już po wyborach, mamy rektora-elekta, prof. Marcina Moniuszko, który obejmie obowiązki od 1 września. Natomiast bezpośrednio, roboczo dyrektor szpitala współpracuje z prorektorem ds. klinicznych, którym jest  prof. Janusz Dzięcioł.

Pamiętam, że prof. Moniuszko był gościem naszej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”.

Tak, prof. Moniuszko jest specjalistą alergologiem, rozmawialiśmy z nim na temat astmy.

Kiedy wchodzi pan do Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego czuje się bardziej lekarzem, dyrektorem czy menadżerem albo przełożonym?

Nie mam czegoś takiego. Gdy wchodzę do kliniki, to są pacjenci. Ale jednocześnie załatwiam różne problemy administracyjne, jakie się pojawiają. Trudno to rozdzielić. Z perspektywy tych 4 lat widzę, że zarządzanie jest bardzo absorbujące, pochłania sporo czasu. Chyba nie ma prostego rozwiązania, nie da się wszystkiego tak ustawić, aby tego nie trzeba było korygować. Tym bardziej, że cały czas mamy postęp, trzeba nadążyć za najnowszymi technologiami. Są wprowadzane nowe regulacje prawne. Chociażby ostatnio, o czym rozmawialiśmy na antenie Radia Orthodoxia, była reforma psychiatrii, powstały Centra Zdrowia Psychicznego. Jedno z takich CZP mamy w USK. To wymagało organizacji od podstaw, wiązało się z przeniesieniem do Białegostoku z Choroszczy Kliniki Psychiatrii, która teraz jest w kompleksie przy ul. Skłodowskiej. Jest też np. Program 40 Plus, o którym także rozmawialiśmy na naszej antenie, który też jest realizowany u naszego lekarza rodzinnego. 

W USK pacjent znajdzie szeroką, kompleksową opiekę. Mamy cały szereg klinik, część z nich to kliniki  monopolistyczne, czyli w naszym regionie są tylko w tym szpitalu, jak: kardiochirurgia, neurochirurgia, chirurgia naczyń i transplantologia, hematologia, torakochirurgia. Często mówimy, że  nasz szpital jest największym szpitalem klinicznym, ale jednocześnie największym szpitalem powiatowym. Każdego dnia przyjmujemy bowiem kilkuset pacjentów, którzy wymagają takiej codziennej opieki. Mamy też własną medycynę rodzinną, czyli tą podstawę w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia. I wspomniane już 50 poradni specjalistycznych. Zapewniamy też pacjentowi opiekę diagnostyczną, mamy też laboratoria i zakład radiologii. 

Z czego to szerokie spektrum wynika?

To też kwestia akademickości. Uczelnia to kształcenie przeddyplomowe i podyplomowe adeptów medycyny. Nie tylko lekarzy, ale też pielęgniarek, położnych, ratowników medycznych, fizjoterapeutów. Aby wykształcić np. lekarza, musi on poznać wszystkie dyscypliny, aby po zakończeniu studiów mieć ogląd jak ta ochrona zdrowia wygląda. Szpital kliniczny musi to udostepnić, aby móc przekazać podstawy wiedzy praktycznej. Bo można coś obejrzeć w internecie czy przeczytać, ale to praktyczna nauka zawodu daje pewność, że student, który kończy medycynę na UMB  jest praktycznie przygotowany do dalszego etapu kariery. Czeka go jeszcze 13 miesięczny staż, tacy lekarze z ograniczonym prawem wykonywania zawodu też trafiają do nas – mamy 160 stażystów. W czasie studiów czy stażu, lekarz podejmuje decyzję, czy i w jakim kierunku będzie się specjalizować. W USK mamy ponad 200 rezydentów, którzy specjalizują się w konkretnej dyscyplinie. Szkolenie takie trwa 5-6 lat i obejmuje program leczenia specjalistycznego. Kończąc specjalizację albo równolegle można prowadzić ścieżkę kariery naukowej, zająć się badaniami, które mogą zaowocować publikacjami, uzyskaniem stopnia dr n med., potem dr hab. Uwieńczenie kariery naukowej to uzyskanie tytułu profesora. To wszystko możliwe jest dzięki współpracy UMB i USK.

Czy studenci z UMB mają zagwarantowane w USK miejsce na rezydenturę i praktyki?

Na praktyki tak, ale rezydentura to ogólnopolskie postępowanie. Jest baza miejsc rezydenckich i o tym, gdzie się ktoś dostanie decydują punkty uzyskane z egzaminu lekarskiego. Jest lista rankingowa. Te bardziej popularne specjalizacje wymagają wyższej punktacji, mnie popularne – mniej. Do konkurencji stają lekarze po stażu z całej Polski. Może być tak, że ktoś dostanie miejsce specjalizacyjne w Białymstoku, a jest mieszkańcem np. Zielonej Góry.

Rozmawiamy o studentach, o medycynie. Natomiast w Polsce często narzekamy na służbę zdrowia, na kolejki do specjalistów. Czy w Polsce pana zdaniem brakuje lekarzy? I czy gdyby było ich więcej, może udałoby się te kolejki skrócić?

Myślę, że personelu lekarskiego brakuje. Może w USK, dzięki współpracy z UMB, te problemy kadrowe nie są tak duże. Natomiast z dużymi problemami borykają się szpitale wojewódzkie, powiatowe, poradnie specjalistyczne. Widzę tu duży niedobór. Zwiększanie kształcenia jest jak najbardziej konieczne. Musimy też pamiętać, że kształcimy na tyle dobrze naszych młodych lekarzy, że bez problemu znajdują potem zatrudnienie w Europie Zachodniej, mając unijne prawo wykonywania zawodu. Tam uposażenie jest dużo wyższe. Natomiast do nas trafiają, też bardzo dobrzy, specjaliści zza wschodniej granicy. I chętnie zatrudniamy lekarzy specjalistów i specjalizujących się z Białorusi, którzy te zasoby kadrowe nam uzupełniają i te braki kadrowe są troszeczkę mniejsze. Aczkolwiek lekarzy globalnie brakuje. Do tego dyżurowy system pracy jest wyczerpujący i nie zawsze lekarz ma czas, aby odpocząć. 

Czy zauważa pan jako pracodawca jakieś zmiany, jeżeli chodzi o zatrudnienie tych starszych i tych młodych lekarzy? Teraz dużo się mówi o tym, że rynek pracy się zmienia, że młodzi mają zupełnie inne oczekiwania. Czy to widać również jeśli chodzi o służbę medyczną?

Oczywiście, to jest inne pokolenie, inny system pracy, inne prawo pracy. Gdy ja zaczynałem pracę nikt nawet nie pomyślał, aby po dyżurze pójść do domu. Przychodziło się na godz. 8 do szpitala, był normalny dzień pracy, potem zostawało się na dyżur do 8 rano i kończyło pracę po kolejnym dniu pracy. To było normalne. W okresach świątecznych czy wakacyjnym nieraz przychodziłem do szpitala na dwie doby. Teraz przepisy to uniemożliwiaja. Lekarz zatrudniony na umowę o pracę po dyżurze ma obowiązek odpoczynku, aby móc się zregenerować. 

Z drugiej strony zmieniają się realia prawne, wzrasta roszczeniowość pacjentów. Musimy pamiętać, że pracujemy pod presją prawną, czy na pewno wszystkiego dopilnowaliśmy. Nie zawsze to ma uzasadnienie praktyczne, ale bywa, że ważniejszy jest przepis niż dobro pacjenta. 

Wspomniał pan profesor o roszczeniowości pacjentów. Czy do pana jako dyrektora szpitala trafiaja skargi od pacjentów?

Na bieżąco rozpatrujemy skargi, różne wątpliwości pacjentów. Bardzo często w przypadku USK rozmowa z pacjentem, jego rodziną i konfrontacja z lekarzem, pielęgniarką czy innym personelem, który jest podejrzany o nieprawidłowości czy błędy, wyjaśnienie tego, powoduje, że pacjenci zaczynają rozumieć sytuację. Sprawę niestety trochę zaogniają media, bo aż kipią od takich „sensacyjek”. Dużo lepiej medialnie się sprzedaje jakaś nieprawidłowość czy sytuacja patologiczna. A pacjent, który spędza dużo czasu przed telewizorem, słuchając radia czy śledząc strony internetowe, gdzie wrzucane są nie zawsze nie do końca sprawdzone informacje, gdy trafia do szpitala od razu jest podejrzliwy. Bo naczytał się czy słyszał jakie nieszczęście kogoś spotkało na SOR czy w szpitalu i też jest przygotowany, że musi tu walczyć o przeżycie. Buduje się poczucie zagrożenia, a jego naprawdę nie ma. My jesteśmy po to, aby Państwu pomóc. Natomiast rozumiemy, że silą rzeczy człowiek poddany takiej presji medialnej nie jest w stanie racjonalnie ocenić swojej sytuacji, zwłaszcza jak na to nałożą się rzeczywiste dolegliwości. 

W przypadku lekarzy rodzinnych jest rejonizacja, jesteśmy przypisani do danego lekarza. Jak to jest w przypadku szpitali? Czy mamy prawo wyboru, w jakim szpitalu chcemy się leczyć?

Mamy prawo wyboru także w przypadku lekarzy rodzinnych. Nie ma tu żadnej rejonizacji. To my decydujemy, z opieki którego lekarza rodzinnego chcemy skorzystać. Polega to na złożeniu tzw. deklaracji. Ja oczywiście zachęcam, aby być pod opieką Uniwersyteckiego Lekarza Rodzinnego na ul. Waszyngtona 15 w Białymstoku. 

Tak samo jest w przypadku szpitala. Pacjent wybiera, gdzie chce się leczyć. Wyboru nie ma tylko wtedy, jak jest to sytuacja nagła, jakieś nagłe zachorowanie czy wypadek. Wtedy to Zespół Ratownictwa Medycznego zdecyduje, gdzie przywiezie pacjenta, na który SOR. Nie ma możliwości, abyśmy np.  mając wypadek w okolicach Siemiatycz powiedzieli, że chcemy jechać np. do szpitala do  Warszawy. To ZRM zadecyduje, gdzie trafimy z danym schorzeniem. 

W Polsce oprócz publicznej służby zdrowia mamy prywatne szpitale i kliniki. Są one coraz bardziej powszechne. Czy jakość usług jest tam inna niż w publicznych placówkach? Publiczne szpitale są lepsze czy gorsze?

Nie jest to pytanie do mnie. Jako dyrektorowi USK trudno jest mi wypowiadać się o konkurencji. Ale biorąc pod uwagę np. porody, w szpitalu klinicznym w ub. roku urodziło się ponad 2 tys. dzieci, nie obserwujemy tąpnięcia demograficznego. Dlaczego tak się dzieje? Zapewniamy kobietom rodzącym i noworodkom pełną opiekę, od szkoły rodzenia, przez opiekę koordynowaną, poród, połóg. Jeśli pacjentka sobie życzy, ma znieczulenie do porodu, doświadczeni położnicy odbierają poród. Na dziecko czeka wykwalifikowany zespół neonatologów. U nas odbywają się też wszelkie porody,  które mają ryzyko powikłań. Zespół lekarzy położników, neonatologów jest przygotowany do najbardziej krytycznych sytuacji, także tych nieprzewidzianych przy naturalnych porodach. Gdzie miały urodzić się suwalskie czworaczki? Urodziły się oczywiście w USK. 

Tak samo jest w przypadku innych zabiegów czy terapii. Owszem prosty zabieg można wykonać w każdym szpitalu, ale jak dochodzi do powikłań lub konieczności rozszerzenia operacji, często nie ma takich możliwości w mniejszym szpitalu powiatowym czy prywatnym, a u nas specjaliści są zawsze przygotowani.

A jak to jest z leczeniem za granicą. Czasem słyszy się w mediach, że jakąś operację można wykonać tylko za granicą. A dlaczego nie w Polsce? To kwestia specjalistów, sprzętu? 

W medycynie zdarzają się przypadki bardzo rzadkie, także nie wszystkie operacje wykonujemy np. w naszym szpitalu. Jak ich jest w kraju np. 10-15 w ciągu roku, to wykonywanie jednej u nas raz do roku powodowałoby, że doświadczenie personelu, lekarzy, byłoby niewielkie. Dlatego lepiej takiego pacjenta przekazać do ośrodka, który ma doświadczenie, w którym odbywa się więcej zabiegów. Jest to dla dobra pacjenta. 

Także nie wszystkie operacje są wykonywane w Polsce, czasem trzeba skorzystać z pomocy ośrodka w Europie. Ale warto pamiętać, że jest możliwość skorzystania z finansowania takiego  leczenia przez NFZ. Czyli nie tylko w przypadkach nagłych, gdy jesteśmy za granicą i coś się stanie to z kartą EKUZ możemy skorzystać z pomocy, ale możemy też starać się o leczenie planowe, specjalistyczne. Decyzję o takiej terapii podejmują tu konsultant wojewódzki i krajowy w danej dziedzinie.

Powiedzieliśmy już, że media lubią sensacyjne informacje związane ze służbą zdrowia. Ale też często w mediach pojawiają się informacje, że dany szpital jest zadłużony, że są wielomilionowe straty. Z czego to wynika? Czy to wina zarządzających szpitalami?

Trudno mi odpowiadać za innych dyrektorów, USK nie ma problemów finansowych. Bilansujemy się. Jak to jest w innych szpitalach, nie wiem. Ale rzeczywiście okresowo mamy problemy z rytmicznością opłaty za wykonane świadczenia medyczne przez NFZ. To wynika z umów i  nadwykonań. My nie jesteśmy w stanie przewidzieć, ile osób zgłosi się z danym schorzeniem. Natomiast są podpisywane umowy i gdy są przekraczane, jest oczekiwanie, żeby zostały skorygowane. I o ile za część świadczeń płatność jest rytmiczna, to na część oczekujemy przez kilka miesięcy, a część w ogólne nie jest opłacana przez NFZ. 

W pandemii mieliśmy do czynienia z telemedycyną. Jak to się sprawdziło? Czy takie teleporady zastąpią wizyty tradycyjne? Może jest to sposób na kolejki?

To pozostaje, możemy z tego nadal korzystać, zarówno lekarze rodzinni, jak i specjaliści. W niektórych sytuacjach jest to rozwiązanie korzystne, ale też nie oszukujmy się i wygodne dla pacjenta. Natomiast  nie da się przenieść całości opieki nad pacjentem w przestrzeń tzw. wirtualną czy telefoniczną. Ale wizyty kontrolne, przypomnienie pacjentom o konieczności wykonania badań, to upraszcza funkcjonowanie, jest ułatwieniem dla pacjenta. Nie trzeba jechać nieraz kilkadziesiąt kilometrów do specjalisty, można telefonicznie uzyskać poradę, receptę, zlecenie badań dodatkowych i pojawić na wizycie specjalistycznej z wynikami i ta wizyta już jest dużo pełniejsza.

Cztery lata bycia dyrektorem to spory czas, dużo się wydarzyło, tym bardziej że był też okres pandemii. Jak pan profesor te 4 lata podsumuje, także z punktu widzenia pandemii?

Nie chciałbym mówić o przeszłości, raczej patrzmy w przyszłość. Szpital jest organizmem żywym i chcemy dalej się rozwijać. Cieszymy się, że byliśmy w stanie pacjentom pomagać. Natomiast teraz koncentrujemy się na dalszym rozwoju i likwidacji tzw. długu zdrowotnego. Po okresie pandemicznym mamy do nadrobienia sporo diagnostyki, zabiegów, terapii. 

Szpital jest też na etapie rozwoju części onkologicznej. Mimo że nie jesteśmy szpitalem specjalistycznym onkologicznym, w ub. roku było u nas 15 tys. hospitalizacji związanych z leczeniem onkologicznym. To są przede wszystkim hospitalizacje diagnostyczne, leczenie niepowodzeń i powikłań leczenia onkologicznego. W wielu przypadkach, np. nowotworów płuc, nowotworów hematologicznych, endokrynologicznych, ośrodkowego układu nerwowego to nasz szpital jest jedynym miejscem leczenia. Zabiegamy o możliwość stosowania u pacjentów, oprócz chemioterapii, immunoterapii i leczenia operacyjnego, także radioterapii i brachyterapii. Bylibyśmy wtedy pełnoprofilowym szpitalem onkologicznym, co wydaje się kluczową rzeczą dla regionu, województwa, bo oprócz szczególnej pomocy dla pacjentów onkologicznych, byłoby to też poszerzenie bazy dydaktycznej. Czyli możliwości kształcenia przeddyplomowego, aby uwrażliwić młodych adeptów medycyny na problem onkologiczny, a w kształceniu podyplomowym, aby specjaliści różnych dziedzin wiedzieli na bieżąco jak przebiega proces diagnostyki i leczenia chorych onkologicznych.  

Czego mogę życzyć panu profesorowi jako dyrektorowi szpitala?

Przede wszystkim jak najbardziej zadowolonych z opieki pacjentów, z tego jak nasz szpital jest postrzegany. A także, aby nasi pracownicy, niezależnie czy to profesorowie, czy tzw. niższy personel pomocniczy, byli zadowoleni z tego miejsca pracy i byli dumni, że mogą nieść pomoc dla naszych pacjentów. 

]]> Pytanie do Specjalisty 2024. Czy nadciśnienie boli? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-czy-nadcisnienie-boli/ Thu, 16 May 2024 15:32:53 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25203 Czy nadciśnienie boli?

prof. dr hab. Edyta Zbroch

Nadciśnienie tętnicze było tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Edyta Zbroch, kierownik Kliniki Hiepertensjologii, Gastroenterologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do Specjalisty 2024. Czy nadciśnienie boli?
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Spotykamy się, aby porozmawiać o dosyć nietypowej specjalności Pani Profesor –  hipertensjologii. Co to za dziedzina?

Hipertensjologia to dziedzina, która zajmuje się nadciśnieniem tętniczym. Jest w niej trochę endokrynologii, trochę nefrologii, trochę kardiologii, a także neurologii. A to dlatego, że nadciśnienie tętnicze jest to choroba, która obejmuje – mówiąc kolokwialnie – całego człowieka, która może powodować powikłania większości narządów. Od chorób mózgu, przez choroby serca, naczyń, miażdżycę, po choroby nerek. Z drugiej strony także choroba tych narządów, czyli np.  nerek może wywołać nadciśnienie tętnicze. Czyli hipertensjologia to zlepek różnych dziedzin, które po trochu mają związek z nadciśnieniem tętniczym. 

Kiedy mówimy o nadciśnieniu tętniczym, jak można je rozpoznać?

Nadciśnienie tętnicze to jest podwyższona wartość ciśnienia tętniczego, ale nie może to być jeden pomiar. Czyli jak ktoś zmierzy sobie ciśnienie i ma przekroczoną wartość 140/90 mmHg, to nie możemy powiedzieć, że ma nadciśnienie. Jest podejrzenie nadciśnienia, ale aby je rozpoznać, trzeba je  jeszcze zdiagnozować. Musi być pomiar wartości ciśnienia kilkukrotny, np. na dwóch różnych wizytach lekarskich. Jeśli pacjent ma bardzo wysokie wartości, powyżej 180/100 mmHg w kilku pomiarach przy jednym spotkaniu, możemy powiedzieć z dużym prawdopodobieństwem, że ma nadciśnienie. Chodzi o stale podwyższone ciśnienie tętnicze, powyżej 140/90 mmHg, aczkolwiek najnowsze zalecenia są takie, że jeżeli ta wartość jest powyżej 130/85 mmHg, to już trzeba zwrócić uwagę, czy pacjent nie ma nadciśnienia tętniczego.  

Kiedyś pokutowało określenie, że im więcej lat, tym wyższe ciśnienie. Czy te wartości 140/90 mmHg, 130/85 mmHg są dla każdego wieku?

Kryteria rozpoznania nadciśnienia tętniczego nie mają znaczenia jeśli chodzi o wiek. Zawsze są takie same. Natomiast u osób powyżej 80 roku życia łagodniej podchodzimy do leczenia nadciśnienia tętniczego, rozpoczynamy leczenie dopiero gdy przekracza 150, bo u osób starszych też często występuje tzw. nadciśnienie skurczowe, gdy to dolne ciśnienie, rozkurczowe, jest prawidłowe. Jest to związane trochę ze zmianami miażdżycowymi, które pojawiają się z wiekiem u każdego. 

Jak często trzeba mierzyć sobie ciśnienie i co to znaczy: skurczowe, rozkurczowe?

Wszyscy powinni mierzyć sobie ciśnienie, każdy zdrowy dorosły przynajmniej raz w roku, a osoby z obciążeniem chorobami sercowymi odpowiednio częściej. Nawet przy okazji, np. podczas wizyty u kogoś z rodziny, kto ma aparat ciśnieniowy, warto wykonać taki pomiar u siebie. Coraz więcej osób ma aparaty do mierzenia ciśnienia w domu, są one zwykle w pełni zautomatyzowane. 

Trzeba tylko pamiętać, aby mierzyć ciśnienie prawidłowo, czyli w warunkach spoczynku, nie w stanie nerwowości, czy np. po bieganiu. Zawsze trzeba najpierw usiąść, odpocząć kilka minut, dopiero potem założyć mankiet od aparatu automatycznego i zmierzyć ciśnienie. Ta pierwsza wartość to ciśnienie skurczowe, druga – rozkurczowe, a trzecia wartość to czynność serca.  Po pierwszym mierzeniu należy chwilkę odpocząć i zmierzyć ciśnienie drugi raz. I zwykle ten drugi pomiar jest już niższy. Wtedy albo wyciągamy średnią albo zapisujemy sobie tylko ten drugi pomiar. To jest prawidłowo zmierzone ciśnienie. 

Czy dużo osób ma te wartości powyżej 140/90 mmHg?

Szacuje się, że 30 proc. populacji Polski ma nadciśnienie tętnicze, a poza tym co 4. osoba nie wie, że je ma. Nadciśnienie nie boli, nie jest to choroba, która skłoni, by pójść do lekarza i się zbadać. Czasem może powodować bóle głowy, ale też nie wiadomo, co jest pierwsze, czy ból głowy powoduje nadciśnienie czy odwrotnie. Dlatego zalecamy, aby mierzyć ciśnienie nie tylko wtedy, gdy jest niedobre samopoczucie, ale także w stanie dobrego samopoczucia. Bo może się okazać że jest nadciśnienie, a nie daje objawów. Natomiast nadciśnienie, choroby sercowo-naczyniowe to pierwsza przyczyna zgonów w Polsce i na świecie. Nadciśnienie może powodować poważne powikłania, jak: udary niedokrwienny czy krwotoczny, choroby serca, począwszy od zawału, czyli miażdżycy tętnic wieńcowych, migotania przedsionków, niewydolność serca, miażdżycę tętnic kończyn dolnych, prowadzącą często nawet do amputacji, chorobę nerek, która może prowadzić nawet do konieczności dializoterapii. Nadciśnienie tętnicze jest chorobą powszechną i często nie rozpoznawalną. Trafiają do nas pacjenci, u których pierwszym objawem nadciśnienia było np. napad migotania przedsionków, a nawet udar.  

Nadciśnienie nie boli, ale czy – oprócz pomiaru oczywiście – jakieś objawy mogą sugerować, że możemy mieć problem z ciśnieniem tętniczym?

Oprócz wspomnianych już bólów głowy, to może być np. uczucie zmęczenia, niemożności skoncentrowania się na czymś, skupienia się, kołatania serca, ogólne osłabienie, uczucie ciśnienia w głowie, szczególnie z tyłu. Drętwienia rąk też mogą być związane z nadciśnieniem. A także duszności, problemy z wysiłkiem, gdy np. nigdy nie było takiego problemu, a nagle po przejechaniu 5 km rowerem jest nam ciężko. Jak występują takie objawy, warto udać się do lekarza. Ale warto najpierw sobie pomierzyć w warunkach spokoju ciśnienie, bo u lekarza czasem występuje „objaw 

białego fartucha”. Ten czynnik emocjonalny ma ogromne znaczenie, nawet u osób, które już leczą nadciśnienie. 

Jak wygląda diagnostyka nadciśnienia tętniczego, jakich badań możemy się spodziewać i jak wygląda prowadzenie takiego pacjenta?

Pacjent powinien mieć przede wszystkim wykonaną diagnostykę przyczyn nadciśnienia tętniczego, nie wystarczy je rozpoznać i dać leki. Nadciśnienie może być wtórne do chorób (to ok. 5-10 proc. przypadków) i trzeba zawsze wykonać diagnostykę w kierunku tych przyczyn wtórnych. Nadciśnienie mogą powodować chociażby choroby tarczycy, choroby nerek, serca. Dlatego pacjent powinien mieć wykonane podstawowe badania laboratoryjne, później ewentualnie echo serca, ekg, potem ewentualnie całodobowy pomiar ciśnienia tętniczego. Czasem przyczyną nadciśnienia może być tzw. bezdech senny – warto o tym pomyśleć gdy ktoś chrapie. Dobrze zebrany wywiad czasem wskazuje na przyczynę. Zachęcam, aby w przypadku podwyższonych wartości ciśnienia zgłaszać się do lekarza pierwszego kontaktu i przynajmniej podstawowe badania zrobić. Zachęcam też do badania moczu, które może nam pokazać zanim pojawią się objawy we krwi, że coś dzieje np. z nerkami.

Pomiar ciśnienia powinien odbywać się w spokoju, w określonej pozycji. A które sytuacje fizjologiczne powodują, że ciśnienie jest wyższe niż normalnie i czego powinniśmy unikać przed pomiarem, aby nie zafałszować wyniku?

De facto większość sytuacji codziennych powoduje wzrost ciśnienia tętniczego, jedynie sen powoduje jego obniżenie. Dlatego jak wykonujemy całodobowy pomiar, to widzimy w którym momencie pacjent spał. Natomiast przed pomiarem na pewno warto powstrzymać się od wypicia kawy, która może podnieść ciśnienie, nie należy też palić papierosów. I nie mierzymy ciśnienia w sytuacji stresowej, ale także gdy coś nas boli, bo organizm reaguje wzrostem ciśnienia na ból. Nie należy też mierzyć ciśnienia zaraz po pionizacji, trzeba posiedzieć 5 minut, wyciszyć się, odpocząć i dopiero mierzyć.

Jak wygląda obecnie leczenie nadciśnienia tętniczego? Jakie leki otrzymuje pacjent? 

Niezależnie od tego, ile leków zostanie przepisanych przez lekarza, zawsze obowiązuje modyfikacja stylu życia. Zdrowy styl życia zawsze obowiązuje. Jest dieta DASH, ułożona specjalnie przeciwko nadciśnieniu tętniczemu, którą warto zastosować. Jest oparta na warzywach, produktach pełnoziarnistych, mięso jest w niej obecne rzadko, i jeśli już to chude, drobiowe. Udowodniono, że już ta dieta sama w sobie może prowadzić do obniżenia ciśnienia, niezależnie od leków. Do tego oczywiście potrzebna jest odpowiednia aktywność fizyczna, zdrowy sen i oczywiście unikanie stresu. O to ostatnie chyba najtrudniej. Dobry wpływ na obniżenie ciśnienia ma np. psychoterapia. Jak ktoś jest otyły, to redukcja masy ciała ładnie obniża ciśnienie, niezależnie od leków. Mam pacjentów, którzy po schudnięciu przestali brać leki od nadciśnienia. W społeczeństwie panuje ciągle przekonanie, że leczenie nadciśnienia obowiązuje już do końca życia. Choroba nie mija, jest to leczenie do końca życia, jeśli status jest utrzymywany. Ale jak ktoś schudnie, jest możliwe jest odstawienie leków. Leczenie jest potrzebne, gdy ciśnienie jest wysokie i wymaga leczenia. Jeżeli pacjent zastosuje się do zaleceń, modyfikacji stylu życia, zmieni dietę, jest duże prawdopodobieństwo, że uda się przynajmniej zredukować liczbę leków. 

Natomiast leczenie farmakologiczne nadciśnienia zaczynamy od preparatów dwuskładnikowych, czyli dwóch leków w jednej tabletce. Potem możemy dołożyć kolejny lek w tabletce trójskładnikowej. Podajemy je raz dziennie. Dobór leków jest indywidualny, zależy od wielu czynników dodatkowych.

Jak jest ze skutecznością terapii? Czy są szanse, aby nasze ciśnienie utrzymać w ryzach?

Szanse są całkiem spore, jak stosujemy się do zaleceń i utrzymujemy ten stan. Niestety, jak pokazują badania, po roku stosuje zalecenia tylko 50 proc. pacjentów albo i mniej. Gdybyśmy stosowali się do zaleceń dietetycznych i przyjmowania leków, jest spora szansa, że to nadciśnienie, kontrolowane przez lekarza, by spadło. Ale natura ludzka jest taka, że jak poprawi się, pacjent już sobie pozwala na więcej, redukuje sam sobie dawki, albo przyjmuje leki co drugi dzień. A leczenie nadciśnienia jest stałymi dawkami i codziennie tym samym. Do tego dążymy.

A jeśli mamy nadciśnienie tętnicze, ale nie stosujemy się do zaleceń, nie udało się nam zmodyfikować stylu życia, nie przyjmujemy leków. Co nam wtedy grozi?

Powikłania mogą być bardzo groźne: udar krwotoczny czy niedokrwienny i wszystkie jego konsekwencje, zawał, niewydolność serca, miażdżyca tętnic, migotanie przedsionków, które nierozpoznane może prowadzić do udaru; przewlekła choroba nerek, która nieleczona może prowadzić do schyłkowej niewydolności nerek i konieczności leczenia nerkozastępczego. Długoterminowe nadciśnienie może też powodować mikroudary, zmiany naczyniopochodne mogą dawać problemy z myśleniem. Także jest to spustoszenie w całym organizmie. Dlatego bardzo ważne jest odpowiednie leczenie nadciśnienia. 

W różnych zaleceniach mówi się, że jedną z przyczyn nadciśnienia jest sól. Czy rzeczywiście powinniśmy jej unikać? 

Sód obecny w soli jest niekorzystny dla organizmu, zatrzymuje wodę, doprowadza do nadciśnienia tętniczego. Normy pozwalają na spożywanie ok. 5 gram soli dziennie, to jedna mała łyżeczka. Ale Polacy zażywają mniej więcej 15 g soli na dobę. To zdecydowanie za dużo. Niestety, sól jest obecna w wielu produktach gotowych, głównie konserwowanych, przetworzonych, w zupkach chińskich, wędlinach. Dlatego najlepiej stosować dietę opartą na własnych produktach, gdzie mamy kontrolę nad ilością soli i np. upiec mięso zamiast kupować przetworzone. Zamiast soli można używać więcej przypraw ziołowych. Ale diety całkowicie bezsolnej też nie zalecam, bo także nie jest korzystna, choć na pewno jest mniejszym zagrożeniem. 

]]> Pytanie do Specjalisty 2024. Centra Zdrowia Psychicznego https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-centra-zdrowia-psychicznego/ Thu, 09 May 2024 19:08:42 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=25142 Centra Zdrowia Psychicznego

Agata Dyszkiewicz, Sebastian Łopatecki

Zmiany w opiece psychiatrycznej dorosłych oraz dzieci i młodzieży były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gośćmi prof. Jana Kochanowicza byli Agata Dyszkiewicz, Zastępca Dyrektora ds. Świadczeniobiorców i Służb Mundurowych Podlaskiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ i Sebastian Łopatecki, kierownik działu kontraktowania świadczeń POW NFZ.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do Specjalisty 2024. Centra Zdrowia Psychicznego
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Chcemy porozmawiać dziś o reorganizacji, reformie leczenia psychiatrycznego. Budzi to dużo emocji, bo też mieliśmy sporo medialnych doniesień, które mogły powodować niepokój, że nasze zdrowie psychiczne nie będzie należycie zadbane. Co to takiego są te Centra Zdrowia Psychicznego i jaka jest idea tej reformy, która jest wprowadzana? 

AD: To trzeba sięgnąć do 2017 roku, wtedy pojawił się czołowy dokument w tym zakresie, czyli  rozporządzenie rady ministrów o Narodowym Programie Zdrowia Psychicznego. Po wielu badaniach specjaliści stwierdzili, że należy powoli odejść od modelu opieki rozproszonej, czyli takiej jaką mieliśmy do tej pory, gdzie każda poradnia ma swoją umowę z funduszem, swój zakres, swoich stałych pacjentów przyjmowanych od dawna. Tylko tak naprawdę jak z pacjentem coś się dzieje, to nie bardzo wiadomo, gdzie, komu tego pacjenta przekazać i nikt tak naprawdę nie koordynuje dalszego leczenia pacjenta. Po wypisaniu ze szpitala pacjent jest sam i albo się zgłosi, żeby kontynuować leczenie do poradni, albo się nie zgłosi. I takim modelem, który jest skierowany na potrzeby pacjenta, na współpracę wszystkich jednostek, są właśnie te centra zdrowia psychicznego (CZP). W ubiegłym roku mieliśmy rzeczywiście szumy medialne. Miało to miejsce na przełomie listopada ubiegłego roku i stycznia tego roku. Związane było to ze zmianą modelu organizacji świadczeń, zwłaszcza na terenie miasta Białystok. 

Czyli podwaliny pod tą reformę były w 2017 roku.

AD: Tak, i od 2018 roku na terenie naszego województwa już powstawały CZP. A CZP są takim tworem, którego nie wybiera NFZ w wyniku postępowania konkursowego, tak jak w każdym innym rodzaju świadczenia. Konkretne podmiot leczniczy, który ma pełnić taką rolę, jest wskazany w rozporządzeniu ministra zdrowia i od 2018 roku, w tymże rozporządzenie minister zdrowia włączał konkretne podmioty jako CZP, przyporządkowując im ich obszar działania, czyli najczęściej powiat. Prawie na końcu zostało włączone miasto Białystok ze wskazaniem jakie trzy podmioty na tym terenie pełnią taką funkcję. 

W mieście Białystok centra powstały na początku 2023 roku i wszyscy świadczeniodawcy, którzy do tej pory wykonywali umowę na podstawie zawartych z nami umów, powinni byli liczyć się z tym, że współpraca w takim kształcie z NFZ kiedyś dobiegnie końca. Pierwsze podejście do sieci CZP to był już pierwszy kwartał 2023, tylko na tym etapie początkowym jeszcze podmioty się nie dogadały między sobą, z poszczególnymi poradniami zdrowia psychicznego, a zależało nam na tym, żeby jak najwięcej jednostek się skonsolidowało, bo tylko wtedy ta opieka psychiatryczna, taki bardzo szeroki model finansowania i kontraktowania i realizacji świadczeń dla pacjenta ma sens. Stąd myśmy nie wypowiedzieli od razu w pierwszym kwartale ubiegłego roku obowiązujących umów. Patrzyliśmy jak wygląda realizacja świadczeń i w listopadzie wystosowaliśmy do podmiotów informacje, że umowy obowiązują do 31 grudnia 2023 i nie będą przedłużane. I wtedy powstał właśnie medialny szum. Część podmiotów jakby się obudziła i dopiero zauważyła, że od kilku lat reforma zdrowia psychicznego ma miejsce. Niestety zaczęło się włączanie w tą sprawę medialną także pacjentów. Co uważam za niedopuszczalne, bo pacjent w kryzysie psychicznym musi czuć bezpieczeństwo, musi mieć stabilizację. On nie może otrzymywać od swojej poradni informacji, że „ja nie wiem, gdzie ja będę pana leczył za 2 tygodnie”. Generalnie finalnie wszystko skończyło się dobrze. Prawie wszystkie podmioty poza dwiema poradniami przystąpiły jako podwykonawcy do CZP. Dla pacjenta oznacza to tyle, że jego poradnia nie zmieniła adresu. Jest to to samo miejsce, ci sami lekarze i jest zapewniona opieka. 

Może doprecyzujmy, co to takiego te Centra Zdrowia Psychicznego? Na co może pacjent tam liczyć? 

AD: Jest to pomoc przeznaczona dla pacjentów pełnoletnich, którzy zamieszkują dany obszar CZP, czyli konkretne powiaty i na przykład miasto Białystok. Mamy 3 podmioty współpracujące z 9 podwykonawcami i generalnie mapa świadczeniodawców psychiatrycznych na terenie miasta się nie zmieniła. Nie mamy tylko CZP  w 2 powiatach w regionie: wysokomazowieckim i sokólskim. Tam jeszcze jesteśmy na etapie tworzenia centrów, a to oznacza, że pacjenci korzystają z zakresu świadczeń psychiatrycznych na warunkach dotychczasowych. Ale nie ma nigdzie białej plamy, jeżeli chodzi o dostęp do świadczeń. Co jest istotne, CZP jest opłacane ryczałtem, który wynika z populacji danego obszaru i wszystkie świadczenia, które do tej pory były realizowane na podstawie umów standardowych z nami zawartych, przechodzą do kompetencji centrów.

W CZP pacjent ma zapewnioną kompleksową, interdyscyplinarną opiekę, ma tę opiekę zapewnioną bardzo szybko, dostosowaną do stanu swego zdrowia i zaplanowaną w indywidualny sposób. Jeżeli czuje, że jest mu niezbędna pomoc psychiatryczna, psychologiczna, że coś z nim się dzieje niepokojącego, może się udać sam, czy z bliską osobą, na konsultacje do punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego (PZK) w CZP.  Nie jest potrzebne żadne skierowanie. Część punktów działa od poniedziałku do piątku od godziny 8:00 do godziny 18:00. Część punktów przez całą dobę przyjmuje pacjentów. W takim punkcie pacjent trafia na konsultacje bądź do psychologa, bądź do lekarza psychiatry i albo trafia na ścieżkę pomocy psychologiczną, albo lekarza psychiatry. Nie ma tu kolejki. Maksymalny czas na konsultacje z lekarzem psychiatrą w przypadku pilnym to  jest 3 dni i my już wiemy po rocznych analizach, że średni czas oczekiwania na taką konsultację nie przekracza tych 3 dni. 

Czyli założenia reformy się sprawdzają? 

AD: Założenia reformy się sprawdzają, jak najbardziej. Dodam, że mamy w CZP  dwa rodzaje personelu wspomagającego –  to są asystenci zdrowienia i koordynator tej opieki. Jeżeli chodzi o takiego asystenta zdrowienia, jest to w ogóle kompletne novum w naszej dziedzinie. To jest osoba, która sama przeżyła głęboki kryzys psychiatryczny. Jest to oczywiście osoba po właściwych przeszkoleniach, która ma wymagane certyfikacje i która doskonale wie, jak należy rozmawiać z pacjentem, który potrzebuje pomocy. Jest to osoba, która uczestniczy we wszelakich pracach  zespołu interdyscyplinarnego, bo tak jak już mówiłam, pacjent w centrum nie jest prowadzony tylko i wyłącznie przez psychologa, albo przez lekarza psychiatrę. Nad terapią czuwa cały sztab ludzi, jest lekarz, jest psycholog, jest asystent zdrowienia, jest koordynator, który dba o to, żeby pacjent pojawiał się na wizycie, żeby pacjentowi pomóc w zachowaniu relacji z jego środowiskiem, z jego rodziną.

Także pacjent, który kończy leczenie stacjonarne w szpitalu psychiatrycznym, przed wypisem musi mieć kontakt ze swoim Centrum Zdrowia Psychicznego. Czyli jego CZP musi mieć informację, że pacjent jest hospitalizowany i musi mieć informację, kiedy wychodzi ze szpitala, właśnie po to, żeby z nim się skontaktować. Standardy organizacyjne dają tu niespełna tydzień na podjęcie kontaktu z pacjentem, który opuszcza mury szpitala psychiatrycznego i włączenie go do szeregu różnych form opieki i pomocy, jakie to centrum sprawuje. 

Obowiązuje tu rejonizacja? Np. jestem mieszkańcem Sokółki, natomiast całe moje życie, aktywność, jest związana z Białymstokiem. Czy mogę skorzystać z CZP w Białymstoku? 

AD: Oczywiście, natomiast później jest to ewentualna kwestia rozliczenia między podmiotami. Ale to pacjenta absolutnie nie obchodzi. Pacjent ma zagwarantowaną opiekę tam, gdzie się zgłosi. Nie ma tutaj żadnej rejonizacji. Pacjent jest najważniejszy. 

W ramach tej opieki w CZP mamy kontakt z psychologiem, z psychiatrą, asystentem zdrowienia, koordynatorem. A na co jeszcze można liczyć?

AD: Mamy różne terapie, sesje wsparcia rodzinnego, rozmowy konsultacyjne z bliskimi pacjenta, asystowanie pacjentowi w kontaktach z podmiotami zewnętrznymi. Możemy też liczyć na pomoc w tym, jak uzyskać świadczenie socjalne, bo czasami pacjenci zgłaszają się w takim stanie, że nie bardzo wiedzą jak sobie w tej pomocy instytucjonalnej poradzić. 

A jeśli pacjent wymaga leczenia szpitalnego, na jakiej zasadzie to się odbywa? 

AD: Przede wszystkim musimy zwrócić uwagę, że reforma zakłada odejście od leczenia stacjonarnego. Ale oczywiście wtedy, kiedy jest to wymagane to leczenie stacjonarne się odbywa. 

Bo kiedyś to było tak, że gdy psychiatra stwierdzał, że nie poradzi sobie z leczeniem  ambulatoryjnym wystawiał pacjentowi skierowanie do szpitala. I pacjent tam albo trafił, albo nie trafił.  Albo jeśli był w stanie zagrażającym sobie czy otoczeniu, to trafiał pod przymusem na leczenie szpitalne. Jak to w tej chwili wygląda? 

AD: W tej chwili mamy dwa reżimy prawne. Jeżeli pacjent, który jest pod opieką CZP i zespół terapeutyczny uznaje, że faktyczny stan zdrowia pacjenta jest taki, że wymaga leczenia w szpitalu stacjonarnym, przekazuje pacjenta do szpitala psychiatrycznego. Potem przed wypisem CZP musi mieć informacje o tym, kiedy ten pacjent wychodzi, w jakim jest stanie, żeby zabezpieczyć jego dalsze funkcjonowanie w jego środowisku. Natomiast jeżeli zespół terapeutyczny podczas kontaktu z pacjentem (który odbywa się przynajmniej raz w tygodniu), zauważa, że pacjent jest w stanie, który zagraża jego bezpieczeństwu, bezpieczeństwu jego bliskich i innych osób, to wtedy w grę wchodzi ustawa o przymusowym leczeniu psychiatrycznym. I wtedy pacjenta przyjmujemy do szpitala psychiatrycznego wbrew jego zgodzie. 

Powiedzmy więcej o asystencie zdrowienia, bo to duża zmiana jakościowa. To osoba  doświadczona, która sama już przeszła wszystkie etapy zdrowienia, wie jak to w praktyce wygląda. Kto może takim asystentem zdrowienia oprócz tego, że jest to były pacjent, zostać? Czy są potrzebne konkretne predyspozycje, szkolenia, wykształcenie? 

AD: Przede wszystkim to są konkretne szkolenia, konkretne certyfikaty. Od strony pacjenta ważne jest to, że pacjent ma z kim porozmawiać, nie wysilając się – ja celowo używam takiej formy – na szczerość w stosunku do personelu medycznego. Nie zawsze i nie o wszystkim chcemy od razu powiedzieć lekarzowi, psychologowi. To też wymaga pewnego otwarcia od strony pacjenta, a pacjent w kryzysie może niekoniecznie też chcieć mówić o wszystkim otwarcie. Po to ma koordynatora i asystenta zdrowienia, który tak naprawdę jest jego przyjacielem, przyjaciółką, który go popilotuje, któremu powie: „Masz w tej chwili taką fazę, ja też to przeżywałem, zrobiłem to i to,  uważaj na to czy na tamto, a tutaj masz pomoc”. 

A jaka jest rola koordynatora w Centrum Zdrowia Psychicznego? 

AD: O ile asystent jest przyjacielem, to koordynator jest przewodnikiem pacjenta i dba o to, żeby pacjent pojawiał się na wizytach, dba o kontakt z pacjentem, o przekazywanie informacji wszystkim instytucjom pomocowym, z jakich ten pacjent korzysta, jest w kontakcie z lekarzem POZ pacjenta. Bierze też udział, tak jak i asystent zdrowienia, w spotkaniach całego zespołu terapeutycznego.  

Pierwsze Centrum Zdrowia Psychicznego w naszym województwie powstało 2018 roku, czyli mamy doświadczenia już kilkuletnie. Który region województwa jako pierwszy przystąpił do tej nowej formy opieki psychiatrycznej i jak to w tej chwili tam wygląda, z perspektywy tych kilku lat? 

AD: Pierwsze były Suwałki, i to bardzo szybko się rozprzestrzeniało na konkretne obszary i sąsiadujące powiaty. Mieliśmy tam do czynienia z takim modelem, który chcieliśmy wprowadzić w Białymstoku, czyli szpital w Suwałkach funkcjonował na zasadzie podwykonawstwa z dotychczasowymi świadczeniodawcami i tam nie było żadnych niepokojów społecznych, pacjenci przychodzili do swoich dotychczasowych poradni. Bo pacjent nie musi wiedzieć, że nastąpiła zmiana instytucyjna. On przychodzi do swojej poradni, ma tam spotkanie z zespołem terapeutycznym, z koordynatorem, lekarzem, psychologiem. Być może dostrzega to, że jest to trochę w inny sposób zorganizowane, że jest bardziej zaopiekowany, bezpieczny.  

Natomiast po całym roku funkcjonowania CZP w Białymstoku i w innych powiatach, które  dołączały w ciągu roku, mamy dane świadczące o tym, że chyba jednak o taką opiekę właśnie pacjentom chodzi. Bo w ubiegłym roku skorzystało z opieki CZP ponad 30000 osób, z czego około 70% pacjentów było w pomocy czynnej, czyli to są pacjenci z przewlekłymi zaburzeniami psychicznymi, którzy korzystają z opieki asystenta zdrowienia i z opieki koordynatora.  

Celem wprowadzenia CZP było zmniejszenie poziomu hospitalizacji psychiatrycznych. Jak przyłożymy liczbę pacjentów centrum do liczby hospitalizacji psychiatrycznych, to mniej więcej około 5% hospitalizacji psychiatrycznych jest jeszcze ciągle troszeczkę za dużo, ale już zauważamy tendencję spadkową. 

Bo też pacjent zaopiekowany w sposób ambulatoryjny rzadziej wymaga hospitalizacji. Pobyt w szpitalu psychiatrycznym to też jest swego rodzaju stygmatyzacja dla tych pacjentów. 

AD: Jest stygmatyzacja, jest to też dla pacjenta stres. Potem należy odbudować ten jego poziom bezpieczeństwa, który był do momentu hospitalizacji. 

Wiemy już, jak wygląda reforma w przypadku dorosłych, a jak to jest w przypadku dzieci i młodzieży? Przez wiele lat w województwie nie mieliśmy leczenia szpitalnego, były jedynie poradnie zdrowia psychicznego. W tej chwili od kilku lat już funkcjonuje oddział psychiatryczny przy Dziecięcym Szpitalu Klinicznym w Białymstoku. Jak ta opieka wygląda, gdzie rodzice czy opiekunowie mogą o taką pomoc dla swoich dzieci się ubiegać?

SŁ: Równocześnie z reformą psychiatrii dla dorosłych, ministerstwo przeprowadziło wielką reformę psychiatrii dziecięcej. W 2019 roku w zespole ministerialnym powstał taki pomysł, żeby zmienić rozproszoną opiekę psychiatryczną dziecięcą, która tak naprawdę nie była blisko środowiska, a w dużych miastach wojewódzkich. Postanowiono utworzyć 3 poziomy opieki specjalistycznej skierowanej do dzieci. I tak pierwszy poziom jest to stricte opieka środowiskowa, która jest najbliżej i zlokalizowana w jak najmniejszej jednostce terytorialnej, czyli powiecie. Ustalono, że na jeden ośrodek pierwszego poziomu powinno przypadać około 12,5 do 15 tys. osób poniżej osiemnastego roku życia. W województwie podlaskim mamy jeden ośrodek w każdym powiecie i w Białymstoku dodatkowo trzy. Czyli ta dostępność jest na optymalnym poziomie. Ośrodek ma za zadanie zapewnić swoim młodym podopiecznym wsparcie emocjonalne, ale także współpracę z innymi ośrodkami. Czyli to nie tylko kontakt pacjent – psycholog czy psychoterapeuta, ale także ewentualna pomoc w szkołach, w ośrodkach wychowawczych czy nawet w rodzinie tego podopiecznego.

A kogo spotkamy w takim ośrodku? Czy jest to psycholog czy psychiatra dziecięcy? Bo cały czas jesteśmy bombardowani informacjami o dużych problemach kadrowych, o braku psychiatrów dziecięcych. Kto w tym powiecie stanowi taką pierwszą pomoc?  

SŁ: Personel, który jest dostępny w tym pierwszym poziomie to psycholog, psychoterapeuta i terapeuta środowiskowy. To są osoby, które udzielają świadczeń w takim pierwszym kontakcie. To od nich ewentualnie wychodzi informacja, czy jest potrzeba dalszej konsultacji, czy jest wymagana opieka specjalistyczna na wyższych poziomach.

Drugi poziom jest już skoncentrowany na grupę powiatów, najczęściej na drugi poziom przypada od 4 do 5 pierwszych poziomów. Staramy się, żeby tych poziomów nie było za dużo, ale żeby one były faktycznie tak zorganizowane, żeby tej pomocy specjalistycznej udzielać wtedy, kiedy jest najbardziej potrzebna. W drugim poziomie mamy rozszerzenie personelu o lekarza specjalistę w dziedzinie psychiatrii dziecięcej oraz dodatkowo poza poradnią dodatkowo jest ośrodek dzienny rehabilitacyjny, gdzie dzieci są obejmowane zajęciami terapeutycznymi. Dla pacjentów, którzy takiej formy terapii potrzebują mamy tu terapię zajęciową, grupową, indywidualną, sesje rodzinne.

Jeśli chodzi o trzeci poziom, to tak jak pan profesor wspomniał, przez 11 lat nie mieliśmy opieki na poziomie szpitalnym dziecięcym. W 2022 roku udało się nam podpisać umowę po wieloletnich konsultacjach i próbach. W końcu DSK zorganizował taki oddział, przystąpił do konkursu i od 2022 roku udziela tych świadczeń na trzecim poziomie. W DSK jest szerszy pakiet opieki  – jest tu i poziom drugi i trzeci, czyli leczenie szpitalne. Tu na chwilę obecną, na 34 łóżka, które są przez nas zakontraktowane, obłożenie jest stałe – około 100%, a kolejka oczekujących jest zerowa, czyli szpital przyjmuje pacjentów na bieżąco. Nie ma takiego ryzyka, że pacjent wymagający opieki specjalistycznej musi czekać w bardzo długich kolejkach. 

Ostatnie lata to rozwój różnego rodzaju nowych technologii, technologii cyfrowych. To niesie za sobą postęp, ale z drugiej strony i uzależnienie. Młodzież jest bardzo w tym względzie bardzo podatna. Czy mamy dla takich młodych ludzi jakąś możliwość pomocy? 

SŁ: Tak, taki program został uruchomiony z uwagi na to, co się zadziało w trakcie pandemii czyli odizolowania. Ten okres pokazał, jaki jest problem z uzależnieniem od nowych technologii,  szczególnie wśród młodzieży. 

Ministerstwo wprowadziło program pilotażowy pt. Cyber pod koniec 2021 roku. W każdym województwie został wybrany jeden podmiot, który obejmował opieką dzieci i młodzież do 18 roku życia, które mogły mieć problem z uzależnieniem od nowych technologii cyfrowych. W naszym województwie taki program prowadzi Stowarzyszenie Droga w Białymstoku. Pacjenci mają zapewnioną tam pomoc psychologa, psychoterapeuty, terapeuty zajęciowego i lekarza psychiatry. Prowadzone są sesje grupowe, indywidualne, rodzinne. Czyli to też jest taki pakiet podobny do oferowanego w pierwszym poziomie opieki psychiatrycznej, ale jednak skupiający się na  uzależnieniu od nowych technologii. Pracują tam specjaliści, którzy tylko w tej kwestii się obracają, którzy wiedzą, jak podejść do tego pacjenta, czy faktycznie to jest już problem, czy jeszcze można nad tym zapanować. Prowadzona jest praca z pacjentem, ale i z jego rodzicem, wskazując mu, jakie metody może zastosować, aby temu dziecku ograniczać dostępność do technologii i uświadamiając, że nie robi się tym krzywdy.  Na początku zgłaszalność  do tego programu była bardzo mała, rzędu  12 osób. Ale już w kolejnym pełnym roku działaniami było objętych 485 osób. To pokazało, że są chętni, ale też, że jest problem, bo jednak ci pacjenci zaczęli się zgłaszać. Co też ministerstwo zauważyło, bo pierwotnie program miał zakończyć się w czerwcu br., ale zostanie przedłużony z uwagi na zgłaszalność.

AD: Bardzo często młodzież sobie nie uświadamia konsekwencji zbyt długiego, zbyt częstego korzystania z telefonu komórkowego. Z punktu widzenia piętnastolatka, telefon komórkowy i Internet, media społecznościowe to jest coś naturalnego. Tylko nie widzi czasu, jakie pochłania mu korzystanie z tego telefonu, tego że zanikają relacje w rodzinie, nie ma oparcia, nie ma rozmów. Ten młody człowiek jest wyizolowany z jego otoczenia naturalnego, a mało tego, jego rówieśnicy zachowują się tak samo. Gdzieś te więzi między młodzieżą też zanikają. 

To prawda – na przerwie w szkole zwykle wszyscy grzecznie siedzą na ławeczce, każdy ze swoim smartfonem i nikt ze sobą nie rozmawia, tylko do siebie piszą. Myślę, że ten problem jest na tyle duży, często niezauważony przez rodziców, bo dotyka on też rodziców, ponieważ oni też już są często uzależnieni od social mediów. A w jaki sposób można trafić na taką terapię do Stowarzyszenia Droga? 

SŁ: Do objęcia opieką nie jest wymagane skierowanie, wystarczy skontaktować się ze Stowarzyszeniem Droga i tam ustalić zasady przyjęcia. Tutaj akurat pacjent musi stawić się z rodzicem, czyli to rodzic powinien się skontaktować w sytuacji, kiedy widzi, że może być problem. Nie zawsze tak musi być, ale lepiej dmuchać na zimne i taki problem przedyskutować ze specjalistą i  być spokojnym, nawet jeśli dziecko nie zostanie objęte opieką lub będzie skierowane do innej formy opieki. 

Podsumowując – mamy wiele możliwości leczenia i najważniejsze jest to, żebyśmy się nie bali skorzystać z form pomocy, które są dostępne. 

AD: Czy tego chcemy, czy nie, to wszystkie prognozy zdrowotne wskazują na to, że zaburzeń psychiatrycznych, psychicznych, różnych manii, depresji po stronie pacjentów dorosłych, ale i dzieci, będziemy mieli coraz więcej i musimy się z tym zmierzyć. My się nie możemy wstydzić tego, że coś nas niepokoi. Depresja nie powstaje z dnia na dzień. Jest to też pewien proces. Nie możemy się wstydzić schorzenia psychicznego, depresji. Musimy starać się o pomoc. Wszystko da się wyprostować i wyprowadzić. A jak wiemy, mamy do kogo się zgłosić i mamy zapewnioną fantastyczną opiekę. 

]]> Pytanie do Specjalisty 2024. Pytania do pielęgniarki i położnej https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2024-pytania-do-pielegniarki-i-poloznej/ Mon, 22 Apr 2024 07:04:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=24976 Pytanie do Specjalisty. Pytania do pielęgniarki i położnej

dr Barbara Bebko i mgr. Bożena Mikiewicz

Rola pielęgniarek i położnych w systemie zdrowotnym była tematem ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gośćmi prof. Jana Kochanowicza były: położna dr n. o zdr. Barbara Bebko,  naczelna pielęgniarka w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku i Bożena Mikiewicz, pielęgniarka oddziałowa Oddziału Intensywnej Terapii USK w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty. Pytania do pielęgniarki i położnej
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2024 roku.

Spotkaliśmy się, aby porozmawiać o roli pielęgniarki i położnej w opiece nad naszym zdrowiem. To, że ja jestem lekarzem, to nie znaczy, że nie wymagam opieki, nie trzeba zadbać o zdrowie. A w organizacji ochrony zdrowia rola pielęgniarki i położnej jest ważna. Czym się  zajmuje na co dzień pielęgniarka? 

BM: Pielęgniarki udzielają świadczeń zdrowotnych, które mają na celu zachowanie zdrowia, przywrócenie zdrowia czy ratowanie zdrowia, świadczeń które są udzielane w czasie procesu leczenia. Muszą one ocenić warunki zdrowotne pacjenta, ocenić jego zapotrzebowanie na opiekę zdrowotną, na opiekę pielęgnacyjną. Jeżeli dokonają tej oceny, muszą też zaplanować sobie działania tak, żeby te deficyty na najwyższym poziomie uzupełnić. Poza tym praca pielęgniarki polega też na edukacji pacjentów, żeby utrzymać ten stan zdrowia. To też nie tylko świadczenia bezpośrednio przy pacjencie. Pielęgniarki wykonują swój zawód też poprzez naukę zawodu, czyli szkoląc na uczelniach, ucząc przyszłe koleżanki. Jest też praca w administracji na rzecz ochrony zdrowia, są także pielęgniarki, które prowadzą badania naukowe w dziedzinie pielęgniarstwa. Poza tym pielęgniarstwo to jest też praca na rzecz samorządu.  

Kontaktując się z szeroko pojętą ochroną zdrowia, czy to gdy idziemy do naszego lekarza rodzinnego, czy do specjalisty, czy na izbę przyjęć szpitala, wiele zadań wykonuje pielęgniarka. Pielęgniarki i pielęgniarze są na bloku operacyjnym, na oddziałach. Czyli w całokształcie ochrony zdrowia na każdym etapie, w każdym miejscu są pielęgniarki, ale i pielęgniarze – bo panów chyba też przybywa w tym zawodzie? 

BM: Panowie coraz częściej wybierają ten zawód, widać to po studentach, którzy przychodzą z uczelni na praktyki na oddziałach, że już jest znaczna ich grupa. I bardzo dobrze, bo są takie obszary, gdzie jednak w kwestiach technicznych panowie są niezastąpieni.  

A czym zajmują się położne?  

BB: To wszystko, co powiedziała pani Bożena, oczywiście położna również wykonuje. Przede wszystkim zgodnie z ustawą o pielęgniarkach i położnych – to bardzo ważny dla nas akt prawy, który powstał dawno temu, teraz następuje jego nowelizacja. Położna przede wszystkim pracuje w obrębie kobiety i z kobietą i w obrębie noworodka, czyli na oddziałach położniczo-ginekologicznych, noworodkowych oraz jako położna środowiskowa. Zawód położnej również jest samodzielnym zawodem, tak jak zawód pielęgniarka. 

Czyli panowie nie mogą być pod opieką położnej?  

BB: Niestety nie, zabrania tego ustawa. Jest w niej napisane, że położna może opiekować się płcią męską do ósmego tygodnia, czyli 2 miesiąca życia. Potem taki noworodek zostaje przekazany pod opiekę pielęgniarki z POZ i to ona sprawuje nad nim opiekę. Oczywiście dziewczynka nadal jest pod opieką położnej, ponieważ dziewczynki i kobiety w różnym okresie rozwoju mogą potrzebować pomocy położnej i w tym aspekcie to jest położna środowiskowa. 

Kto może wykonywać zawód pielęgniarki  i położnej? Czy mówimy o jakiejś szczególnej predyspozycji do tego zawodu? 

BM: Predyspozycje zapewne trzeba mieć, ale wykonywanie zawodu pielęgniarki jest przede wszystkim uwarunkowane prawnie. Określa to ustawa o zawodzie pielęgniarki i położnej z 15 lipca 2011 r.  W myśl tej ustawy pielęgniarka, aby mogła wykonywać swój zawód musi przede wszystkim posiadać prawo wykonywania zawodu. Jest ono przyznawane przez Okręgową Radę Pielęgniarek i Położnych osobom, które przedstawią świadectwo ukończenia lub też dyplom ukończenia szkoły pielęgniarskiej. Te osoby muszą posiadać pełną zdolność prawną,  mieć nieposzlakowaną opinię i przedstawić też zaświadczenie o stanie zdrowia.  

Nie wystarczą tu same predyspozycje  – że ktoś chce być pielęgniarką, bo się potrafi opiekować itd. To jest profesja, która musi być poparta dyplomem. 

Natomiast jeśli chodzi o predyspozycja, to na pewno trzeba mieć empatię, być wrażliwym na ludzkie cierpienie. Trzeba chcieć pomagać ludziom i być odpornym na stres. Na oddziale, w którym pracuję, większość działań wiąże się z ratowaniem życia ludzkiego, pacjenci są w stanie bezpośredniego zagrożenia życia, więc żeby sprawnie wykonywać swoje zadania, czynności, pielęgniarka musi mieć odporność na stres. 

Czy w przypadku położnych potrzebne są takie same cechy? 

BB: To zależy od tego, gdzie ta pielęgniarka czy położna będzie pracować. Często osoba, która wybiera kierunek pielęgniarstwo, położnictwo zderza się potem z rzeczywistością szpitalnego oddziału, którą tak naprawdę dla niego jest bardzo obca, ponieważ ma do czynienia z życiem ludzkim, z największą wartością, jaką jest zdrowie. Niejednokrotnie rozmawiając z położnymi i pielęgniarkami, zastanawiają się, że to chyba nie jest do końca to, co sobie wyobrażali idąc na te studia.  Bo tu potrzebna jest empatia, cierpliwość, ale również postawienie się w sytuacji drugiego człowieka. Bo ja mogę być zawsze też osobą chorą, ktoś z mojej rodziny może być również pacjentem. I wyobrażenie sobie tego, jest wydaje mi się też bardzo istotne. Myślę też, że ważne jest dobre komunikowanie się, ponieważ to nie tylko pacjent, ale również i jego rodzina, która niejednokrotnie jest dla nas pomocna, jako dla zespołu terapeutycznego, ale niestety niejednokrotnie ma też inne wyobrażenie na temat hospitalizacji czy stosowanych przez pielęgniarkę czy położną metod.

A przede wszystkim my jako pacjenci i ta rodzina jesteśmy w przeogromnym stresie, ponieważ mamy duże zagrożenie dla naszego zdrowia i życia. I nie zawsze potrafimy sobie z tym poradzić, co jest zresztą zresztą zrozumiałe. A czego my jako pacjenci możemy oczekiwać od pielęgniarki? Na przestrzeni lat te uprawnienia zawodowe się rozwijają. W ostatnim czasie słyszymy o wizytach specjalistycznych, ale też o wystawianiu recept przez pielęgniarki.  

BM: Te uprawnienia były stopniowo rozszerzane, bo zarówno jedna ustawa o zawodzie pielęgniarki i położnej, jak i druga poszerzyła kompetencje i taką swobodę decyzyjności co do świadczeń  pielęgnacyjnych. Obecnie pielęgniarka ma możliwość wypisywania recept, ordynowania leków, z wyłączeniem tych, które mają określone substancje silnie działające. Może też ordynować środki, które są przeznaczone potem do dalszej pielęgnacji w domu pacjenta, np. opatrunki, cewniki, materace przeciwodleżynowe. Oczywiście jest to związanego kontynuacja leczenia. Poza tym może wykonać badanie fizykalne i może też udzielać porad. Wiąże się to oczywiście z tym, że musi posiadać określone kwalifikacje i kompetencje.

A jak jest w przypadku pań położnych? I czy panowie też wykonują ten zawód? 

BB: Jeżeli chodzi o Białystok, to mieliśmy jednego pana, który studiował na Wydziale Nauk o Zdrowiu UMB kierunek położnictwo. Obecnie pracuje na Uniwersytecie, czyli tak naprawdę w swoim zawodzie, bo uczy przyszłe pielęgniarki, przyszłe położne. Nie pracował nigdy na oddziale. 

Jeżeli chodzi o samodzielność zawodu pielęgniarki czy też położnej, to ministerstwo zdrowia wyszło naprzeciw, jeżeli chodzi o nadanie pewnych kompetencji dla nas i możemy od 2019 roku udzielać samodzielnych porad. To są porady w obrębie diabetologii, kardiologii, chirurgii, porady położnicze i ginekologiczne. Wydaje mi się, że tak naprawdę nasze społeczeństwo nie do końca ma wiedzę, że mając możliwość kontaktu z lekarzem, który jest wiodącym, jeżeli chodzi o jednostkę chorobową danego pacjenta, ma również możliwość spotkania się z pielęgniarką, co daje takie holistyczne podejście do tego pacjenta, zwiększa jego potencjał, jeżeli chodzi o zdrowienie. My, pracując w zespole interdyscyplinarnym: lekarz, pielęgniarka czy położna, widzimy pacjenta w szerszy sposób. Wydaje się, że wówczas pacjent ma możliwość szybszego powrotu do zdrowia, do pracy, do rodziny. 

Jeżeli mówimy o zawodzie położnej na przekroju wieków, już w Starym Testamencie jest wspomniane, że była położna, która przyjmowała porody, również Arystoteles wspomina o kobiecie, która przyjmowała porody, która miała ogromne doświadczenie i ogromny prestiż w tamtejszych czasach.  

W Europie położna się pojawiła tak naprawdę we Francji i w Niemczech w XVII wieku. W Polsce pierwsza szkoła była we Lwowie w 1773 roku, a w Krakowie pierwsza bardzo dobra szkoła była na przełomie XVII/XIX w. Później po drugiej wojnie  światowej niestety nastąpił troszeczkę zwrot, jeżeli chodzi o pracy położnej, ponieważ wówczas powstały tak zwane izby porodowe, no i były oddziały. Nastąpiła ogromna medykalizacja porodu. Wszedł również też ginekolog jako płeć męska. Obecnie trend się diametralnie zmienił. Wychodzimy z tej medykalizacji, wchodzimy w zupełnie inny obszar, czyli naturalne podejście do aspektu porodu, ciąży. I do tego jest właśnie położna przygotowana. Położna samodzielnie może prowadzić fizjologiczną ciążę, może samodzielnie prowadzić poród fizjologiczny. Od jakiegoś czasu jest otwarty Dom Narodzin w Warszawie, gdzie tylko i wyłącznie pracują położne i to położne od samego początku, czyli od przyjęcia pacjentki do wypisu. sprawują opiekę nad taką kobietą. 

Dążymy do naturalnych porodów, natomiast wiąże się to też z bólem, który powoduje dyskomfort. Czy w tym przypadku, jeśli są tylko same panie położne, pacjentki rodzące mają szansę na znieczulenie porodu? 

BB: Oczywiście, dlatego, że to jest tylko pewna alternatywa. Oczywiście są porody tak zwane rodzinne. W szpitalu klinicznym realizujemy takie porody. Pacjentce towarzyszy bliska osoba, to nie musi być mąż czy ojciec dziecka, to może być również przyjaciółka, mama, osoba zaufana i pacjentka sama wybiera, czy chce rodzić bez znieczulenia, czy ze znieczuleniem. O tym mówi bardzo ważny dokument dla położnych i pacjentek – standard opieki okołoporodowej, gdzie krok po kroku, czyli tydzień po tygodniu, mamy informację, co takiej pacjentce ciężarnej się należy. I tak samo w czasie porodu, jeżeli chce mieć znieczulenie, oczywiście ma do tego prawo, a my jako podmiot leczniczy, który realizuje zadania Ministerstwa Zdrowia, powinniśmy to uszanować. Oczywiście to są dodatkowe elementy, dlatego, że na taką salę powinny również wkroczyć lekarz anestezjolog, położna z odpowiednimi kwalifikacjami. Ale pacjentki powinny same wybierać, jak chciałyby rodzić.  

Czy położne też nabyły jakieś dodatkowe kompetencje w ostatnich latach? Mogą np. wypisywać recepty? 

BB: Tak, zarówno pielęgniarki jak i położne mogą wypisać receptę, oczywiście w zależności od kwalifikacji. Mogą też udzielać samodzielnie porad laktacyjnych dla pacjentki w domu, nie tylko na oddziale. Pacjentka, która rodzi ma zgodnie ze standardem opieki okołoporodowej, mieć możliwość spotkania się z położną laktacyjną, która powinna nauczyć ją, w jaki sposób naturalnie karmić. Taka pacjentka jest przekazywana do położnej środowiskowej i tam ciąg dalszy takiej opieki sprawowanej nad pacjentką i noworodkiem się odbywa. Ta porada laktacyjna może mieć miejsce w czasie całego okresu karmienia, który może trwać nawet i do drugiego roku życia dziecka, zgodnie z zaleceniami WHO. 

Co pielęgniarka może zrobić bez zlecenia lekarskiego, na jakie świadczenia medyczne możemy tu liczyć? 

BM: W zakresie świadczeń zapobiegawczych to na pewno edukacja pacjenta i jego rodziny w przypadku cukrzycy. W zakresie zdrowia psychicznego to edukacja osób, które mają problem z uzależnieniami. W zakresie świadczeń diagnostycznych to między innymi wykonywanie badań fizykalnych, np. monitorowanie poziomu znieczulania. Jeżeli chodzi o świadczenia lecznicze, to pielęgniarki ostatnimi laty nabyły duże umiejętności, doświadczenie i kwalifikacje odnośnie leczenia ran. W tej dziedzinie mogą dobierać same metody leczenia ran. Jest to trochę nie do końca doprecyzowane prawnie, bo czasami, jeżeli chodzi o ranę chirurgiczną, to trochę obawiają się, że wyjść do poza swoje kompetencje. Niemniej pielęgniarki coraz częściej otwierają swoje gabinety, gdzie doradzają pacjentom, jak radzić sobie z raną. Oczywiście wszystko jest uwarunkowane tym, że mają ku temu odpowiednie kwalifikacje. 

Głównie chodzi tu o rany przewlekłe podudzi, w stopie cukrzycowej. 

BM: To stopa cukrzycowa, ale często też rany pooperacyjne, które różnie się goją, i pacjent, jak wychodzi do domu, ma z tym problem. Pielęgniarki współpracują w tych kwestiach z lekarzami, bo  to jest na tej zasadzie, że mają prawo dobrać rodzaj opatrunku i metodę leczenia rany, ale jeżeli coś wymaga konsultacji, to wysyłają do chirurga. 

W przypadku pań położnych porada laktacyjna rzeczą jest oczywistą. A jakie są dodatkowe  kompetencje czy uprawnienia, które dają możliwość szerszej opieki nad paniami? 

BB: To prowadzenie fizjologicznego porodu. Kiedyś praktycznie poród był nie tyle zmarginalizowany, jeżeli chodzi o farmakoterapię, ale było tam dużo obszarów, jeżeli chodzi o pracę lekarza. Teraz, jeżeli mamy do czynienia z typowym porodem fizjologicznym, to przy takiej pacjentce jest tylko i wyłącznie położna. Oczywiście czuwa lekarz, który jest na dyżurze, ale to położna odpowiada za efekt i etapy postępowania. Jeżeli mamy do czynienia z porodem fizjologicznym i noworodkiem fizjologicznym, czyli noworodkiem donoszonym, który w skali Apgar został oceniony w punktacji dobrej lub bardzo dobrej, to bezpośrednio opiekę sprawuje położna na oddziale noworodkowym. Czyli ona podejmuje decyzję, gdzie on będzie leżał, czy można go przekazać do matki na rooming in. Wydaje mi się, że to są bardzo ważne aspekty, aczkolwiek nie do końca położne może zdają sobie z tego sprawę, że to jest taka odpowiedzialność, bo mamy do czynienia z najmniejszym pacjentem, który nie powie, że go boli noga lub głowa. Tu bardzo ważna jest obserwacja w tym okresie poporodowym, gdzie w razie potrzeby wkracza lekarz neonatolog. 

Dużą rolę przykłada się w tej chwili do laktacji i rola położnych jest w tym względzie nieoceniona, bo radzą młodym matkom jak najlepiej zadbać o to, aby ta laktacja była obfita i  żeby  dziecko nie głodowało. Czy jakieś wskazówki dla młodych mam można by tu przekazać?

BB: Wydaje mi się, że trzeba tutaj zacząć od początku, czyli na przykład od szkoły rodzenia, ewentualnie spotkanie się z położną środowiskową, która w ramach swoich kompetencji może udzielać porad tych związanych z ciążą. W szkole rodzenia położna przekazuje informacje dotyczące prawidłowości w żywieniu noworodka, odnośnie technik karmienia i związanych z tym ewentualnie patologii. Informacje związane z laktacją przekazuje położna laktacyjna, która jest na oddziale noworodkowym. Najważniejsze, co możemy przekazać dla pacjentki, to jest przede wszystkim uwierzenie w siebie i w to, że się uda, bo tak naprawdę karmienie piersią troszkę zaczyna się od głowy, od jej takich mocnych stron. I to my położne jesteśmy od tego, by te mocne strony zauważyć u pacjentki. My mówimy: dasz radę, potrafisz. Trudności są, ale są po to, żeby je ewentualnie zminimalizować. Tych trudności może też wcale nie być. Przekazujemy też ważne aspekty dotyczące prawidłowego żywienia w formie edukacji, różnego rodzaju broszur. 

Jeśli młoda matka ma za dużo mleka, czy mamy na to jakiś sposób? 

BB: Tak mamy sposób. Od stycznia w USK otworzyliśmy bank mleka kobiecego, ponieważ nie każda mama może karmić swoim pokarmem, z różnych przyczyn, niezależnych od siebie, a dziecko wcześniak czy na przykład chory noworodek, powinien być żywiony tym optymalnym najlepszym pokarmem. Oprócz pokarmu matki, tym drugim pokarmem z wyboru powinno być mleko z banku mleka kobiecego. Zachęcam panie, jeżeli mają za dużo pokarmu, aby się podzieliły tym mlekiem. Jest ono nazywane białą krwią. Oczywiście musi być tu o spełnionych szereg wymogów, od wywiadu, poprzez badania tego mleka, ale również i zgodę matki noworodka, dla którego to mleko przekażemy. Mamy już pierwsze dawczynie, już karmimy tym mlekiem pierwsze wcześniaki, które u nas się rodzą. Przybierają na wadze, mają się dobrze.

Czyli to mleko jest dedykowane dla wcześniaków i noworodków chorych. To nie ma tak, że można sobie zamówić takie mleko w banku mleka, bo nie chcemy karmić własnym? 

BB: Obecnie nie ma takiej możliwości, a co przyniesie nam jutro? Nie wiem. 

Czasem problemem są zlecenia lekarskie, co do których pielęgniarki lub położne mówią, że nie mogą ich wykonać. Jakie mogą być problemy na styku lekarz – pielęgniarka? Jako lekarz, też z dużym zainteresowaniem o tym posłucham. 

BM: Zdarzają się sytuacje, kiedy pielęgniarka ma prawo odmówić wykonania zlecenia lekarskiego, jeżeli to wykracza poza jej kompetencje, kwalifikacje i jeżeli coś jest niezgodne  z jej sumieniem. Ale warunek jest taki, że nie może tego zrobić, kiedy odmowa tego zlecenia mogłaby spowodować poważny uszczerbek na zdrowiu i zawsze w przypadku odmowy musi być bezpośrednio poinformowany lekarz, który wydał to zlecenie, tudzież osoba przełożona pielęgniarki. Zawsze powinno być to wpisane w dokumentację medyczną pacjenta. Może też odmówić wtedy, kiedy sytuacja zdrowotna pacjenta od czasu wystawienia zlecenia do realizacji się zmieniła, czyli zadziały się takie czynniki, że wykonanie tego zlecenia spowodowałoby niekorzystny wpływ na stan zdrowia pacjenta. Na pewno to nie wygląda w ten sposób, że „odmawiam i nie wykonam”, tylko po prostu informuję lekarza że np. pacjent ma zlecony wlew z chlorkiem potasu, a poziom z ostatnich badań wychodzi wysoki, wtedy lekarz po prostu to koryguje. Pielęgniarka musi być czujna, bo  ponosi taką samą odpowiedzialność, w przypadku jakiegoś błędu, który zawsze może się wydarzyć,  więc poniekąd weryfikuje wpis, który jest w dokumentacji pacjenta. 

Czy możemy określić obowiązki pielęgniarki i położnej? Czy panie mają w jakiś sposób to zapisane? 

BM: Przede wszystkim pielęgniarka musi z należytą starannością wykonywać swoje obowiązki, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, w oparciu o prawa pacjenta, o kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej. I pielęgniarka, która jest czynna zawodowo, powinna się ustawicznie kształcić, żeby pracować zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, dlatego, że w medycynie postęp jest tak szybki, że nie można się zatrzymać, bo wtedy się cofamy. 

W szpitalu organizujemy takie szkolenia, które są obowiązkowe dla personelu, po to właśnie, żeby poprzez kształcenie  zapewnić bezpieczeństwo i dla personelu, i dla pacjenta. 

W przypadku lekarzy mamy cały cykl kształcenia podyplomowego, robimy specjalizacje, różnego rodzaju kursy doskonalące. Jak w przypadku położnych i pielęgniarek to się odbywa i czy są możliwości takiego dalszego kształcenia? 

BB: Mamy 4 formy kształcenia podyplomowego. Jest to kurs specjalistyczny, kursy kwalifikacyjne, specjalizacje w dziedzinie pielęgniarstwa i kursy różnego rodzaju dokształcające. I pielęgniarka, położna mając na uwadze to ustawiczne kształcenie, które jest wpisane w nasz zawód, ustawę, powinna podnosić swoje kwalifikacje. Zawód lekarski ma coś takiego jak punkty edukacyjne, pielęgniarki i położne nie są obecnie zobligowane do zbierania tych punktów edukacyjnych, czy udokumentowania, że odbyły te kształcenie. Ale Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych już przymierza się do trochę innego podejścia do tego ustawicznego kształcenia właśnie poprzez zbieranie tych punktów i udokumentowywanie. Prawdopodobnie raz na 5 lat będą weryfikowane kwalifikacje pielęgniarek i położnych. Te kwalifikacje to przede wszystkim wiedza, ale to też  i bezpieczeństwo pacjenta. 

Czy pielęgniarka może zastąpić położną, a położna pielęgniarkę? 

BB: Nie, to są dwa odrębne zawody, samodzielne, które mają trochę inny tok kształcenia, aczkolwiek na Wydziale Nauk o Zdrowiu UMB. Ale mamy dwa wydziały: pielęgniarski i położniczy. Jeżeli chodzi o położną, to w obszarze zajęć, wszystkich praktycznych, ćwiczeń, student ma obszary położniczo-noworodkowo-ginekologiczne i POZ, a student pielęgniarstwa –  pozostałe.  

Co sprawia, że zawód pielęgniarki i położnej jest takim zawodem samodzielnym, niezależnym?  

BM: Dzięki ustawie o zawodzie pielęgniarki i położnej zarówno tej z 1996 roku, jak i z 2011 roku pielęgniarki zyskały większy zakres, jeżeli chodzi o autonomię w wykonywaniu różnego rodzaju świadczeń, czyli stały się zawodem samodzielnym i od tego czasu nie są postrzegane przez pryzmat tylko i wyłącznie zleceń lekarskich. Zawód pielęgniarki to jest profesja wyuczona, pielęgniarka jest zobligowana do ciągłego ustawicznego kształcenia. Pielęgniarka stała się raczej takim współpartnerem, jeżeli chodzi o współpracę z lekarzem. Myślę, że jej wiedza, to, że ma kontakt z pacjentem przez 24 godziny w 7 dni w tygodniu, powoduje że jej spostrzeżenia są na tyle rzetelne i kompetentne, że lekarze dostrzegają w niej partnera w pracy. Mamy swoją swoją działkę,  wykonujemy zlecenia lekarskie, ale wykonujemy je w oparciu o własną wiedzę, własne doświadczenie. Nikt nie daje nam konkretnych wskazówek jak coś wykonać, my musimy tę wiedzę posiadać. I nie jest tak, że lekarz stoi i nas pilnuje. 

Czy coś szczególnego jeszcze można dodać ze strony położnych? 

BB: Położna towarzyszy kobiecie od narodzin do śmierci i uczestniczy chyba w najcudowniejszym momencie jej życia, czyli pojawieniu się tego nowego życia. I wydaje mi się, że to dodaje wyjątkowości dla tego zawodu. Cud narodzin, cud pierwszego krzyku młodego człowieka jest niezapomniany. 

]]>