palenie – Radio Orthodoxia 102,7FM

Pytanie do Specjalisty. Jak rzucić palenie?

Paulina Bojarska — Thu, 03 Aug 2023 17:08:00 +0000

Pytanie do Specjalisty. Jak rzucić palenie?

prof. Napoleon Waszkiewicz

Jak radzić sobie z uzależnieniem od palenia – to temat ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Napoleon Waszkiewicz, kierownik Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia

Pytanie do specjalisty. Jak rzucić palenie?

00:00 / 00:43:59

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2023 roku.

Mamy porozmawiać dzisiaj o uzależnieniu od palenia. Ale zanim przejdziemy do tego tematu, poświęćmy chwilę organizacji pracy Kliniki Psychiatrii UMB. W ciągu ostatniego roku to się zmieniło i klinika nie jest już w Choroszczy, tylko przy Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Białymstoku. Jak ocenia pan te zmiany, jak się teraz pracuje?

Warunki są bardzo dobre i o to mi chodziło, żeby ten nasz pacjent, który jest szczególnie wrażliwy na otoczenie zewnętrzne, na to jak się go traktuje, miał warunki takie, które spełniają już standardy ogólnoświatowe. To powoduje, że on rzeczywiście lepiej się czuje i czuje się bardziej poważnie traktowany, bardziej ważny. I do takich lepszych warunków szybko można się przyzwyczaić.

Jesteśmy w obliczu reorganizacji leczenia. Kiedyś mieliśmy poradnie, oddziały szpitale, a teraz mamy nowy projekt – Centra Zdrowia Psychicznego. Co to takiego jest i jak to wpłynie na nasze zdrowie psychiczne? Czy to jest krok w dobrym kierunku?

W dobrym, bo to jest sprawdzone już na świecie, ma też sporo lat ten projekt w Polsce. W Białymstoku te centra powstały od nowego roku. To ma za zadanie koordynację pracy, pomocy pacjentowi. I to jest bardzo dobry projekt. Tylko wszystko musi być w normie. Nie jest możliwe, żeby np. odejść całkowicie od szpitali psychiatrycznych. Był kiedyś taki projekt w Niemczech i we Włoszech, gdzie próbowano maksymalnie ograniczyć i w ogóle pozbyć się oddziałów psychiatrycznych i pójść w kierunku centrów zdrowia psychicznego, czyli z wyjściem do pacjenta, ale okazało się, że oddziały też są potrzebne, oczywiście mniejsze, a nie ogromne, gdzie ta opieka ogranicza się tylko do przetrzymywania pacjenta. Bo potem taka osoba wychodzi z oddziału do swego środowiska i ma znów te same trudności. Natomiast w swoim środowisku taki pacjent czuje się bezpieczniej i łatwiej się nim zaopiekować. Dlatego większy sens ma taka pomoc w miejscu życia pacjenta i to przyświecało głównie powstaniu tych centrów zdrowia psychicznego. Działa w nich też ta opieka środowiskowa, gdzie jeździ się do pacjenta. Nasza Klinika Psychiatrii też jest częścią Centrum Zdrowia Psychicznego, czyli oddział też służy tym pacjentom, którzy wymagają hospitalizacji.

Panie profesorze, wracamy do tematu naszego dzisiejszego spotkania. Mimo wielu akcji medialnych, ale też negatywnego postrzegania palenia, cały czas mam wrażenie, że palaczy nie ubywa, a wręcz taka nieformalna moda wśród młodzieży powoduje, że liczba osób palących, mimo udowodnionego toksycznego wpływu na organizm, rośnie. Dlaczego nie udaje się, mimo takiego zaangażowania, ograniczyć palenia?

Bo te legalne substancje psychoaktywne, które są na rynku, jak alkohol czy nikotyna, ale też nie zapominajmy o kawie, bo kofeina jest stymulantem, pomagają nam poprawić nastrój. Generalnie ludzie lubią sobie czasami poprawiać nastrój różnymi substancjami. I tak naprawdę jest to ta nisza. Jak kiedyś wprowadzono „suchoj zakon” w Rosji, czy też prohibicję w Stanach Zjednoczonych i nie sprzedawano oficjalnie alkoholu, to się okazało, że tego alkoholu sprzedawano więcej, tylko że pod ziemią i nie było pieniędzy na walkę profilaktyczną z tym uzależnieniem. Dlatego też część osób pali, bo sobie w ten sposób próbuje pomagać. Oczywiście jest to nie najlepszy sposób na pomoc, ale możemy jedynie uświadamiać społeczeństwo i w miarę to kontrolować, całkowita redukcja nie jest raczej możliwa. Natomiast wchodzą różne nowe formy palenia. Kiedyś były tylko zwykłe papierosy i paliło 20 proc. populacji. Teraz pali trochę mniej, ale te zwykłe papierosy są w mniejszym stopniu produkowane i mniejsze jest rozpowszechnienie palenia tradycyjnych papierosów. Są one w tej chwili zastępowane przez elektroniczne papierosy czy podgrzewacze tytoniu. Jest takie badanie przeprowadzone wśród młodzieży, które mówi, że o ile w ciągu ostatnich lat nastąpiła rzeczywiście redukcja palenia tradycyjnych papierosów, to 20 razy wzrosło palenie tych elektronicznych. Więc tak naprawdę mnóstwo osób, które w ogóle by nie paliły nikotyny w tej chwili sięga po te elektroniczne papierosy. I te szkody na tym polegają, że generalnie te nowe papierosy są niby zdrowsze, ale one nie są zdrowe. Pamiętam jak w USA taki bardzo duży koncern produkujący m.in. te elektroniczne papierosy oraz podgrzewacze tytoniu, zaczął reklamować je w szkołach, że są zdrowsze od tradycyjnych papierosów. I co zostało w głowie młodzieży – to, że one są zdrowe. Do tego te zwykłe papierosy śmierdzą, a te nowe – nie, one nawet pachną, co tak naprawdę ma też zachęcić młodzież do palenia. A jak pali młodzież, to później dorośli palą także. I w efekcie o ile ta szkodliwość elektronicznych form dla zdrowia jest mniejsza, to szkodliwość społeczna jest dużo większa w tej chwili niż tych tradycyjnych papierosów.

Czy możemy określić, kto głównie sięga po papierosy? Młodzieżą na pewno kieruje ciekawość, ale czy możemy tu też określić status emocjonalny takiej osoby, która sięgając najpierw z ciekawości, ma też większe ryzyko na uzależnienie od palenia?

Tak, ale to na wszystkie uzależnienia można tak naprawdę rozpropagować tego typu idee. Jest udowodnione, że osoby, które mają jakiegoś rodzaju trudności emocjonalne, jakiś rodzaj konfliktów, czy odczuwają przewlekły stres, próbują redukować to sobie różnymi substancjami, między innymi papierosami. Bo to coś tam na chwilę im daje. Choć na dłuższą metę coś też zabiera, jak każdy nałóg. Ale te chwilowe poprawy są na tyle atrakcyjne tym osobom, że one regulują sobie emocje w ten sposób. Przecież w zwykłych papierosach są też m.in. substancje przeciwdepresyjne, tak zwane inhibitory monoaminooksydazy, które podnoszą trochę nastrój. Stąd na przykład po odstawieniu tradycyjnych papierosów czasami nawet potrafi wystąpić depresja. I oczywiście w zwykłych papierosach jest mnóstwo innych substancji, które są spalane w tych 700- 800 stopniach i powodują też wszelkiego rodzaju nowotwory, choroby serca i innych narządów.

Natomiast podgrzewacze spalają się w 300 stopniach i tam już związki karcynogenne występują w mniejszym stężeniu, ale występują. Z kolei elektroniczne biosy mają 150 stopni spalania i tam niewiele jest tych substancji karcynogennych, ale pojedyncze aldehydy też jakieś się znajdą. Więc tak naprawdę w tych nowych formach jest niby dużo mniejsza szkodliwość dla zdrowia, ale dużo więcej osób w społeczeństwie je pali, więc ta szkodliwość jest jednak duża. To tak jak z alkoholem – niby substancją bardzo mocno szkodliwą nie jest, ale jak rozpowszechnienie picia jest bardzo duże w populacji, to tak naprawdę szkodliwość społeczna jest ogromna.

Panie profesorze, a czy zmienia się ten profil osób, które się uzależniają, na przestrzeni lat? Wcześniej byliśmy głównie poddawani reklamom, było to modne. Pamiętam filmy, gdzie papieros był takim atrybutem, czy słynną reklamę papierosów z kowbojem. Teraz tego nie ma. Czy teraz inna grupa osób się uzależnia?

Palą ci, którzy mają trudności z odstawieniem palenia. Wcześniej więcej osób rzeczywiście paliło, teraz trochę mniej, ale odstawiły te osoby, które dały radę odstawić. W ostatnich latach zmieniło się prawo, palenie jest piętnowane, nie można palić w wielu miejscach publicznych czy w zakładach pracy. Ograniczyło to, jak należało się spodziewać, ten proces palenia. Ale część osób sobie nie radzi z odstawieniem, bo ma jakieś trudności, jest to im potrzebne, gdzieś tam reguluje im ten dzień, wprowadza jakiś harmonogram. Tym osobom można pomóc. Trzeba wyjść od przyczyny palenia, ale też od tych trudności. Można pomóc terapią, ale też farmakologicznie.

Jeśli chcemy z tego uzależnienia się wyplątać, dać szansę, może nie na cofnięcie się zmian, które w organizmie zaistniały, ale na spowolnienie czy ich zahamowanie, jak należałoby się do tego zabrać? Czy jest jakaś taka złota recepta, czy raczej trzeba się nastawić na żmudny, cierpliwy proces takiego pozbywania się nałogu?

To tak jak we wszystkich nałogach i chorobach, jest to bardzo zależne od danej osoby, profilu osobowościowego. Jeżeli była przyczyna ewidentna tego nałogu, to można się zająć tą przyczyną i zredukować troszkę napięcia z tym związane i być może skutkiem będzie zaprzestanie palenia. Natomiast jeżeli trudno jest to zostawić, to możemy oprócz terapii czy rozmowy o szkodliwości palenia, pomóc pacjentowi farmakologicznie. Mamy mnóstwo leków, które pomagają. Jest nikotynowa terapia zastępcza, mamy gumy, spreje itd. Są inhalatory z nikotyną, pomocne dla osób, które nie wiedzą, co zrobić z rękami po odstawieniu papierosów. Te inhalatory wyglądają jak papieros i dostarczają nikotynę, ale to jest jedna substancja, a nie setki lub tysiące wywołujących nowotwory i choroby wszystkich narządów. Możemy też dołączyć leki. Mamy np. bupropion, lek, który był początkowo lekiem przeciwdepresyjnym, ale zaobserwowano, że 1/3, a nawet więcej pacjentów redukuje lub rzuca palenie w trakcie stosowania tego leku. I później stał się lekiem w terapii antynikotynowej. Mamy np. wareniklinę, która działa podobnie jak nikotyna, na podobne receptory. Możemy też przejść na formy zastępcze redukcji szkód, czyli na przykład na te elektroniczne papierosy albo na podgrzewacze tytoniu. Będzie mniejsza szkoda dla organizmu i łatwiejsze rozstanie w nałogiem. Mamy naprawdę mnóstwo możliwości. Dodam, że nikotynowe terapie zastępcze weszły w roku, w którym się urodziłem – 1978. Wtedy zastosowano pierwszy raz gumy nikotynowe u palaczy przebywających na łodziach podwodnych w Norwegii. I okazało się to sukcesem.

Na opakowaniach papierosów mamy różne obrazki, które mają odstraszać od palenia. Ale zwykle jest tak, że palacz nawet jak na to patrzy, to tego nie widzi, ponieważ jest to coś negatywnego, co go w jakiś sposób stygmatyzuje. Czy można powiedzieć, że bardziej przejmują się tymi obrazkami osoby niepalące, bo one je widzą, a palacz w ogóle ich nie dostrzega?

W przypadku palacza następuje tu adaptacja do bodźca, poza tym nie chce tego dostrzegać, bo z drugiej strony palenie coś mu daje, coś robi w jego organizmie, w jego psychice. Żeby ten zysk z niepalenia był widoczny, to musi trochę lat upłynąć. Natomiast odstawienie papierosów jest natychmiast odczuwalne, prowadzi dość szybko do pogorszenia samopoczucia. To ta przyczyna. Mimo, że taki obrazek na opakowaniu papierosów może na chwilę odstraszyć, po jakimś czasie nałóg przeważa. Ale też nie u wszystkich, bo jednak pewna skuteczność tych obrazków została zaobserwowana. Natomiast mogą one zniechęcać do rozpoczęcia palenia te osoby, które nie palą.

Pytanie od Słuchaczki: Przez 20 lat byłam palaczem papierosów, od 2 lat nie palę. W jakim czasie mój organizm się zregeneruje?

Jak się bardzo długo paliło, to organizm przez wiele lat będzie się naprawiać. Na pewno pierwsze efekty można zaobserwować po pół roku – roku od rzucenia palenia, jest już dużo lepsze samopoczucie. Ale trzeba pamiętać, że płuca, mózg, inne organy były długo uszkadzane i ta regeneracja potrwa. Oczywiście jest to też osobniczo zmienne, osoba młoda zregeneruje się szybciej, starsza – wolniej.

Pytanie od Słuchaczki: Mój sąsiad ma ponad 80 lat, całe życie palił, mówi, że jest zdrowy. Czy to możliwe, że papierosy nie wyrządziły żadnej szkody w jego organizmie?

Przede wszystkim pogratulowałbym genetyki. To po pierwsze, ale wiele też zależy od tego, co jeszcze ta osoba robi w życiu, jak dba o inne sfery, czy żyje w miarę zdrowo. Ale przede wszystkim to zależy od genów, metabolizmu. To tak jak z jedzeniem: ja jem tłuste, inna osoba też je tłuste, u mnie nic się nie dzieje, a druga osoba ma wysoki cholesterol i inne problemy. Czy też np. część osób pije filiżankę kawy z rana i czuje się dobrze, a niektórym po tej filiżance kawy drżą ręce. Były nawet badania, które wykazały, że część osób pijących kawę ma wyższe ryzyko zawału, a inne – nie. Także nie można wszystkich wrzucać do jednego worka. Może w przypadku tego 80-latka genetyka bardziej sprzyja radzeniu sobie z toksynami, które dostarczył.

Czy jest jakaś wskazówka, aby rzucenie palenia było prostsze? Mam znajomych, którzy starali się pokonać nałóg, a potem wystarczył jeden bodziec, by nastąpił nawrót uzależnienia. Czy np. lepiej rzucić papierosy od razu, czy stosować metodę ograniczania, np. co tydzień papieros mniej?

Większą skuteczność ma rzucenie niż ograniczenie. Bo w tym drugim przypadku często okazuje się, że jednak wciąż palimy. Ale też jak się rzuci od razu, powstaje pewna nisza, pustka. I w głowie i w ciele. I trzeba pomyśleć, co z tym zrobić, jak zagospodarować. Jeśli to będzie np. aktywność fizyczna, jakieś hobby, spotkania z ludźmi, to pomaga w rzuceniu palenia. A jak tylko rzucimy palenie, jest bardzo duże zagrożenie powrotu do nałogu.

Do jakiego specjalisty najlepiej się udać po pomoc, jeśli chcemy zerwać z nałogiem?

Najlepiej do psychiatry, ale też lekarze rodzinni mają możliwości, aby pomóc w wyjściu z takiego nałogu, mogą przepisać leki.

Czy warto sięgnąć po reklamowane substancje, które mają pomóc zrezygnować z palenia? Nasz słuchacz pyta tu o konkretny preparat desmoxan z cytyzyną.

Jest kilka preparatów na rynku, które farmakologiczne działają na podobne receptory jak nikotyna i są skuteczne. Ten preparat ma to do siebie, że działa w najkrótszym okresie, bierze się go 25 dni, przy innych ten czas to 7-12 tygodni. To dobry preparat, w formie tabletek. Pewnie jakby był w formie inhalacyjnej, skuteczność mogłaby być jeszcze wyższa.

Jak radzić sobie po rozstaniu z nałogiem z tymi rytuałami palacza, jak np. brak spotkań towarzyskich – w zakładach pracy są przecież wyznaczane specjalne miejsca dla palaczy, to swoisty kącik towarzyski, wymiany poglądów i gdy przestajemy palić, czujemy się wyalienowani?

Wtedy warto zastanowić się, dlaczego nie radzimy z samotnością bez papierosa. To jest praca dla terapeuty, jeśli socjalizacja jest przyczyną palenia. Natomiast ruch ręka-usta ma ogromne znaczenie. Ten sam preparat antynikotynowy w formie papierosa jest ponad dwukrotnie skuteczniejszy niż ten w postaci gumy czy spreju. Jest to istotne dla regulacji rytmu.

Jak jest ze skutecznością rzucania palenia? Ilu osobom się to nie uda?

Niestety, dla większości.

Wtedy poddajemy się czy podejmujemy kolejne próby?

Z każdą kolejną próbą zwiększają się szanse na skuteczność, co 10-20 próba kończy się tu sukcesem. Wiele oczywiście zależy od przyczyny, jak ktoś ma np. raka płuc, ta skuteczność na pewno będzie wyższa, ale i motywacja już dość drastyczna. Natomiast jeśli ktoś po prostu próbuje rzucić palenie, ta skuteczność wynosi zaledwie kilka procent. Stosowanie preparatów wspomagających podwaja lub potraja te kilka procent, co daje już kilkadziesiąt procent skuteczności, a jak jest to preparat w formie ręka-usta, to jeszcze podwaja skuteczność.

Jak ważna jest perswazja ze strony środowiska i rodziny palacza? Takie namawianie do rzucenia nałogu jest skuteczne czy niekoniecznie?

To może być skuteczne, ale nie zawsze. Zależy od tego, jak zwrócimy się do palacza. Jeżeli będzie to tylko samo „nie pal”, skuteczności nie będzie. Jak powiemy „zależy mi na tobie, chcę abyś był zdrowy, abyśmy byli razem, itd.” szanse, że będziemy wysłuchani są dużo większe. Warto też wspierać bliską osobę pozytywnie, czyli jak np. po jakimś czasie się złamie i sięgnie po papierosa, nie mówić „jaka to bieda, że znowu palisz” ale „zobacz ile udało się wytrzymać bez palenia”.

Pytanie do specjalisty – Palenie i zanieczyszczenie środowiska, przyczyną chorób płuc

Paulina Bojarska — Thu, 14 Jul 2022 17:50:00 +0000

Pytanie do specjalisty – Palenie, zanieczyszczenie środowiska, przyczyną chorób płuc

dr n. med. Łukasz Minarowski

Wpływ palenia papierosów i zanieczyszczenia powietrza na choroby płuc to temat ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza był dr Łukasz Minarowski z II Kliniki Chorób Płuc Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia

Pytanie do specjalisty – Palenie i zanieczyszczenie środowiska, przyczyną chorób płuc

00:00 / 00:45:57

Moda na palenie papierosów, wydaje się, że już przebrzmiała. Czy rzeczywiście tak jest?

Mam nadzieję, że tak. Palenie papierosów było szczególnie modne w XX wieku, obecnie młodzi ludzie na szczęście coraz mniej postrzegają palenie jako oznakę dorosłości i dojrzałości. To wyjdzie na dobre, jeśli nie już, to za 20-30 lat. Mówiąc o paleniu, mam na myśli też papierosy elektroniczne, cygara, fajki – wszelkiego rodzaju wyroby tytoniowe, substancje, które w postaci dymu dostarczane są do układu oddechowego. Dotyczy to także marihuany, bo tu też mamy dym tytoniowy zawierający substancje rakotwórcze.

Skąd wzięła się moda na palenie? Co takiego jest w dymie tytoniowym, że jest taka chęć palenia wyrobów tytoniowych?

Można powiedzieć, że za palenie tytoniu możemy podziękować Krzysztofowi Kolumbowi, który spowodował sprowadzenie tej rośliny do Europy. W krajach Ameryki Łacińskiej, tytoń był znany jako używka, poprawiał koncentrację, dodawał energii. Został sprowadzony do Europy w okresie odkryć geograficznych. Stawał się powoli modny, a rozkwit mody na palenie przypada na koniec XIX wieku i XX wiek, przede wszystkim lata 20. i 30. XX wieku, gdy palenie było bardzo modne, było symbolem emancypacji, wyzwolenia, dojrzałości. Tytoń zawsze pełnił rolę swego rodzaju waluty, mógł być wymieniony na inne towary czy usługi. W okresie Polski powojennej bardzo często służył jako waluta do wypłacania ekwiwalentów, np. żołnierze w wojsku otrzymywali żołd w postaci papierosów. Co oznaczało bardzo powolne przenikanie do świadomości ludzi jako coś powszechnego, substytutu środka płatniczego. Reklamy wyrobów tytoniowych były powszechne w latach 60. w telewizji, może nie w Polsce, ale w USA. Ikoną palenia był kowboj, który palił papierosy znanej marki. Tak to utrzymywało się do lat 90., kiedy pojawiły się pierwsze prace, mówiące o tym, że palenie papierosów i wyrobów tytoniowych zwiększa ryzyko chorób układu oddechowego, ale nie tylko, bo także chorób układu sercowo-naczyniowego, nerwowego, ale też nowotworów płuc, żołądka, pęcherza moczowego, przewodu pokarmowego. Zaczęto wiązać palenie papierosów z chorobowością. Problemem było to, że papierosy tak były zakorzenione w kulturze i mentalności ludzi, że przejście od tego co powszechne i lubiane, do czegoś co złe i chorobotwórcze, wymagało zmiany dwóch- trzech pokoleń. Teraz jako pulmonolodzy zbieramy żniwo palenia papierosów i wyrobów tytoniowych z lat 50.- 80. XX wieku, natomiast nie wiemy jakie będą skutki odległe nowych wyrobów tytoniowych, za lat 10-12. Na szczęście w Europie coraz mniej młodych osób sięga po papierosy. Coraz bardziej kojarzymy tytoń jako coś, co jest szkodliwe. Wyroby tytoniowe zniknęły z miejsc publicznych, zniknęły z filmów, raczej nie zobaczymy już aktora z papierosem na ekranie.

Psychostymulacja, poprawa sił witalnych, to brzmi atrakcyjnie. A co w dymie tytoniowym sprawia, że jest przyczynkiem wielu niebezpiecznych chorób?

Za poprawę nastroju i wszelkiego rodzaju korzystne efekty stymulacyjne odpowiada nikotyna. Nikotyna jest jedną z najsilniejszych trucizn, jakie zna ludzkość. Niewielka jej ilość, właściwie jedna kropla czystej nikotyny, jest w stanie zabić człowieka. Ale w papierosie jej ilość jest znikoma. Niewiele też dostaje się do krwi, ale wystarczająco, by wywołać efekty psychostymulujące. Za niekorzystne działanie palenia na układ oddechowy i wywoływanie chorób odpowiadają wszelkie substancje, które dostarczane są z dymem tytoniowym przez układ oddechowy do krwioobiegu człowieka. Są to substancje wynikające ze spalania w bardzo wysokiej temperaturze suszu tytoniowego, ale również stosowanego w wyrobach tytoniowych papieru i substancji chemicznych, którymi jest nasączony. W przypadku e-papierosów są to liquidy i metabolity gliceryny, które podgrzane do wysokiej temperatury będą tworzyć tzw. związki aromatyczne, głównie benzopireny, które działają silnie rakotwórczo. Jeden papieros raczej nikogo nie zabije, ale jak ktoś powtarza rytuał palenia papierosa, cygara, fajki czy e-papierosa codziennie, kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt razy dziennie, przez rok, 5, 10, 30 czy 60 lat, zwiększa szansę na to, że w pewnym momencie komórki, które odnawiają się w naszym organizmie codziennie, zaczną dzielić się w sposób niekontrolowany i zacznie powstawać nowotwór.

Swego czasu przeczytałem, że w dymie tytoniowym potrafi być 2 tys. różnego rodzaju toksycznych substancji, łącznie z trutką na szczury…

Tak jak wspominałem, spalanie jakichkolwiek substancji biologicznych w wysokiej temperaturze, a końcówka żarzącego się papierosa osiąga w trakcie zaciągania się 700 st. C., jest szkodliwe. W dymie tytoniowym mamy prawie całą tablicę Mendelejewa, a związki chemiczne, które powstają w tak ekstremalnych warunkach, będą bardzo różnorodne. Natomiast w dymie tytoniowym z papierosów znanych i potwierdzonych jest ok. 55 kancerogenów, czyli substancji rakotwórczych, a w dymie z e-papierosów jest ok. 5 substancji, które mają silny związek z powstawaniem nowotworów różnych narządów.

Jak dochodzi do powstania choroby nowotworowej? Czy to zaczyna się już w tym momencie, jak te komórki zaczną się błędnie dzielić?

To właściwie początek. Organizm jest taką wspaniałą maszynerią, która nie tylko potrafi zastępować obumarłe lub wadliwe komórki nowymi komórkami (takie komórki z których powstają nowe komórki nazywamy pluripotencjalnymi, czyli mającymi zdolność do przekształcania się w inne dojrzałe komórki). Potrafi także usuwać obumarłe komórki i oznaczać te, które są na tyle wadliwe, że należy je zniszczyć. Jest to tzw. mechanizm apoptozy, czyli programowanej śmierci komórki i mechanizm nekrozy czyli zabijania komórki, która jest wadliwa.

Problemem jest to, że komórka, która zaczyna się dzielić w sposób niekontrolowany, ma w kodzie tzw. mutacje, które powodują, że ta komórka znika z celownika organizmu i układu odpornościowego, odpowiadającego za identyfikowanie nieprawidłowych komórek. Mówi się, że jedna komórka rozwija nowotwór, ale na pewno ta jedna komórka nie spowoduje śmierci człowieka. 1000 komórek zaczyna rozwijać nowotwór. 1000 komórek to jest pojemność ok. 1 milimetra kwadratowego. 1 centymetr sześcienny to od miliona do 10 mln komórek. Natomiast nowotwór wielkości 10 cm sześc. jest w stanie zabić człowieka. Dlatego, że to nowy twór, nowy organizm rosnący w organizmie, który już pełni swoje funkcje. Organizm nie potrafi się bronić przeciwko nowemu, innemu organizmowi. Jest tylko jedna sytuacja, w której w sposób kontrolowany dochodzi do takiego rozwoju – jest to ciąża, czyli powstanie nowego życia. Ale mamy tu specjalne narządy, organy, układ rozrodczy kobiety, który się dostosowuje do tej sytuacji. Natomiast gdy guzek rozwija się w dowolnym narządzie, w tym w płucu, takich mechanizmów nie mamy. I dlatego nazywamy to nowotworem.

Czyli nasz układ odpornościowy jest oszukiwany, nowotwór rozwija się tak, że nasz organizm tego nie zauważa i dopiero jak osiągnie te duże rozmiary, rzędu 10 cm sześciennych, stanowi zagrożenie dla naszego organizmu. A czy możemy w jakiś sposób uchronić się przed tym zgubnym działaniem dymu tytoniowego? Może są jakieś leki, które pomogą zapobiec rozwojowi choroby?

Wbrew pozorom profilaktyka i ochrona organizmu przed nowotworzeniem i zgubnym skutkiem wdychania dymu tytoniowego, jest bardzo prosta. Specyficznych leków nie ma, nie jesteśmy w stanie przywrócić równowagi organizmu sprzed palenia, ale możemy stosować to, co jest najłatwiejsze, a dla niektórych najtrudniejsze na świecie – to jest niewdychanie dymu papierosowego. Łatwo powiedzieć, często trudniej zrobić. Dlatego jeżeli ktoś nigdy nie palił – najprościej jest nigdy nie zaczynać. I dlatego tak ważne jest, by młodzi ludzie nie zaczynali palić. Stąd też wszelkie prace legislacyjne dążą do wyeliminowania sprzedaży wyrobów tytoniowych najmłodszym osobom.

Ale poza paleniem aktywnym, jest palenie bierne. Jeśli ktoś pali, to osoby w jego otoczeniu: małe dzieci, osoby starsze, do których będzie docierać dym tytoniowy, będą biernie palić. Takie dziecko nie obroni się przed dymem, który jest w jego otoczeniu, bo np. rodzic pali. Ten dym osiada na ubraniu, elementach wyposażenia mieszkania, meblach, powierzchniach, które nie zawsze łatwo wyczyścić. Badania pokazują, że dym tytoniowy, który długo przebywa na ubraniu palacza, tworzy jeszcze inne związki o działaniu rakotwórczym. Stąd np. wychodzenie na balkon, aby nie narażać rodziny, nie wystarcza, bo osoby, które dużo palą, przestają czuć zapach dymu tytoniowego, który jest przetrawiony przez wiele godzin. Jednym z naszych sposobów na sprawdzenie, czy ktoś pali, a się do tego nie przyznaje, jest powąchanie dokumentacji medycznej przez osobę, która nigdy nie paliła. Czasem też widać, że ktoś pali wyroby tytoniowe, nawet jak się do tego nie przyznaje, już po twarzy pacjenta, nazywamy to „facies nicotinica”.

Do tego palce palacza też często mają żółtawy odcień.

Żółtawy odcień skóry najczęściej jest u osób, które palą bardzo dużo, przez wiele lat. My w pulmonologii używamy takiego sformułowania jak paczkorok – czyli palenie jednej paczki papierosów dziennie przez rok. Jak ktoś ma na koncie 30-40 paczkolat, zwykle ma palce żółtobrązowe, widać wtedy nawet dokładnie, w którym miejscu trzyma papierosa. Ale też czasem osoby palące niewiele, czy używające fifki, takich palców nie będą miały. Najczęściej zależy to od tego, jakimi substancjami wysycony jest papierek, w który tytoń jest zawinięty.

Poruszył pan temat palenia biernego. Czy w praktyce obserwujecie osoby, które nie paliły, a mają powikłania z tym związane?

Tak, jest to widoczne. Najczęściej pytając takie osoby, które mają np. pojedynczy guzek, czy współmałżonek pali albo palił, okazuje się że tak, i nasz pacjent miał przez wiele lat kilka godzin dziennie ekspozycji na dym tytoniowy w domu. Pytamy też jaki ma czy miał zawód – jeśli to praca biurowa, w jakich warunkach, była wykonywana. I okazuje się np. że ktoś pracował w zadymionym pomieszczeniu, bo na 4 osoby tylko ta jedna nie paliła. I tak 8 godzin dziennie przez 20 lat była eksponowana na dym tytoniowy. A jedna godzina biernego palenia równoważy wypalenie jednego papierosa samodzielnie. Czyli 8 godzin w takim towarzystwie to prawie pół paczki papierosów.

Obecnie nie wyobrażamy sobie, że siedzimy w biurze w oparach dymu tytoniowego, ale kilkadziesiąt lat temu była to tzw. norma. Palenie bierne było takim samym problemem jak czynne. A czy jeśli palacz np. zimą w trosce o rodzinę zamiast wychodzić na balkon, uchyla okno i wydmuchuje dym na podwórko, to jest w stanie uchronić rodzinę przed tym biernym paleniem?

To się nie uda, z fizyką nie jesteśmy w stanie walczyć. Zimne powietrze, które dociera przez otwarte okno, napływa szybciej niż wydmuchiwane przez palacza. Mało tego, to zimne powietrze, zgodnie z zasadami fizyki, będzie porywało ten dym i on się będzie unosił nad ziemią. Jak do tego dołożymy jeszcze zanieczyszczenie powietrza, które przez okno wpuszczamy do domu, to będzie dodatkowy czynnik uszkadzający układ oddechowy.

Przepisy nie dopuszczają do palenia w przestrzeni publicznej, zamkniętej. Duża role odgrywa brak mody na palenie. Czy zaskutkuje to wyeliminowaniem palenia czy raczej wygra interes koncernów tytoniowych, bo to jest przecież potężny biznes?

Używki są dużym zyskiem dla koncernów je produkujących, ale i zyskiem z podatku akcyzowego dla państwa. Wszelkiego rodzaju używki dają zysk, więc rząd nie zawsze chce obniżenia akcyzy, mimo że obniżenie podatków powoduje lepszy efekt, niż ich podwyższenie. W Polsce nie mamy jeszcze tak bardzo restrykcyjnego prawa w tym zakresie. Najbardziej restrykcyjne jest w Australii, gdzie wszystkie wyroby tytoniowe są sprzedawane w jednakowych szarych opakowaniach, nie zawierających żadnego logo, można tylko zwykłą czcionką ustalona odgórnie napisać nazwę marki papierosów. Natomiast koncerny tytoniowe są majętne i jak dany kraj chce wprowadzić restrykcyjną politykę antytytoniową, to dochodzą swoich praw związanych z utratą zysków. To powoduje, że biedniejsze kraje rezygnują z wprowadzania polityki antytytoniowej, co skutkuje utrzymaniem rynku zbytu dla wyrobów tytoniowych. W efekcie o ile w Europie obserwujemy duży spadek osób palących, według danych Eurostatu pali obecnie 10-12 proc. populacji europejskiej, to mamy wzrost palaczy w krajach Afryki, tych najbiedniejszych, tam gdzie koncerny tytoniowe zaczynają sprzedawać coraz więcej swoich wyrobów. To można nazwać nawet nowym kolonializmem.

Czyli choć palenie kosztuje, to palą głównie biedni. Z drugiej strony jesteśmy coraz bardziej uświadomieni, nie ma mody na palenie i przyzwolenia na powikłania związane z paleniem.

Zgadza się. Palenie jest bardzo drogim nałogiem, w sensie kosztów społecznych. Tu całe społeczeństwo prędzej czy później poniesie koszty, przez leczenie tych osób, które chorują na choroby odtytoniozależne i pośrednio, bo takie osoby, które chorują, będą rzadziej pracować, będą mieć częściej problemy z płodnością, będą wcześniej umierać. Co oznacza, że takie społeczeństwo będzie biednieć. Już dawno wykazano, że im niższy status socjoekonomiczny kraju, tym większa chorobowość i odwrotnie – im bardziej poprawiamy warunki gospodarcze, tym mniejsza chorobowość wynikająca np. z większej edukacji. Tu dużą rolę odgrywa zwłaszcza edukacja kobiet, które bardzo często są osobami, które stymulują inne osoby do zachowań prozdrowotnych. To ważne, aby edukacja docierała do jak największej części społeczeństwa. I żeby była na tyle otwarta, egalitarna, żeby móc mówić o przemianach na przestrzeni dziesiątek, a nawet setek lat. Ludzie mają to do siebie, że najczęściej myślą perspektywą bardzo krótką, najczęściej jednoroczną. Ciężko nam planować coś w perspektywie kilku lat czy dziesięcioletniej, a już na pewno nie w perspektywie jednego pokolenia. A rezygnacja z palenia to myślenie perspektywiczne dotyczące naszych wnuków.

Jakie inne choroby, poza nowotworami, są związane z paleniem tytoniu?

To choroby cywilizacyjne, które w chwili obecnej w krajach rozwiniętych zbierają największe żniwo, powodują największe problemy z leczeniem ludzi. Będą to przewlekłe choroby układu oddechowego, takie jak przewlekła obturacyjna choroba płuc, ale też choroby układu sercowo-naczyniowego: udowodniono, że miażdżyca i przewlekłe zespołu wieńcowe są wprost związane z częstością palenia papierosów. Ja studentom zawsze mówię, że gdy płuca chorują, serce też będzie chorowało w pewnym momencie i odwrotnie. Możemy tu mówić też o chorobach wydawałoby się nie związanych bezpośrednio z paleniem papierosów, np. chorobach układu moczowego, bo metabolity papierosów są wydalane przez nerki, kumulują się w moczu, stąd osoby palące papierosy częściej mają nowotwory ściany pęcherza moczowego. To będą też problemy z narządem wzroku, ze skórą, narządem głosu.

Należy też wspomnieć o tym, że choć obecnie palenie cygar czy fajki nie jest w Polsce tak bardzo popularne, to wiąże się to z innymi nowotworami. Palenie fajki może powodować nowotwory głowy i szyi, przede wszystkim wargi, języka. Palenie cygar to z kolei mniejsze ryzyko nowotworów płuc i oskrzeli, a większe głowy i szyi, bo osoby palące cygara z reguły nie zaciągają się dymem, a smakują tytoń.

Na palenie mamy wpływ, możemy nie palić. Będziemy bogatsi, zdrowsi. Ale też zanieczyszczenie środowiska wpływa na występowanie chorób, a na wiele zanieczyszczeń nie mamy jednak wpływu. Jak to oddziałuje na nasze płuca i organizm?

Na część problemów wynikających z zanieczyszczenia środowiska rzeczywiście nie mamy wpływu, bo to wynika ze zjawisk pogodowych, środowiskowych. Ale na zanieczyszczenie związane z działalnością człowieka mamy wpływ jak najbardziej. W perspektywie ekonomicznej, jednorocznej, to czy ja spalę dobrej jakości węgiel czy gaz, czy ogrzeję dom ropą, odnawialnymi źródłami energii – ludzie o tym nie myślą. Często okazuje się, że ekonomia jest lepszym stymulantem niż najlepsze proekologiczne. Obserwujemy, że paliwa kopalne są coraz droższe i coraz mniej dostępne, a im więcej będziemy ich spalać, tym gorzej będziemy się czuć. I znowu, tego efektu nie będziemy obserwować za rok, za dwa, czy za pięć lat. Coraz częściej będą zdarzać gorące lata, nam się to będzie podobać na urlopie nad morzem, natomiast mniej rolnikowi, który będzie zmagać się z suszą trwającą od kwietnia do sierpnia. A potem my to odczujemy w cenach za żywność w sklepach.

Okazuje się, że w krajach, które drastycznie zredukowały ilość wypalanych papierosów, częstość występowania chorób układu oddechowego wcale nie spadła, np. w Wielkiej Brytanii. Okazało się, że w grę wchodzi zanieczyszczenie środowiska. Spalanie paliw kopalnych i wydalanie do atmosfery dużych ilości związków o działaniu szkodliwym powoduje, że układ oddechowy będzie nie mniej narażony na działanie szkodliwe niż w przypadku palenia papierosów, a w niektórych sytuacjach nawet bardziej. Można powiedzieć, że my mieszkając na Podlasiu mamy to szczęście, że nasze środowisko jest względnie czyste. Dosyć mało otrzymujemy informacji, że danego dnia liczba pyłów zawieszonych w powietrzu o wielkości PM 10 czy PM 2,5 jest przekroczona, gdy w Polsce południowej zdarza się to regularnie. Na Śląsku widać, że gdy pogoda się zmienia, jest zimno, dymy wiszą nad miastem w postaci brązowej chmury. Oddychając tym, mamy bardzo duże ryzyko, że układ oddechowy zacznie się buntować, oskrzela zaczną się kurczyć, pojawi się kaszel, do tego stopnia, że osoby, które już wcześniej chorowały na choroby układu oddechowego w trakcie narażenia na substancje zawieszone w powietrzu, trafiają do szpitala, a nawet mogą umrzeć z powodu zaostrzenia choroby przewlekłej. Smog to nie tylko dymy, to też aerozole powstające w przypadku spalania różnych substancji, a także w wyniku działalności fabryk i dużych ośrodków przemysłowych. Także gazy kopalne jak metan czy butan, zwłaszcza produkty niepełnego spalania butanu w nieszczelnych, nieprawidłowo skonstruowanych kuchenkach gazowych wcale nie są lepsze niż dym papierosowy. Było badanie które wykazało, że osoby nigdy nie palące, narażone na spalanie niepełne butanu, rozwijają chorobę obturacyjną płuc w takim samym stopniu jak palacze tytoniu. Najwcześniej związek ten zaobserwowano w krajach Europy Zachodniej, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, w której w latach 70. Dokonano potężnej rewolucji zamykając dużą ilość kopalni, co niosło za sobą bardzo duże zmiany kulturalno-społeczne, bo mówimy o przestawieniu gospodarki na nowe tory. Zauważono, że unosząca się nad Londynem przez wiele tygodni chmura smogowa, czyli mieszanka dymów i pyłów, w połączeniu z wilgocią, spowodowała zgon ok. 40 tysięcy osób w krótkim czasie.

Natomiast w Polsce w zimie obserwujemy zwiększoną częstość zachorowań nie tylko na sezonowe choroby wirusowe czy bakteryjne, ale i zaostrzeń przewlekłych chorób układu oddechowego, gdy jest mroźna, sucha pogoda i ludzie zaczynają palić niskiej jakości opałem. Czuć wtedy w powietrzu zapach spalin, pyłów i dymów, a często i widać brązowy kolor śniegu.

W Londynie poradzono sobie ze smogiem w ten sposób, że zakazano kominków, spalania paliw stałych, ogrzewanie jest możliwe teraz tylko gazowe albo elektryczne. Klimat poprawił się. Myślę, że przed taką koniecznością stoją i polskie miasta. Natomiast zanim do tego dojdzie, co mamy robić, gdy z jednej strony namawiamy wszystkich do aktywności ruchowej na zewnątrz, a powietrze jest zanieczyszczone. Spacerować czy nie spacerować?

Na pewno w momencie, gdy raport smogowy informuje o dużej ilości pyłów zawieszonych w powietrzu, szczególnie poniżej 2,5 PM, nie wychodźmy na podwórko. Jak musimy wyjść to tylko z maseczką, najlepiej filtrującą, taką jak używana była w trakcie epidemii COVID-19, co pozwala ochronić układ oddechowy przed zanieczyszczeniami. Osoby, które lubią biegać przy ruchliwej drodze, muszą też pamiętać, że o ile na ogólną kondycję układu sercowo-naczyniowego będzie to dobrze wpływać, to na układ oddechowy już nie najlepiej.

W naszym regionie swego czasu dobre opinie zyskały olejki eteryczne sosny supraskiej. Ma to znaczenie w chorobach płuc?

Tu mówimy już o wpływie balneologii i medycyny fizykalnej, czyli oddziaływania związków chemicznych czy zjawisk fizycznych na zdrowie. Olejki eteryczne, które wywodzą się ze związków chemicznych zwanych terpenami, są obecne w środowisku człowieka właściwie wszędzie. Takim podstawowym związkiem chemicznym jest farnezol i tak naprawdę nasze wewnętrze hormony są też terpenami. Olejki eteryczne pochodzące z roślin nie tylko zawierają terpeny, ale i różnego rodzaju substancje zapachowe, o przeciwzapalnym działaniu, znane często w kulturze, medycynie od wielu lat. Przyjrzenie się ziołolecznictwu i medycynie naturalnej pokazuje często, że to te same substancje, tylko różniące się stężeniem – te o wyższym stężeniu, oczyszczone, są używane jako leki. Najprostszy przykład to kwas acetylosalicylowy, pozyskiwany na początku z kory brzozy. Olejki sosnowe dobrze działają w układzie oddechowym jeśli są podawane w niezbyt dużych stężeniach. Ułatwiają odksztuszanie śluzu, częściowo zwiększają przepływ krwi w błonie śluzowej, przez co łatwiej się oddycha. W bardzo małym stopniu działają też rozkurczająco na oskrzela. Najczęściej te substancje są stosowane w ilości kilku kropli, na chusteczkę, ubranie, ewentualnie do inhalacji. Leki rozszerzające oskrzela działają na pewno szybciej, silniej i dłużej w porównaniu do substancji naturalnych. Ale stosowanie olejków na pewno nie będzie szkodliwe. Przecież nawet jak idziemy do lasu sosnowego, oddycha się nam tam lepiej. Jest tam większe stężenie tlenu, możemy też w bardzo prosty sposób wyciszyć się przez przebywanie na łonie natury. W psychiatrii znane jest nawet leczenie za pomocą kąpieli leśnych. Więc jak najbardziej korzystajmy z tego, co natura nam daje i mamy na miejscu.