dieta – Radio Orthodoxia 102,7FM https://orthodoxia.pl Pierwsza w Polsce prawosławna rozgłośnia radiowa Sat, 20 Dec 2025 16:31:39 +0000 pl-PL hourly 1 https://wordpress.org/?v=5.8.13 Pytanie do specjalisty 2025. Dieta https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-dieta/ Sun, 23 Nov 2025 18:03:14 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28924 Dieta

prof. Anna Witkowska

Gościem prof. Kochanowicza była prof. Anna Witkowska, kierownik zakładu biotechnologii żywności Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Dieta
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Pani profesor jest kierownikiem Zakładu Biotechnologii Żywności UMB. Co to znaczy? Czym ten zakład się zajmuje? 

My uczymy przede wszystkim dietetyków, a część tego nauczania to jest właśnie biotechnologia, żeby studenci mogli wiedzieć, w jaki sposób ta żywność jest przetwarzana przy udziale np. mikroorganizmów. Ale mamy bardzo wiele różnych zakresów specjalności związanych z żywieniem człowieka, zajmujemy się między innymi technologią żywności, produkcją potraw, czyli uczymy studentów dietetyki jak robić to w sposób prawidłowy, żeby produkty nie traciły wartości odżywczej. 

Jest jeszcze takie określenie jak bromatologia – co pod tą nazwą się kryje? 

„Broma” oznacza pokarm, więc bromatologia zajmuje się żywnością w takim szerszym kontekście, na przykład analizą żywności, jej działaniem na różne układy w organizmie człowieka. 

Z naszą odpornością nie zawsze jest najlepiej, a mówi się, że odporność jest kształtowana przez to, co jemy, przez nasze zachowania. Co za tą odpornością się kryje? Jakie są sposoby na to, żeby uniknąć przeziębienia czy grypy w sezonie jesienno-zimowym? 

Tutaj ważne znaczenie ma układ immunologiczny, który chroni organizm przed różnymi patogenami, ale również wpływa na prawidłowy przebieg reakcji zapalnej, nadzoruje różne procesy regeneracyjne, które zachodzą w organizmie po różnego rodzaju zdarzeniach związanych  z problemami zdrowotnymi, infekcjami, utrzymuje równowagę pomiędzy obroną a tolerancją. To działanie układu immunologicznego nie zależy tylko i wyłącznie od genów. To również styl życia, na który się składa wiele czynników, między innymi żywienie, odpowiednia ilość snu, ekspozycja na toksyny, poziom stresu, aktywność fizyczna i mikrobiota jelitowa. Więc to, co robimy na co dzień wzmacnia lub osłabia odporność w sposób bardziej złożony niż jakikolwiek pojedynczy bodziec. 

Tymi bodźcami negatywnymi, które nas otaczają, są wszechobecne wirusy i bakterie, które  próbują się przedostać do naszego organizmu za wszelką cenę. Ale też czasem organizm sam produkuje komórki nowotworowe, jakby oszukując nasz układ odpornościowy. Powtórzmy może, jak wiele czynników jest od nas zależnych, na ile mamy mamy wpływ, żeby nasz organizm uchronić? Bo chyba nie liczą się tylko geny.  

To nie tylko geny, ale również styl życia, czyli żywienie, aktywność fizyczna, unikanie różnych toksyn, odpowiednia ilość snu, zapobieganie stresowi. To są wszystko różne różnorakie czynniki, które mogą mieć znaczenie w przypadku wzmacniania albo osłabiania tej odporności. 

Żywność, jej składniki, to co się pojawia na stole, zawsze wzbudza dużo emocji, bo rodzina zasiada do obiadu i zaczynają się ścierać różne poglądy: a to zdrowe, a to niezdrowe, a to nasza klasyczna dieta rodem z Podlasia nie do końca ma właściwości prozdrowotne. Jakie składniki tej żywności wpływają pozytywnie na nasz organizm? 

Przede wszystkim takim fundamentem odporności jest białko i ono jest niezbędne do prawidłowego działania układu immunologicznego. Ze względu na to, że białko jest niezbędne do syntezy przeciwciał i immunoglobulin A,G, M, do produkcji cytokin, czyli takich białek, które koordynują różne reakcje odpornościowe, do działania enzymów antyoksydacyjnych, budowy komórek układu odpornościowego czyli limfocytów, neutrofili, makrofagów i do regeneracji tkanek po infekcjach. A te źródła białka są różnorakie. Przede wszystkim pełnowartościowe białko to jest białko zwierzęce, ale nie jest powiedziane, że produkty roślinne nie są w stanie nam dostarczyć odpowiednich ilości białka w odpowiednich proporcjach. Najbardziej wartościowe i polecane źródła białka zwierzęcego to przede wszystkim ryby, drób, jaja i nabiał. Natomiast głównym źródłem białka roślinnego, choć jest to białko niepełnowartościowe, bo może zawierać niektóre aminokwasy w obniżonych ilościach, są nasiona roślin strączkowych, soczewica, fasola, tofu, tempeh.
Warto tutaj wspomnieć, że niedobór białka upośledza ogólnie odpowiedź odpornościową, spowalnia gojenie się ran, obniża  poziom immunoglobulin, ogranicza liczbę limfocytów. To jest jeden z takich najważniejszych składników żywności. 

Pani profesor mówi, że jednak białko zwierzęce jest nam najbliższe, mimo że produkty zwierzęce zawiera też trochę tych składników nie zawsze pożądanych, jak tłuszcze, cholesterol, trójglicerydy. W diecie wegetarian i wegan tego nie ma, jak w tej sytuacji te organizmy sobie radzą? 

Te białka mogą się nawzajem uzupełniać. O ile nasiona roślin strączkowych mogą mieć to białko niepełnowartościowe, czyli na przykład ograniczona jest liczba aminokwasów siarkowych, to można je uzupełniać z innych pokarmów. Prawdziwa dieta wegetariańska to taka dieta, która uwzględnia bardzo różne produkty pochodzenia roślinnego, jako źródła białka.  Powinny w niej być np. soja, produkty sojowe, nasiona roślin strączkowych, produkty zbożowe. Produkty zbożowe mają mniej innego aminokwasu – lizyny i tutaj następuje efekt uzupełniania się tych aminokwasów, bo rośliny strączkowe mają tej lizyny w odpowiednich ilościach. Więc tak naprawdę ta dieta roślinna może być taką dietą zrównoważoną i pełnowartościową, tylko trzeba wiedzieć jak to zrobić, żeby rzeczywiście dostarczać odpowiednich ilości tego białka i aminokwasów. Tutaj istotną rolę ma odpowiednia edukacja żywieniowa. A wegetarianie wiedzą w jaki sposób te diety komponować, żeby one były pełnowartościowe. 

A cukier – on budzi najwięcej emocji w naszej diecie. Potrzebny czy niepotrzebny? 

Z pewnością cukry proste mogą być odpowiedzialne za występowanie różnych chorób. One się bardzo szybko wchłaniają, powodują np. próchnicę. Natomiast węglowodany mogą być proste i złożone. I w diecie przede wszystkim polecane są te złożone, one wolniej są trawione w przewodzie pokarmowym, wchłaniają się stopniowo, także ten poziom glukozy we krwi, czyli glikemia, jest zrównoważony. Węglowodany złożone dostarczają odpowiednich ilości glukozy przez cały czas od spożycia jednego posiłku do spożycia kolejnego. Jest to takie paliwo dla komórek układu immunologicznego. Kolejna grupa węglowodanów złożonych to te tworzące błonnik pokarmowy. Błonnik pokarmowy nie jest trawiony, to jest tak zwane włókno pokarmowe, które nieprzetrawione ulega pasażowi do jelita grubego, tam z kolei jest taką pożywką dla bakterii, które zasiedlają przewód pokarmowy i są fermentowane, i są to na ogół bakterie pozytywne. Jeśli chcemy wspierać zdrowie ogólne to wspierajmy też mikrobiotę, która zasiedla ten dolny odcinek przewodu pokarmowego. Błonnik pokarmowy jest sfermentowany przez tą mikrobiotę i efektem jest produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które między innymi obniżają pH środowiska, powodują, że mikroorganizmy patogenne nie chcą zasiedlać przewodu pokarmowego. Błonnik pokarmowy to są węglowodany, które występują w świecie roślinnym, musimy dostarczać dużo składników, które będą miały go dużo. To przede wszystkim warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych, orzechy, różne pestki, produkty zbożowe, szczególnie z pełnego przemiału, np. chleb razowy, różne kasze, płatki owsiane. Mamy różne możliwości wprowadzania tego błonnika do diety. I to jest ważne nie tylko ze względu na odporność, ale też różne inne funkcje przewodu pokarmowego. 

Czyli ta dieta taka bogatoresztkowa ma kluczowe znaczenie dla naszej mikrobioty. Czy jeszcze jakieś składniki pokarmowe mają wpływ na naszą odporność?  

Takimi podstawowymi składnikami w diecie są białka, węglowodany i tłuszcze. I tłuszcze też wywierają istotny wpływ na naszą odporność. Przede wszystkim chodzi tutaj o tłuszcze  nienasycone. Tłuszcze wpływać mogą na odporność poprzez budowę błon komórkowych limfocytów, kontrole mediatorów zapalnych, czyli białek, które powstają i kontrolują proces zapalny, produkcję prostaglandyn, leukotrienów, regulacji komórek odporności nieswoistej, czyli komórek NK i makrofagów. Ważne znaczenie dla rozwijania odporności maja szczególnie kwasy omega 3. One przede wszystkim zmniejszają przewlekły stan zapalny, wzmacniają barierę jelitową, poprawiają funkcjonowanie limfocytów. I tu mamy możliwość wyboru różnych źródeł pokarmowych, zarówno zwierzęcych, jak i roślinnych. Ze zwierzęcych to przede wszystkim ryby, głównie morskie z zimnych akwenów, jak np. śledź, makrela, sardynki.  Z pokarmów roślinnych na uwagę przede wszystkim zasługuje siemię lniane, chia, orzechy włoskie. 

Ale z tłuszczami wiąże się też działanie niekorzystne. Chodzi tutaj o tłuszcze nasycone i tłuszcze trans. Te tłuszcze trans mamy w różnych produktach przetworzonych, szczególnie produkty takie jak utwardzane tłuszcze, ale nie wszystkie oczywiście, bo mamy również zdrowe metody przetwarzania tłuszczów roślinnych, kiedy kwasy tłuszczowe trans nie powstają. Natomiast niekorzystne jest na przykład długotrwałe smażenie. W trakcie obróbki termicznej w wysokich temperaturach również powstają kwasy tłuszczowe trans. Również sam nadmiar kwasów tłuszczowych nasyconych powoduje, że może dochodzić do nasilenia stresu oksydacyjnego, do rozwijania się w konsekwencji stanu zapalnego.  

Inne składniki, o których można wspomnieć, to są witaminy odpornościowe. I tu na pierwszy plan wysuwa się witamina D, ale też witaminy C, A i E. W jaki sposób one działają? Witamina D reguluje funkcje limfocytów, zwiększa produkcję przeciwciał, zmniejsza częstość infekcji. Trzeba starać się zapewnić odpowiednią podaż tej witaminy. Nie ma takich idealnych źródeł witaminy D, natomiast są dobre źródła. Do tych dobrych źródeł należy spożywanie ryb, ale wiemy sami, że w Polsce jednak rybę się je okazjonalnie, powiedzmy raz w tygodniu. I te porcje, które spożywamy nie dostarczają nam odpowiednich ilości tej witaminy. W związku z tym w przypadku 95 proc. populacji konieczna jest suplementacja witaminą D.
Natomiast witamina C przede wszystkim chroni przed stresem oksydacyjnym, a stres oksydacyjny może prowadzić do zapalenia, więc ma takie działanie zapobiegawcze, wspiera też neutrofile, skraca czas infekcji. Najlepiej oczywiście witaminę C dostarczać do organizmu z różnymi produktami spożywczymi, bo oczywiście można suplementować. szczególnie jest to polecane w okresie infekcji, ale tak naprawdę to odporności nie wyrabiamy sobie od tak w ciągu kilku minut czy godzin, na odpowiednią odporność trzeba pracować tygodniami, a nawet miesiącami. Dlatego szczególnie należałoby polecić taką dietę, która będzie nam dostarczać różnych pokarmów bogatych w witaminę C. Ona jest podatna na różne procesy przetwarzania, więc najlepiej jest ją spożywać w postaci surowych produktów żywnościowych. Dużo tej witaminy zawiera np. czerwona papryka, a także owoce, zwłaszcza jagodowe, a szczególnie czarna porzeczka.  

Czyli to, co jest popularne, bo Polska jest krajem, gdzie czarnej porzeczki bardzo dużo się uprawia i jest bardzo dostępna, więc wystarczy, że będziemy korzystać z tego, co sami sobie wyprodukujemy. 

Naturalnie, wiele osób na przykład na działkach uprawia czarną porzeczkę, która jest naprawdę bardzo dobrym źródłem witaminy C. Dobre są także przetwory z czarnej porzeczki, bo chociaż proces przetwarzania nieco redukuje ilość tej witaminy, to i tak warto z nich korzystać. Ja jeszcze pamiętam czasy, kiedy moja mama przygotowywała właśnie z czarnej porzeczki takie przetwory niegotowane – rozcierało się to z cukrem, umieszczało w słoiczku i pasteryzowało. I to było doskonałe źródło witaminy C. 

Jeśli mówimy o odporności, to ważne są też witamina A i witamina E. Witamina A jest przede wszystkim ważna z punktu widzenia uszczelniania błon śluzowych i wspierania różnicowania się komórek odpornościowych. Witamina A występuje dosyć powszechnie, np. w produktach pochodzenia zwierzęcego, w tłuszczach zwierzęcych. Ale też jest w produktach roślinnych prowitamina A, z której organizm wytworzy sobie tą działającą witaminę A. Najwięcej prowitaminy A znajduje się w marchewce. Kolejną witaminą jest witamina E, która chroni błony komórkowe komórek limfocytów. Ta witamina jest w wielu produktach, to na przykład pestki dyni, migdały, produkty zbożowe z owsa. 
Pamiętajmy o tym, że dieta to jest sposób żywienia, który powinien być różnorodny, a więc obejmować wiele różnych składników po to, żeby warunkować nasze zdrowie i prawidłowy przebieg różnych procesów w naszym ustroju. I witaminy mają tu istotne znaczenie, ale też składniki mineralne. Na uwagę zasługują tu przede wszystkim cynk, selen oraz żelazo.
Jeśli chodzi o cynk, to jest to pierwiastek, który umożliwia dojrzewanie limfocytów, wpływa na syntezę cytokin, hamuje namnażanie niektórych wirusów. Niektórzy suplementują cynk, ale nie jest to konieczne, dlatego, że wiele produktów naturalnie zawiera duże ilości tego cynku. To na przykład pestki dyni, jaja, mięso, nasiona roślin strączkowych. Z kolei selen jest wbudowywany do enzymów antyoksydacyjnych w ustroju i za pośrednictwem tych enzymów pełni swoją rolę, czyli działa antyoksydacyjnie, obniża możliwość wystąpienia stanu zapalnego. Są takie produkty żywnościowe, które tego selenu zawierają dużo, na przykład orzechy brazylijskie. Zawartość jest w nich na tyle wysoka, że wystarczą nam 2-3 orzechy do tego, żeby zapewnić sobie odpowiednią dzienną dawkę selenu. Nie możemy tutaj też przesadzać, dlatego, że możemy wejść w zakres dawek toksycznych. Źródłem selenu są również ryby, jaja. A także mięso drobiowe, kiedy drób dostaje paszę, która ten selen zawiera. Mówię o tym dlatego, że selen w glebach w Europie jest na ogół deficytowy, więc jeśli chodzi o karmienie zwierząt, to muszą być odpowiednie pasze, które zawierają wszystkie składniki. Należy jeszcze zwrócić uwagę na produkty zbożowe, szczególnie jeśli to są produkty importowane. Np. w Kanadzie czy w Stanach Zjednoczonych te gleby są dosyć bogate w selen i np. mąka importowana do produkcji makaronów zawiera właśnie odpowiednie ilości selenu. Żelazo niezbędne jest dla proliferacji limfocytów i tutaj przede wszystkim pełnowartościowym źródłem żelaza jest mięso, ale również jaja, soczewica, natka pietruszki. Tylko ze źródeł roślinnych żelazo jest trudniej przyswajalne, bo ono jest na plus trzecim stopniu utlenienia. Trzeba je zredukować do plus drugiego, tutaj witamina C odgrywa pewną rolę. Najlepiej przyswajalnym źródłem żelaza z pewnością jest mięso.
Ważnym składnikiem diety jest też magnez. 

Magnez jest takim pierwiastkiem, który jest bardzo popularny, polecany na wszystko: na zmęczenie, na skurcze. Czy jest to aby na pewno nie przereklamowane? 

Niektórzy rzeczywiście muszą suplementować magnez, szczególnie osoby starsze, ale różne inne grupy populacyjne niekoniecznie wymagają suplementacji. No chyba, że jest jakiś długotrwały stres.  W przypadku osób, które są narażone na ciągły stres, nie mogą spać, bo wydzielają się duże ilości kortyzolu, czyli takiego hormonu stresu, to rzeczywiście może magnez pomagać. Wtedy suplementacja tak, ale również warto powiedzieć, że są takie produkty żywnościowe, które ten magnez zawierają, więc niekoniecznie trzeba zaraz suplementować. Po prostu trzeba dostarczać różnych składników w diecie.
A jeśli mówimy o różnych składnikach, które mogą być ważne z punktu widzenia działania odporności, to są takie składniki jak polifenole. Te składniki zawarte są w pokarmach roślinnych. To jest cała gama, cała różnorodność tych składników, które mają właściwości antyoksydacyjne. Ten mechanizm działania antyoksydacyjnego jest wieloraki, przede wszystkim jest to redukcja zapalenia w organizmie. Te polifenole, takie jak na przykład kwercetyna, chociażby w jabłkach czy w cebuli, mają istotne znaczenie i w każdym produkcie pochodzenia roślinnego praktycznie mamy bardzo wiele różnorodnych tychże związków. Więc nie tylko ze względu na witaminy, nie tylko ze względu na pierwiastki, ale również ze względu na polifenole warto pokarmy roślinne spożywać. 

O mikrobiocie jelitowej mówi się nawet, że to drugi nasz mózg, który determinuje wiele zadań w naszym organizmie, czasami nawet przejmuje i zaczyna zarządzać. Jak to jest z tą mikrobiotą jelitową? 

Przede wszystkim należy mieć świadomość, że 70% komórek odporności znajduje się w jelitach, więc mikrobiota jelitowa ma istotne znaczenie. Bez niej nie moglibyśmy egzystować. Mikrobiota jelitowa odpowiada przede wszystkim za produkcję immunoglobulin, na przykład immunoglobuliny A. Chroni nas przed różnymi patogennymi czynnikami i bakteriami, moduluje zapalenie, pozwala na wykształcenie tolerancji immunologicznej, bo oczywiście to, co dostarczamy z pokarmami to są obce antygeny, więc jest to trenowanie takiej tolerancji immunologicznej.  Zdarza się, że ta bariera jelitowa jest nieszczelna, jest zespół cieknącego jelita, i efekt jest taki, że dochodzi do występowania przewlekłych stanów zapalnych i przeciążenia odporności. W związku z tym o tą mikrobiotę jelitową trzeba dbać. Różne produkty żywnościowe mogą tą mikrobiotę wspierać, między innymi  spożywanie takich produktów jak czosnek, cebula, por, karczochy, szparagi, topinambur. To są produkty, które niosą ze sobą różnorodne rodzaje błonnika. Także niedojrzałe banany są źródłem skrobi opornej, którą zaliczamy do błonnika pokarmowego i ta skrobia oporna jest wykorzystywana jako paliwo przez mikrobiotę jelitową. Warto wymienić też produkty owsiane, nasiona roślin strączkowych, orzechy, jabłka, warzywa liściaste, kiszonki, kefir oraz jogurt. Ta zdrowa mikrobiota przede wszystkim konkuruje z patogenami, zapewnia produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które obniżają pH środowiska, utrudniają zasiedlanie przewodu pokarmowego przez mikrobiotę patogenną, również wzmacniają śluzówkę i reguluje funkcje limfocytów T. Czyli mikrobiota pełni bardzo ważną funkcję w organizmie człowieka.  

Niemal zawsze gdy wykupujemy w aptece antybiotyk, słyszymy od farmaceuty, że potrzebny jest probiotyk. I co wtedy? 

Trzeba się suplementować, czyli wykupujemy probiotyk i stosujemy według odpowiednich wskazówek. Czyli odbudowujemy tą mikrobiotę jelitową, bo antybiotyki ją niszczą. Ważne jest odbudowywanie, ale nie zapominajmy o tym, że te probiotyki, które dostarczymy sobie, wymagają właśnie tego błonnika pokarmowego. Ważny jest odpowiedni sposób żywienia, czyli dostarczanie wraz z dietą prebiotyków, czyli tych substancji, które będą ważne dla mikrobioty jelitowej.  

A jak na naszą odporność wpływa alkohol i palenie tytoniu? 

Z punktu widzenia organizmu to są toksyny. Alkohol, palenie papierosów to są bardzo silne inhibitory odporności. Alkohol zaburza mikrobiotę, zwiększa przepuszczalność jelit. Oczywiście nie mówimy tu o niewielkich dawkach alkoholu, aczkolwiek teraz już mówi się o tym, że nawet najmniejsze dawki alkoholu mogą powodować powstawanie nowotworów i zaleca się, aby alkoholu całkowicie unikać. A i z punktu widzenia układu odpornościowego, jest cały szereg niekorzystnych działań. Między innymi alkohol obniża aktywność limfocytów, może pogarszać sen i rytm dobowy, a sen i rytm dobowy są bardzo ważne dla odporności. Jeśli nie śpimy odpowiednią liczbę godzin, to funkcje układu odpornościowego mogą ulegać zaburzeniu.  

Czyli takie ludowe podejście, że na rozgrzewkę coś tam sobie wypijemy, żeby nas wirusy czy bakterie nie dopadły, nie do końca ma potwierdzenie naukowe. 

Raczej nie, ale z drugiej strony, jeśli mówimy o takim szybkim podniesieniu odporności, takim ad hoc, to czynniki rozgrzewające mogą mieć tutaj znaczenie. Sam alkohol jest toksyną, ale można coś innego, np. gorącą herbatę, wypić. 

Generalnie powinniśmy o odporność naszą dbać przez cały rok,  ale czy są jakieś takie złote strzały, które pozwolą nam doraźnie tą odporność podnieść? 

Jeśli chodzi o komórki odpornościowe, to z pewnością od razu nie jesteśmy w stanie zadziałać, bo ta odporność rozwija się długo i powoli, ale można szybko poprawić środowisko ich działania, i to w kilka minut czy godzin. Takie działania natychmiastowe ma przede wszystkim nawodnienie – to warunkuje odpowiednią ilość osocza, czyli poprawia transport komórek odpornościowych. Ciepło z kolei poprawia ukrwienie błon śluzowych, aktywuje odporność miejscową, więc jak najbardziej warto spożywać wspomnianą ciepłą herbatę czy jakiś inny płyn rozgrzewający, np. napar z malin. Ważne jest też zapobieganie stresowi, obniża się wtedy poziom kortyzolu, czyli tego hormonu stresu, który hamuje odporność. Nawilżenie błon śluzowych poprawia funkcje immunoglobulin A, stabilizacja glikemii zapewnia paliwo dla limfocytów. Z kolei drzemka zwiększa aktywność komórek NK. Odstawienie alkoholu to jest eliminacja toksyn, unikanie dymu papierosowego również, bo on uszkadza nabłonek oddechowy. Lekki ruch to jest też jeden z ważniejszych elementów tej naszej odporności. Lekki ruch czyli na przykład spacery, marsze, jazda na rowerze. To jest wszystko ważne, poprawia migrację limfocytów i makrofagów do tkanek i pełnienie przez nie odpowiednich funkcji w różnych tkankach naszego ustroju.
Natomiast jeśli chodzi o długoterminowe wzmacnianie odporności, to praca nad tym zajmuje tygodnie, a nawet miesiące. Szacuje się, że taki proces trwa mniej więcej od 4 do 12 tygodni.  

Czyli jeśli teraz zaczniemy, to będzie na przednówek. 

No właśnie, a powinniśmy już zadbać o to wcześniej, bo mamy właśnie sezon grypy czy różnych infekcji, więc o odporność warto było zadbać już w lecie. Takie odpowiednie żywienie w okresie letnim,  kiedy mamy dostęp do różnych produktów żywnościowych, cennych z punktu widzenia pierwiastków, witamin, jest bardzo ważne. Natomiast jeśli mówimy o takim długoterminowym wzmacnianiu odporności, to przede wszystkim prowadzi ona do zwiększenia liczby limfocytów, bo tak ad hoc nie jesteśmy w stanie liczby tych komórek zwiększyć, ale właśnie poprzez takie planowe działania długoterminowe. Takie długoterminowe działanie polega też na odbudowywaniu mikrobioty, uszczelnianiu jelit poprzez odpowiednią funkcję tej mikrobioty, obniżenie stanu zapalnego, stabilizacja stężenia kortyzolu we krwi. Dzięki tym bardzo złożonym procesom jesteśmy w stanie uzyskać tą odporność.
Można powiedzieć, że styl życia, jaki prowadzimy, ma istotne znaczenie. Odporność zaczyna się na talerzu, zależy od jelit. Do produktów żywnościowych, które polecane są w takim długoterminowym wzmacnianiu odporności należą produkty, które służą odbudowie mikrobioty, czyli produkty roślinne, takie jak czosnek, cebula, por. Mówi się o tym, że na przykład przy przeziębieniu warto pić mleko z miodem i z czosnkiem. No ja nie powiem, żeby ten czosnek tak od razu zaczął działać. On działa w trochę inny sposób niż myślimy – allicyna, która zawarta jest w czosnku, ma działanie przeciwdrobnoustrojowe, ale to działanie zostało raczej udowodnione w badaniach laboratoryjnych, natomiast nie ma takich badań na ludziach. Czyli ten czosnek od razu nie zadziała, ale jest takim składnikiem, który służy do odbudowywania mikrobioty. 
Produkty, które warto uwzględnić z punktu widzenia uszczelniania jelit, żeby zapobiegać przenikaniu patogenów do ustroju to owoce jagodowe: jagody, borówki, maliny. Ale również inne produkty – np. jabłka, które mają szczególnie dużo pektyn. Poza tym zielona herbata, kakao, oliwa, awokado, orzechy, siemię lniane, warzywa korzeniowe, szczególnie marchewka. Z kolei produkty żywnościowe, które mogą dostarczać cennych witamin i składników mineralnych to np. tłuste ryby i jaja, które są źródłem witaminy A i żelaza. Papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka – to są te podstawowe źródła witaminy C. Aczkolwiek w polskiej diecie tak naprawdę ta witamina C dostarczana jest z ziemniakami, bo tych produktów jemy najwięcej, ale należy też zwracać uwagę na takie źródła witaminy C, które ilościowo tej witaminy dużo zawierają. Marchewka, dynia, bataty to są źródła prowitaminy A czyli beta karoten. Migdały, pestki dyni, pestki słonecznika zawierają witaminę E. Orzechy brazylijskie to selen. Przeciwzapalne są kwasy omega 3, czyli np. ryby. Przeciwzapalnie mogą działać też niektóre przyprawy, takie jak kurkuma, imbir, czosnek, warzywa zielone. A także źródła białka pochodzenia zwierzęcego i dobrze skomponowane źródła pochodzenia roślinnego. Ważna jest też stabilizacja glikemii czyli taki równomierny dowóz tego paliwa dla limfocytów, czyli pełne ziarna, kasze, orzechy. 

W przypadku osób, które mają problemy ze snem wsparcie może stanowić spożywanie owoców albo migdałów. Np. owoce kiwi same w sobie są źródłem witaminy C, ale też są źródłem serotoniny, antyoksydantów, kwasu foliowego. Wszystkie te składniki wspierają sen. Banany z kolei są źródłem tryptofanu, a tryptofan jest takim aminokwasem, który jest przekształcany do melatoniny, a melatonina ułatwia zasypianie. 

Czyli jemy banana a nie łykamy tabletki. 

Może to pomóc, bo co ciekawe, te suplementy nie zawsze są skuteczne. I może warto by było popróbować trochę z odpowiednią dietą. Wspomniałam też o migdałach, które są źródłem magnezu, ale też są źródłem wapnia, i ten wapń jest potrzebny do konwersji tego tryptofanu do melatoniny. Dobre tłuszcze też są potrzebne, wspierają sen, bo stabilizują też glikemię. Oczywiście glikemia zależy od węglowodanów, ale tutaj tłuszcze też mają istotne znaczenie. Także wiśnie są źródłem antyoksydantów, są też źródłem melatoniny, tryptofanu, różnych substancji, które mają korzystne działanie w organizmie człowieka przeciwzapalne. 

Podsumowując, trzeba zachować taką codzienną konsekwencję w doborze diety, w naszych  zachowaniach, które mogłyby wspierać naszą odporność. Czyli na pewno błonnik i prebiotyki, zdrowe tłuszcze omega 3, witaminy, składniki mineralne, stabilna glikemia (powinniśmy regularnie spożywać posiłki, co 3-4 godziny). Sen i regeneracja także mają istotne znaczenie, trzeba o to zabiegać, żeby móc odpocząć. Nawet jakaś drzemka popołudniowa ma istotne znaczenie. Redukcja stresu, sytuacji konfliktowych – nie zawsze jesteśmy w stanie tego uniknąć, ale starajmy się może jakieś techniki relaksacyjne zastosować. I jeszcze eliminacja toksyn: alkoholu, palenia – to są istotne czynniki, które mogą niestety zaburzyć działanie tego naszego systemu odpornościowego. To co jemy, jak żyjemy przez tygodnie buduje właśnie naszą odporność na kolejne miesiące. 

Pewnie wiele osób by jeszcze tutaj zapytało, czy możemy stosować jakieś suplementy. Możemy czasami skorzystać z niektórych suplementów. Np. probiotyki są takimi suplementami, które są ważne w antybiotykoterapii.. To też melatonina, suplement wpływający na rytm dobowy, na sen, co wpływa też na odporność. Laktoferyna wiąże żelazo, ogranicza namnażanie bakterii, ma też działanie przeciwwirusowe. Z kolei kurkumina w suplementach ma działanie przeciwzapalne tylko trzeba pamiętać, że musi być w suplementach również piperyna, która ułatwia przyswajanie składników zawartych w kurkuminie lub też wybierać formy micelizowane tej kurkuminy. Natomiast suplementy nie działają gdy odporność osłabiają na przykład brak snu, przewlekły stres, nikotyna, alkohol, dieta o niskiej jakości. Suplement może być tylko dodatkiem, ale nie może być fundamentem. Fundamentem muszą być składniki odżywcze, odpowiednia porcja ruchu, zdrowy sen z obniżeniem czynników, które mogą powodować stres. To jest wszystko ważne z punktu widzenia odporności. I tylko długofalowe działanie może nam tę odporność podnosić. 

]]> Pytanie do specjalisty 2025. Diabetologia https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-2025-diabetologia/ Sat, 11 Oct 2025 14:22:17 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=28567 Diabetologia

prof. zw. dr hab. n. med. Artur Tadeusz Bossowski

Gościem prof. Jana Kochanowicza był prof. Artur Bossowski, kierownik  Kliniki Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty 2025. Diabetologia
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2025 roku.

Pan profesor na co dzień jest kierownikiem Kliniki Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Jacy pacjenci na co dzień trafiają do kliniki? 

Do naszej kliniki trafiają pacjenci o szerokim profilu pediatrycznym. W okresie infekcji to chorzy z  zapaleniem płuc, anginą, zapaleniem uszu. Mamy także pacjentów kardiologicznych, z bólami w klatce piersiowej, z zaburzeniami rytmu serca. Z kolei w panelu endokrynologiczno-diabetologicznym to głównie pacjenci z chorobami tarczycy, niskim wzrostem, ale także od wielu lat obserwujemy wzrost zapadalności na cukrzycę typu 1. 

Osoby dorosłe swoją dietą, brakiem aktywności, co skutkuje nadwagą i otyłością, często   sobie same na cukrzycę typu 2 pracują. Natomiast ta cukrzyca typu 1, która częściej występuje u naszych pociech, to co to takiego, jak moglibyśmy to zdefiniować? 

Powiem w ten sposób – my również w pediatrii mamy i nadwagę, i otyłości, i też zaczęła się coraz więcej nam pojawiać cukrzyca typu 2. Dlatego te działanie prozdrowotne, prewencyjne, profilaktyczne, czyli dietę, wysiłek fizyczny, musimy wszystkim naszym pacjentom wdrażać.
Ale cukrzyca typu 1 to choroba, za której rozwój nie odpowiada jeden czynnik genetyczny,  tylko to jest schorzenie wielogenowe. A jeśli pacjent, który ma jeden rok życia też choruje na cukrzycę typu 1, to musimy także myśleć o czynniku środowiskowym – o tym, co mama jadła podczas ciąży, czy miała suplementowaną witaminę D, jaki prowadziła sposób życia, czy przechodziła infekcje itd. Wszystko to wpływa potem na rozwój cukrzycy typu 1 u dziecka.
W cukrzycy typu 1 organizm pod wpływem czynników genetycznych,  środowiskowych i innych spustowych (np. stres) zaczyna wytwarzać przeciwciała, które są skierowane przeciwko narządowi, jakim jest trzustka, a w zasadzie przeciwko wyspom beta trzustkowym, które są źródłem wytwarzania insuliny. Taki szczyt zachorowań na cukrzycę typu 1 jest pomiędzy 10 a 14 rokiem życia, a więc w momencie, kiedy pacjent wchodzi w okres pokwitania, czyli dodatkowo zaczynają też odgrywać rolę inne hormony, m.in. hormony sterydowe, hormon wzrostu. Dodatkowo, też obserwujemy na Podlasiu, występowanie cukrzycy typu 1 u pacjentów w wieku od 1 do 5 roku życia. W naszej klinice wykonaliśmy analizę i w latach 80-90-tych wskaźnik zapadalności na cukrzycę wynosił 15/100 000/ rok. 

Czyli tak około 150 nowych pacjentów w naszym województwie. 

Aktualne hospitalizacje wskazują na występowanie około 70-80 nowych zachorowań na cukrzycę typu 1 u dzieci rocznie. Ostatnie nasze wyliczenia wskazują zatem, że ten wskaźnik wzrósł do 35/100 000/rok. Na ten drastyczny wzrost wpływa wiele czynników m/innymi stres, czynniki środowiska, infekcje i produkty wysokoprzetworzone, które jemy. To wszystko stanowi element spustowy, który powoduje progresję choroby autoimmunizacyjnej. Bywa, że dzieci mając zaledwie rok czy 5 lat  trafiają do nas już w ciężkim stanie, w ostrym powikłaniu cukrzycy, którą jest ketokwasica. I co ciekawe, w rodzinie nie mają obciążenia genetycznego. 

Czyli nie ma wtedy takiej czujności rodzinnej, dotyczącej cukrzycy. Bo jak są rodziny z taką predyspozycją do choroby, to jednak bardziej zwraca się uwagę na wszelkie nieprawidłowości u dzieci. 

Tak, wtedy jesteśmy bardzo czujni. Jeśli w rodzinie jest obciążenie cukrzycą, to ryzyko zachorowania u dziecka jest 15 razy wyższe. Ale z naszych obserwacji wynika, że około 80-90 %  pacjentów, którzy są hospitalizowani w naszej klinice, nie ma rodzinnego wywiadu obciążonego cukrzycą typu 1. 

Na co jako rodzice, dziadkowie, powinniśmy zwrócić uwagę? Czy są jakieś objawy, które mogą nas nakierować na to, że dziecko może mieć problem?  

Wiadomo, że sama cukrzyca jest procesem dynamicznym, ale ona się nie rozwija z dnia na dzień. Proces niszczenia tych wysp beta trzustkowych trwa czasami kilka tygodni, kilka miesięcy, być może nawet kilka lat. A na co zwrócić uwagę? Wiadomo, że jeśli jest mniejsze stężenie insuliny, a więc wzrasta cukier we krwi, pojawia się także w moczu i tacy pacjenci będą mieli większe  pragnienie. Za tym będzie też rosła większa ilość oddanego moczu. I tacy pacjenci zaczynają nagle w nocy wstawać do toalety. Mogą też mieć poczucie zmęczenia, osłabienia, utraty łaknienia. Także chudną – w pewnym momencie, nie mając określonej diety, tracą 5-10 kilo w przeciągu np. 2-3 miesięcy. 

To trochę odwrotnie niż u dorosłych. 

Dokładnie, bo u dorosłych to byśmy kojarzyli z cukrzycą typu 2, a więc insulinoopornością. Taki pacjent też będzie więcej pił, więcej oddawał mocz, bo też i glikemia rośnie, ale za tym idzie wzrost masy ciała. Natomiast w cukrzycy typu 1 masa ciała spada, mało tego, może dochodzić do zaburzeń widzenia. Tacy młodzi  ludzie będą potrzebowali szybko wdrożenia okularów, bo zaczynają gorzej widzieć, a te gorsze widzenie też będzie związane z następstwami cukrzycy, jak np. retinopatia cukrzycowa. 

Jeśli zaobserwujemy takie niepokojące objawy, gdzie powinniśmy się udać, kto powinien nam zweryfikować te nasze niepokoje, że nasza pociecha za dużo pije i schudła? 

Zaznaczę, że ta czujność powinna być zarówno w okresie wiosenno-jesiennym i zimowym, bo to jest oczywiste, ale także w letnim, gdy zwykle pijemy więcej, bo jest gorąco. Jeśli jednak dziecko przy tym często oddaje mocz, traci na masie ciała, warto udać się do lekarza rodzinnego, bo taki lekarz jest w stanie zlecić badanie krwi, badanie moczu i zobaczyć czy nie ma tam już zwiększonej glikemii, czy ketonów, bo to jest już czerwone światło. Natomiast jeśli z jakiegoś powodu terminy takiej wizyty u lekarza rodzinnego są wydłużone, można też skorzystać z glukometrów, które można zakupić w aptece. To są proste czynności i jeśli po badaniu na takim glukometrze na czczo pojawiłyby się wartości powyżej 100 mg/dl, to już jest niepokojące, natomiast na pewno czerwonym światłem jest wartość 126 mg/dl i powyżej tej wartości. 

Natomiast jeśli robimy takie badanie w ciągu dnia, po jedzeniu, to też nie jest błędem, tylko te wartości już będą wtedy wyższe. Jeśli poposiłkowo wynik jest powyżej 140 mg/dl, to jest już zaburzona tolerancja glikemii, natomiast 200 mg/dl i powyżej 200, to jest kolejne czerwone światło, bo to świadczy, że jest to kierunek cukrzycy. 

Lekarz rodzinny potwierdza podejrzenie cukrzycy, kieruje takiego małego pacjenta do endokrynologa, diabetologa. Co go wtedy czeka?  

W naszym województwie główną jednostką, która się zajmuje cukrzycami u dzieci jest nasza klinika. W naszej poradni przy podejrzeniu cukrzycy, przyjmujemy pilnych pacjentów natychmiast. Także jeśli taki pacjent z wysoką glikemią np. z Suwałk, Moniek czy Hajnówki trafia na SOR, od razu w trybie pilnym trafia do kliniki. Nie ma mowy, żeby pacjent z podejrzeniem cukrzycy długo czekał. On nawet krótko nie czeka, po prostu jest przyjmowany natychmiast, ponieważ jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Jeśli jest podejrzenie ketokwasicy, przyjmujemy na oddział i wykonujemy nasze badania diagnostyczne, czyli gazometrię, oceniamy elektrolity, morfologię. Sprawdzamy jak wygląda hemoglobina glikowana, bo jeśli pacjent trafia z ketokwasicą i ten wywiad jest powyżej miesiąca, to już hemoglobina glikowana jest rzędu 11, 13, 15 % i to wtedy predysponuje te dzieci do powikłań sercowo-naczyniowych. Natomiast jeśli ci pacjenci są wcześniej wyłapywani, bo na przykład dziadek czy ojciec ma cukrzycę, i rodzice wykonując proste oznaczenie z glukometru widzą, że wartości są nieprawidłowe, to ten proces jest wtedy zdecydowanie szybszy. Wówczas ci pacjenci trafiają do nas czasami bez rozwoju ketokwasicy, ale ta hemoglobina jest w poziomie 7-8%.

Dodam, że na Podlasiu nasza klinika od kwietnia 2023 roku wykonuje badania populacyjne przesiewowe cukrzycy typu 1 w przedszkolach, szkołach podstawowych i średnich, obejmujemy nimi dzieci od pierwszego do osiemnastego roku życia. Jeździmy po całym makroregionie i pobieramy krew – dobrowolnie i darmowo. Ta  krew jest potem oceniana w laboratorium przy Klinice Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych UMB u prof. Adama Krętowskiego, z którą od wielu lat współpracujemy. Wykonywane są badania przeciwciał, na podstawie których oceniamy ryzyko rozwoju cukrzycy typu 1. W tej chwili cały świat stawia na prewencję, profilaktykę i my też patrzymy, jak możemy tą chorobę u dzieci wcześniej wyłapać i co możemy im zaoferować, żeby tą chorobę spowolnić, a jak się nie da spowolnić, to przynajmniej rodziców edukować, żeby byli wyczuleni na wspomniane wcześniej objawy.   

Czyli mamy taki apel do rodziców, dziadków, żeby nie unikać tych badań profilaktycznych, ponieważ one mogą uchronić naszą pociechę przed zachorowaniem. Możemy ocenić ryzyko wystąpienia cukrzycy i jeśli jest ono podwyższone, możemy zaplanować postępowanie dietetyczne, czy bardziej szczegółowe badania, które pozwolą nam na uniknięcie powikłań, bo one są w cukrzycy najbardziej niepokojące. Natomiast jeśli mamy podwyższone wartości glikemii, jakie badania dodatkowe są pacjentowi wykonywane? 

Jeśli taki pacjent trafia do naszej kliniki, to oczywiście podstawą jest weryfikowanie. Robimy profil glikemii, żeby ocenić, jak ta glikemia wygląda na czczo i po posiłku, robimy krzywą cukrową, czyli obciążamy pacjenta 75 g glukozy i oceniamy po godzinie i po dwóch godzinach jak wygląda krzywa cukrowa. Oceniamy  hemoglobinę glikowaną. na podstawie której analizujemy, co się działo z pacjentem przez ostatnie 3 miesiące i oczywiście wykonujemy też badania oceny moczu na glikemię, na ketony i oceniamy także ketony w surowicy jeśli jest to potrzebne. Analizujemy też  inne przeciwciała, w kierunku innych autoimmunopatii, chorób tarczycy, celiakii. Czyli praktycznie pacjent podlega takiej ocenie szerokowachlarzowej, żeby sprawdzić, czy faktycznie rozwija się cukrzyca, czy też jest to na przykład wynik jakiegoś innego stanu, który powoduje te hiperglikemie. 

Mamy potwierdzone rozpoznanie cukrzycy u dziecka. Jak wygląda postępowanie terapeutyczne? Czy tak jak u dorosłych, na pierwszym miejscu będzie dieta? I czy zawsze wiąże się to z koniecznością przyjmowania zastrzyków z insuliną? 

Nasz zespół to jest holistyczne działanie wieloprofilowe, a więc jest w nim nie tylko lekarz diabetolog, edukator, ale także psycholog, dietetyk. Obejmujemy takim płaszczem wieloprofilowym, wielospecjalistycznym naszego pacjenta. Dlaczego? Dlatego, że gdy rodzice i dziecko się dowiadują o chorobie, która trwa do końca życia (są wprawdzie próby jej spowolnienia, zahamowania, przeszczepów wysp beta trzustkowych; bardzo mocno nad tym pracują Amerykanie i Europa; ale w tym momencie choroba jest jeszcze nieuleczalna), to w tym momencie mamy duży stres i my tym pacjentom i ich rodzinom, musimy dać pomoc z każdej strony. A więc edukujemy pod kątem powikłań, na co zwracać uwagę, jeśli na przykład będzie wysoki poziom glikemii, jak podawać insuliny, jak wyliczać wskaźnik insulinowy. Musimy też zwrócić uwagę na dietę. W każdym z typów choroby stosujemy dietę cukrzycową o niskim indeksie glikemii, a więc musimy pozbyć się cukrów prostych. Staramy się zmniejszyć ilość węglowodanów złożonych, więcej dać błonnika do pokarmu, więcej owoców i warzyw, a mniej tłuszczów zwierzęcych. Bardziej stawiamy na tłuszcze roślinne. Czyli staramy się, żeby ta dieta była tak zwaną dietą zdrową, żeby nie przeciążała wysp beta trzustkowych, bo one i tak ledwo funkcjonują, ponieważ objaw pojawienia się cukrzycy świadczy o tym, że ten pacjent ma około 20 do 30% wysp beta trzustkowych. Reszta już jest zniszczona. Zwracamy też uwagę na zmianę stylu życia. Ci pacjenci powinni zacząć się ruszać, powinni spalać ten cukier, bo jeśli pacjent będzie miał nieprawidłową dietę i nie będzie miał wysiłku, to będzie miał wysokie glikemie, a te wysokie glikemie będą rodziły potrzebę wykonania wyższych bolusów z insuliny, a sama insulina będzie wpływała na wagę, więc to będzie błędne koło. Dlatego zalecamy dietę i namawiamy do aktywności fizycznej –  około 30-60 minut dziennie, może to być rower, spacer, bieganie. Taka edukacja, w zależności od dojrzałości intelektualnej pacjenta, trwa od 3 do 7-10 dni, kończy się testem dla rodzica i starszego dziecka. W terapii naszym pacjentom możemy zaproponować na początku działanie penowe, czyli podawanie insuliny  krótko- i długodziałającej w penach. Ale Polska jest w Europie liderem, jeśli chodzi o podawanie pomp insulinowych. Czyli np. dzieciom do dziesiątego roku życia możemy od razu zaaplikować terapię pompową. Te pompy są tak w tej chwili skonstruowane, że mogą praktycznie zastąpić postępowanie samego pacjenta. I jeśli spada glikemia one mogą zahamować infuzję insuliny, jeśli jest wartość bardzo wysoka – mogą mieć tak zwane automatyczne dostrzykiwanie, czyli robi się tak zwana zamknięta pętla. Ta technologia jest bardzo mocno zaawansowana w diabetologii. Te pompy bardzo dużo na siebie biorą, ale oczywiście też człowiek, czyli rodzic, musi kontrolować co się dzieje, żeby te poziomy glikemii były jak najlepsze. Natomiast dzięki tej technologii my coraz mniej obserwujemy powikłań sercowych, powikłań ocznych czyli retinopatii, neuropatii, nefropatii. Te urządzenia bardzo dużo biorą na siebie działań technicznych, które kiedyś musieli wykonywać rodzice, czy też same starsze dzieci.  

Czyli ta pompa to nie tylko samo urządzenie, które odpowiednio ustawione podaje insulinę, ale też zbiera informacje o poziomie glukozy i dostosowuje do tego dawki. To już taki komputer z elementami AI. 

Dokładnie. Można powiedzieć, że to taka mała sztuczna inteligencja, która ocenia jaki jest poziom glikemii, jaka jest podaż pokarmu, czyli ile powinno się dostrzyknąć,  żeby utrzymać naszego pacjenta w tak zwanej normoglikemii. 

W którym kierunku obecnie zmierza diabetologia? Wiem, że klinika pana profesora idzie właśnie krok dalej.  

Tak, od paru dobrych miesięcy w diabetologii, i polskiej, i europejskiej, i na całym świecie, zaczął się zmieniać paradygmat polegający na tym, że sama cukrzyca typu 1 to nie tylko proces metaboliczny, leczony dietetycznie, wysiłkowo czy zmianą stylu życia i insuliną, ale zwrócono uwagę, że to jest przede wszystkim proces immunologiczny, czyli proces niszczenia wysp beta trzustkowych poprzez własny organizm. I w tej chwili coraz więcej się mówi w rekomendacjach amerykańskich i europejskich, o możliwości zastosowania immunoterapii. I tą immunoterapię na  wielką skalę od 2022 roku robią Stany Zjednoczone, Kanada i Izrael, gdzie przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) zaaprobowano teplizumab. To jest przeciwciało monoklonalne, które niszczy limfocyty T o markerze CD3. I u dzieci od ósmego roku życia, u których stwierdzono przeciwciała i dysglikemię, czyli w fazie drugiej przedklinicznej, była stosowana taka terapia. I wykonanie 14 iniekcji w 2 tygodnie spowalniało przejście z tej fazy drugiej do fazy pełnoobjawowej cukrzycy typu 1 o 3 lata. Natomiast w Polsce prof. Piotr Trzonkowski, kierownik Kliniki Immunologii i Transplantologii Klinicznej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego od 15 lat taką terapię aplikował tylko z zastosowaniem komórek T regulatorowych, czyli komórek ochronnych, które są zmniejszone właśnie w cukrzycy typu 1,  pacjentom w fazie trzeciej, czyli kiedy już mieli objawową cukrzycę. To spowodowało, że po 2-3-5 latach ci pacjenci wymagali mniejszego zapotrzebowania dobowego na insulinę. Obserwował też wzrost c-peptydu, a im jest on wyższy, tym rezerwy beta wysp trzustkowych są większe. I teraz także my w naszej klinice w Białymstoku, po otrzymaniu zgody Europejskiej Agencji Medycznej i Poltransplantu rozpoczęliśmy taką terapię z zastosowaniem komórek T regulatorowych u trzech pacjentów w fazie pierwszej przedklinicznej. To pacjenci, wyłonieni po tych naszych badaniach przesiewowych, którzy mieli dwa i więcej dodatnie przeciwciała i nie mieli jeszcze zaburzonej glikemii. A więc jeszcze jest to faza, kiedy potencjalnie 70-80% wysp beta trzustkowych funkcjonuje, jeszcze nie ma rozpoznania cukrzycy. I naszym celem, wręcz marzeniem jest to, żeby spowolnić przejście do fazy drugiej, ale przede wszystkim do fazy trzeciej. To nie ukrywam, jest pionierskie badanie na poziomie Europy i wydaje mi się, że także świata. Dlaczego? Bo już Amerykanie się o tym dowiedzieli i pan profesor Trzonkowski, dostał telefony z USA, czy nie mogą tej terapii wdrożyć u siebie, po uzyskaniu zgody FDA.

Panie profesorze, mówimy o tych działaniach profilaktycznych, badaniach przesiewowych.  Docieracie do szkół, do przedszkoli w regionie, a czy jeśli pacjent czy rodzic, nie chce czekać na to, aż  tam dotrzecie, czy jest jakaś inna droga? Czy można bezpośrednio się zgłosić do kliniki, aby z takich badań skorzystać? 

Oczywiście nie jesteśmy w stanie do wszystkich szkół dotrzeć i dlatego też staramy się pobierać krew na badania także w Ośrodku Wsparcia Badań Klinicznych przy szpitalu UDSK na Waszyngtona 17. Zwykle to są soboty. Ale oczywiście jeśli ktoś przyjdzie w innym terminie do poradni i powie, że chce zbadać dziecko, to też kierujemy do naszej kliniki. Wtedy rodzic z dzieckiem trafia do gabinetu zabiegowego, gdzie musi podpisać dwa dokumenty: zgodę na wykonanie pobrania krwi oraz RODO. Bo dane pacjenta są potem kodowane. I jeśli mamy wynik dodatni, to moi asystenci dzwonią do rodzica, informując go bezpośrednio o wyniku. Potem my oczywiście tych pacjentów nie zostawiamy samych sobie. Oni trafiają do naszej poradni, do kliniki, gdzie  wykonujemy wszystkie te wspomniane wcześniej oznaczenia. I oczywiście edukujemy tych pacjentów, zostawiamy pod naszą opieką. To jest też pomoc psychologa, bo każdy kto się dowiaduje, że jego dziecko ma ryzyko rozwoju cukrzycy, przeżywa rodzaj stresu. Badania wskazały, że stres ten jest tylko troszeczkę mniejszy niż stres, który jest w momencie rozpoznania ketokwasicy, czyli kiedy już wiadomo, że ta choroba jest już na pewno.

Co może się stać, jeśli podwyższoną glikemię, cukrzycę, zbagatelizujemy, nie dostosujemy się do zaleceń, nie będziemy trzymać diety, przyjmowanie leków nie będzie naszą najmocniejszą stroną. Co grozi takiemu pacjentowi? 

Pewien odsetek tych pacjentów, którzy do nas trafiają w ciężkiej ketokwasicy, to są pacjenci, którzy mieli wcześniej rozpoznaną cukrzycę, ale z różnych powodów nie chcą się zaadoptować do choroby, czyli ją wypierają, uważają, że jej nie ma. Starają się ją bagatelizować, umniejszać wartość, nawet czasami nie kontrolują glikemii. Zdarzają się i tacy, którzy w ogóle insuliny nie biorą i trafiają w stanie zagrażającym życiu. Kiedy pacjent jest zakwaszony i nie trafi szybko do szpitala, nie zostanie udzielona mu odpowiednia pomoc, to jest narażony na liczne powikłania, a nawet na śmierć, jeśli trafi do nas za późno. Nasi pacjenci są też w okresie młodzieńczym, kiedy taki młody człowiek uważa, że wie najlepiej  i nie chce słuchać dorosłych, nie chce słuchać lekarzy. I tacy pacjenci też do nas trafiają w ciężkim stanie. Bywają też trudne sytuacje rodzinne, czyli na przykład rozwody rodziców, brak takiej opieki rodzica, i te dzieciaki także trafiają czasami do nas z powikłaniami, bo nie mają regularności w dawkowania insuliny. My stosujemy też psychoterapię, dlatego, że pacjent musi zrozumieć jednak istotę choroby, bo trudno, żeby ktoś, kto ma 16 czy 17 lat, był cały czas za rączkę prowadzony przez rodzica. W pewnym momencie musi na siebie wziąć ten bagaż odpowiedzialności, że musi sobie kontrolować glikemię, musi sobie odpowiednio dawkować insulinę. Kiedyś w założeniu Towarzystwa Diabetologicznego było, że pompy są dedykowane tylko tym pacjentom, którzy  przestrzegają reguł. W tej chwili już takich zasad nie ma. Wręcz można powiedzieć, że pompy są stosowane u tych pacjentów, którzy te hemoglobiny mają gorsze właśnie po to, żeby im pomóc. Żeby ta pompa przejęła działanie za tego pacjenta. Pamiętajmy, że też i psychika jest ważna, bo ci pacjenci  czasami mają depresję. Żyjemy aktualnie w wielkim pędzie, tym bardziej dzieci, które są obładowane i problemami szkolnymi, i emocjonalnymi. Uprawiają też sporty i chcą mieć jak najlepsze osiągnięcia, a czasami to różnie bywa, więc też muszą się zmierzyć ze stresem. A pacjent z cukrzycą to pacjent, który  może uprawiać każdy sport, jeśli jest dobrze wyedukowany. W naszej klinice kilka lat temu był chorujący na cukrzycę typu 1 pan Michał Jeliński, wielokrotny mistrz świata i mistrz olimpijski w wioślarstwie w czwórkach. Pokazywał swój złoty medal olimpijski dzieciom, mówiąc że mimo choroby, leczenia pompą, potrafił stanąć na tak wysokim szczeblu wysiłku fizycznego, który spowodował, że zajął pierwsze miejsce olimpijskie. 

]]> Pytanie do specjalisty. Dieta cud. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-dieta-cud/ Thu, 20 Jul 2023 17:08:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=22383 Pytanie do specjalisty. Dieta cud.

prof. Lucyna Ostrowska

Diety cud były tematem audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowcza była prof. Lucyna Ostrowska, kierownik Zakładu Dietetyki i Żywienia Klinicznego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku oraz kierownik Ośrodka Leczenia Otyłości i Chorób Dietozależnych w Białymstoku.

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty. Dieta cud.
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2023 roku.

Rozmawiamy dziś o dietach, temacie budzącym wiele emocji. Pani profesor – diety cud. Są takie, czy to tylko taki dobry chwyt marketingowy? 

To dobry chwyt marketingowy. Natomiast zależy też, jakiego cudu oczekujemy, bo jeśli tego cudu oczekujemy niewielkiego, to być może są takie diety, które taki cud mogą dać. Jeżeli chcemy zredukować 2- 3 kg, to myślę, że takie cudy następują, jeśli się zmobilizujemy, dobierzemy do siebie właściwą dietę. Natomiast jeżeli chcemy to robić w ramach leczenia choroby otyłościowej, to niestety z przykrością muszę stwierdzić, że nie ma cudownej diety. Mimo że przeglądając chociażby Internet, można się dowiedzieć, że takie diety rzekomo istnieją. Niemniej jednak nauka mówi coś przeciwnego. Jeśli tym cudem ma być wyleczenie choroby, choroby przewlekłej, choroby o różnym podłożu, to sama dieta zwykle tutaj nie wystarcza i trzeba bardzo indywidualnie i długoterminowo pracować, żeby pacjent osiągnął poprawę kliniczną w leczeniu tej choroby. Natomiast jeśli chodzi o cud, który ma nastąpić przed wakacjami po to, żeby ładnie wyglądać w stroju kąpielowym, czy mieć fajną sylwetkę do pokazania się na wakacjach, to myślę, że są takie diety, które te 2- 3 kg mniej mogą zapewnić. 

Zapytam troszeczkę tak przewrotnie: czy my powinniśmy żyć na diecie, cały czas się odchudzać, czy może powinniśmy normalnie się odżywiać i nie udawać, że okresowo wprowadzamy restrykcje, które mocno dezorganizują nasze życie? 

Powiem tak – każdy z nas stosuje jakąś dietę, lepszą albo gorszą. I myślę, że tutaj warto powiedzieć, że dieta to tak naprawdę racjonalne żywienie, czyli żywienie, które ma służyć naszemu zdrowiu, dawać nam energię do życia i też dawać nam swego rodzaju przyjemność z tego, co zjadamy. Natomiast warto się nauczyć takich zasad prawidłowego żywienia, żeby wiedzieć, jak się żywić, żeby nie szkodzić swojemu organizmowi. Znając swoje zasady, stosując te zasady, można się wtedy tak bardzo nie pilnować, ale trzeba pilnować tych zasad. Co to za zasady? Przede wszystkim organizm dobrze funkcjonuje, jeżeli jest odżywiany w godzinach zgodnych z naszymi biorytmami żywieniowymi. Czyli w momencie, kiedy wstajemy, warto uruchomić naszą przemianę materii i w ciągu pół godziny do godziny spożyć śniadanie. Warto pamiętać, że drugie śniadanie to tak naprawdę porcja owoców bądź jogurt z owocami i jest to absolutnie wystarczająca dla każdego z nas porcja jedzenia. Potem lunch albo obiad, ale nie powinien on być w godzinach późnych popołudniowych, bo wtedy nasze hormony, enzymy trawienne pracują już w gorszym rytmie, a po godzinie 17:00 zaczynają ten rytm zwalniać. Natomiast po godzinie 19:00 w naszej strefie klimatycznej w ogóle nie powinno się jeść, ponieważ tempo metabolizmu spada i wydzielanie enzymów trawiennych również jest gorsze. Czyli warto się nauczyć takiego trybu żywienia: śniadanie jemy pół godziny do godziny po wstaniu; potem po 2-3 godzinach jemy drugie śniadanie, małe przekąskowe, wystarczy garść owoców; około godz. 13-14 lunch; potem około godz. 16-16.30 powinniśmy zjeść drugą porcję owoców na podwieczorek i około godziny 18-19 kolacja. I to byłoby zgodne z tym, co potrzebuje nasz organizm w naszej strefie klimatycznej.  Należałoby się też nauczyć takich prawidłowych produktów, które warto stosować w swojej kuchni, czyli przede wszystkim, żeby to nie były produkty tłuste, majonezy, ketchup, musztarda, czy biały chleb w dużych ilościach. Trzeba natomiast spożywać codziennie przynajmniej 3 porcje warzyw, czyli do śniadania, do obiadu i do kolacji, a tylko 2 porcje owoców, czyli do drugiego śniadania i do podwieczorku. Plus do tego woda w ilości około 2 litrów dla kobiet, a ok. 2,5 litra dla mężczyzn i w zasadzie nic więcej nie musimy umieć. 

Tak tradycyjnie w naszej kulturze posiłkiem najważniejszym, bo 3-daniowym, jest obiad. Natomiast cały czas w żywieniu podkreśla się ważność śniadania. Czy rzeczywiście powinniśmy za wszelką cenę na to śniadanie zwracać uwagę?

Dawniej uważaliśmy, że śniadanie powinno być takim dużym posiłkiem i ono powinno być dużym posiłkiem dla osób, które potem nie jedzą drugiego śniadania i jedzą tzw. późny obiad. Wtedy rzeczywiście organizm potrzebuje energii po to, żeby wykonać  codzienne czynności zawodowe. Natomiast osoby, które są w stanie zapewnić sobie odżywianie w postaci porcji owoców na drugie śniadanie i lunchu właściwej porze, czyli około 13-14, absolutnie nie powinny jeść dużego śniadania. Ale śniadanie jeść powinny, bo tak jak powiedziałam, śniadanie jest tym posiłkiem, który pobudza metabolizm, czyli pobudza nasz organizm do pracy i to jest wartościowe. Swoim pacjentom, którzy nie jedzą śniadań i mówią, że potem mają bardzo duże apetyty po południu i z tego powodu niestety przybierają na wadze mówię, że niedźwiedź leży praktycznie całą zimę i nic się z nim złego nie dzieje, ponieważ on zwalnia metabolizm, bo nie je. Chcąc mieć pobudzony metabolizm i prawidłowy proces metabolizowania energii, to ten metabolizm należy pobudzać rannym śniadaniem.

A czy jest jakaś wzorzec śniadania, do którego powinniśmy dążyć? Są np. śniadania  włoskie, gdzie mamy kawę i ciastko czy francuskie z croissantem?

My żyjemy w innej, trochę chłodniejszej strefie klimatycznej. W związku z tym nasze śniadanie na pewno powinno zawierać białko, czyli albo jajko, albo kawałek mięsa, czyli wędliny czy ryby. Może to być też produkt mleczny. Dobrze, jeśli jest to białko pochodzenia zwierzęcego. Natomiast osoby, które nie jedzą produktów pochodzenia zwierzęcego powinny zapewnić sobie białko roślinne, czyli produkty strączkowe. Tutaj  świetnym rozwiązaniem jest chociażby humus. Osoby, które łączą świat roślinny ze  światem zwierzęcym, mogą np. zjeść owsiankę, do której dodadzą mleko czy jogurt. 

Tak naprawdę nie ma jakiegoś przepisu, że powinno się jeść na śniadanie albo kanapkę, albo owsiankę, albo jajecznicę. Po prostu każde śniadanie codziennie powinno być inne, bo tylko w różnorodności produktów jesteśmy sobie w stanie dostarczyć w ciągu tygodnia wszystkich potrzebnych składników odżywczych, a jest ich minimum 60. Idealne śniadanie, to śniadanie, które zawiera białko i które zawiera witaminy, czyli powinny tam być warzywa. Czyli może to być np. jajko i pomidor. Jeśli potrzebujemy, możemy połączyć to jeszcze z węglowodanami, czyli produktami zbożowymi, czyli albo kanapka, albo kasza, albo właśnie owsianka. 

Skupmy się na jajku. Kiedyś mówiono, że to produkt, który zawiera dużo cholesterolu, w związku z tym podwyższa cholesterol i jest niezdrowe i powinniśmy tych jajek unikać. Później była mowa, że cholesterol w jajku to jest ten dobry cholesterol i powinniśmy jednak jajka spożywać. Okazuje się też, że jajka to także źródło różnego rodzaju substancji odżywczych. Z drugiej strony, dobrze wysmażone jajko najlepiej, aby było dodatkowo z boczkiem, który nie jest taki zdrowy. To jak to jest z tym jajkiem? 

Oczywiście zawsze prawda tkwi pośrodku. Na pewno jajko jest produktem, który cholesterol zawiera, zarówno ten zły – frakcji LDL, jak i ten korzystny HDL. Zwolennicy jajek powiedzą, że ma ten dobry, czyli ten HDL, a przeciwnicy powiedzą, że ma ten LDL.  Natomiast jajko jest takim produktem wzorcowym, podobnie jak mleko, jeśli bierzemy pod uwagę świat zwierzęcy. Część osób jednak coraz częściej rezygnuje ze świata zwierząt i jajek nie zje ze względu na to, że to świat zwierzęcy. Ale jajko ma doskonałe białko, dobrze przyswajalne, ma doskonałe żółtko, a żółtko z kolei to dobrze zemulgowany tłuszcz, więc łatwo strawny. No może ten smażony na patelni z boczkiem to już niekoniecznie, ale jeśli sobie lubimy zrobić jajko sadzone, to możemy go zrobić bez tłuszczu. Jest prosty sposób: zagotowujemy wodę lekko osoloną i jajko po wybiciu ze skorupki spuszczamy na tą gotującą się wodę, a następnie łyżką cedzakową przechylamy na drugą stronę i mamy świetnie zrobione beztłuszczowe jajko w koszulce. Polecam, warto spróbować. 

W jajku mamy żelazo, czyli coś co nas pokrzepi i pozwoli budować naszą krew, jak też cholinę, która buduje nasz układ nerwowy. Jajko jest więc świetnym produktem, ale przez to, że jednak ma ten cholesterol frakcji LDL w swoim składzie to dla osób, które mają zaburzenia gospodarki lipidowej i zwłaszcza wysoki cholesterol LDL w surowicy krwi, zalecamy 3 jajka tygodniowo: 2 jajka zjedzone jednorazowo, a jedno jako jajko dodane do produktów. Natomiast osoby, które nie mają problemów z cholesterolem frakcji LDL, czyli mają te niskie stężenia, pozwalamy na 5 jajek tygodniowo. Chyba, że są z grupy ryzyka, że ktoś w rodzinie ma takie problemy, to wtedy pod kontrolą cholesterolu frakcji LDL decydujemy się czy 3 czy 5. Natomiast osoby młode mogą spożywać jedno jajko codziennie.  

Są takie populacje europejskie, między innymi Austriacy, gdzie bez jajka nie zaczynają śniadania. To jest tam podstawowy produkt. Ale te kultury tak funkcjonują od wielu, wielu lat, a może i pokoleń, w związku z tym też mają pewnie polimorfizmy żywieniowe, które im na to pozwalają, że mogą w ten sposób funkcjonować. Natomiast u nas w Polsce jajka jak najbardziej polecam na śniadanie, może nie smażone, a właśnie ugotowane na miękko, bo jest łatwiej strawne niż te na twardo. Plus te jajka w koszulce, o których opowiadałam zrobione na parze czy na wodzie – to też świetny produkt odżywczy.

Kolejna kontrowersja, która mi się od razu nasuwa, to jest mleko. Funkcjonuje stwierdzenie, że dorośli nie powinni pić mleka, ewentualnie mogą spożywać   produkty mlekopochodne. Ja sam za każdym razem, gdy nie mogę sobie odmówić mleka przy porannym kakao czy porannej owsiance, przypominam sobie że już troszeczkę mam tej dorosłości za sobą. Czy aby sobie nie szkodzę tym mlekiem? 

Nie ma powodu, żeby mleko osobom dorosłym odstawić, wręcz przeciwnie. Uważam, że jeśli są to osoby, które całe życie mleko piły, to je powinny pić, aż to życie się zakończy. Ponieważ im jesteśmy starsi, tym mamy większy problem z gospodarką wapniem, a jest to najlepsze źródło wapnia. I stąd uważam, że jeśli ktoś je dobrze toleruje, nie ma alergii na białko mleka krowiego, nie ma nietolerancji laktozy, powinien mleko spożywać. Niekoniecznie trzeba je spożywać na surowo, jeśli ktoś nie lubi, to może pić je właśnie w postaci kakao czy zupy mlecznej czy owsianki. 

Ta odpowiedź bardzo ucieszy Kubę, który siedzi za konsoletą, ponieważ on dnia nie rozpoczyna bez kakao. 

Bardzo dobrze, bo to świetny napój, absolutnie wskazany, ponieważ tam oprócz mleka  jest kakao, a kakao to magnez, a magnez to pierwiastek życia. Także jestem za, pod warunkiem, że nie jest za mocno wysłodzone. 

Owoce czy warzywa? Mówimy o drugim śniadaniu, o podwieczorku, a owoce zawierają cukry proste i u osób zagrożonych cukrzycą, u cukrzyków są raczej niewskazane. Czy nie powinniśmy jednak zrezygnować z owoców na korzyść warzyw?

Musimy na pewno spożywać i produkty owocowe, i warzywne, ale owoce w mniejszej ilości. W owocach znajduje się fruktoza, która metabolizuje się do triglicerydów, czyli niekorzystnych tłuszczy, które też przyczyniają się, podobnie jak cholesterol LDL, do miażdżycy, więc na pewno jest to niedobry kierunek dla osób, które mają kłopoty z metabolizowaniem fruktozy. I na pewno osoby dorosłe powinny owoce spożywać w  określonych porcjach. Każdy z nas ma tą porcję wymierzoną własną garstką i te 2 garstki dziennie na pewno nikomu nie zaszkodzą. Natomiast owoce też nam są potrzebne w diecie, ponieważ zawierają bardzo dużo witamin, zwłaszcza witamin antyoksydacyjnych, czyli tzw. wymiataczy wolnych rodników tlenowych, między innymi działających ochronnie na układ sercowo-naczyniowy. Natomiast osoby dorosłe mające problemy z gospodarką węglowodanową, a zwłaszcza osoby chore na cukrzycę, rzeczywiście muszą bardzo uważać, które owoce spożywają i zawsze powinny wybierać owoce o niższym indeksie glikemicznym, czyli takie, które zawierają mniej cukru. Ale znowu, jeżeli jest to nie więcej jak ich własna garstka na drugie śniadanie i jeszcze potem spalana w postaci ruchu, to też im się nic złego nie stanie. I tak bardzo ten cukier im się nie podwyższy w surowicy krwi. 

Natomiast my w Polsce mamy taką tendencję do przesadzania z owocami po to, żeby zjeść więcej owoców, a nie zjeść warzyw, a to powinna być tendencja odwrotna: jemy więcej warzyw, a mniej owoców. Natomiast zupełna rezygnacja z owoców jednak nie jest wskazana, ponieważ one jednak zawierają trochę inne składniki niż warzywa. Generalnie warzywa w Polsce też nie są tak często jedzone, bo gdybyśmy chcieli zupełnie zrezygnować z owoców, to każdy nasz posiłek powinien zawierać warzywa. A my w sezonie jeszcze warzywa jemy, ponieważ są smaczne pomidory, smaczna papryka, smaczna pietruszka, smaczna marchewka, ale zimą już jest zdecydowanie gorzej i tak naprawdę zaczynamy się odżywiać warzywami przetworzonymi głównie z własnych słoików albo kapustą kwaszoną. Nie mówię, że ona jest zła, ale zwykle jemy to tylko do obiadu. Natomiast zapominamy, że warzywa powinniśmy jeść do śniadania, do obiadu i do kolacji. Plus owoce do drugiego śniadania i do podwieczorku. I teraz jeżeli rezygnujemy z owoców, to musimy zrobić sobie jakąś sałatkę na drugie śniadanie i na podwieczorek, żeby te wszystkie posiłki były zabezpieczone w witaminy, minerały i błonnik pokarmowy, który jest niezbędny dla naszego przewodu pokarmowego. Generalnie powiedziałabym tak: dzieci mogą sobie tych owoców tak bardzo nie limitować, natomiast osoby dorosłe powinny limitować do 2 garstek dziennie i do tego 3 razy w ciągu dnia jeść warzywa: do śniadania, obiadu i kolacji.

Skoro wspomnieliśmy o obiedzie, tym głównym posiłku dnia, czy możemy określić, jakie standardowe elementy powinien zawierać? Czy dobre jest to tradycyjne podejście, że ma być zupa, drugie danie, czyli ziemniaki, surówka, kotlet i na koniec obowiązkowo deser? 

No nie, to są nasze tradycje żywieniowe, ale absolutnie nie ma w racjonalnym żywieniu obowiązku, żeby to tak wyglądało. Patrząc na inne kraje europejskie chociażby, to nigdzie w Europie poza nami, może jeszcze Austriacy jedzą ten swój rosół, nikt nie jada takich obiadów. Jest to zwykle obiad złożony albo tylko z zupy, zwłaszcza w porze letniej, kiedy się robi zupy na zimno, czyli z pomidorów czy chłodnik z buraków, albo z drugiego dania. Natomiast w Polsce chyba trochę z tym wszystkim przesadzamy, zwłaszcza jeśli do zupy dodajemy makaron, ziemniaki albo kaszę, to wtedy już na drugie danie nie powinno się tego samego wkładu węglowodanowego dodawać. Powinno się wtedy to drugie danie zjeść w postaci porcji mięsa czy porcji ryby i warzyw bądź tylko jakieś strączki. Czy deser musi być? To też jest takie rozpasanie, bo absolutnie on żywieniowo nie jest tam potrzebny, a nawet bym powiedziała, że jest szkodliwy, bo im mamy więcej produktów białkowo-tłuszczowych w obiedzie, to zjedzenie do tego fermentujących węglowodanów spowoduje, że będziemy mieli takie uczucie przepełnienia, wzdymania żołądka. I wtedy jest tak zwane popuszczanie pasa, czyli po prostu brakuje nam zapięcia na obwodzie. Myślę, że deser jest już przesadą, że to rzeczywiście powinno być stosowane tylko i wyłącznie jak jesteśmy na jakiś przyjęciach, imprezach, po to żeby ten obiad był taki bogatszy, wyjątkowy. Natomiast na co dzień absolutnie nie polecam po obiedzie nawet spożywania owoców, ponieważ one też będą fermentowały. Myślę, że po to jest stworzony podwieczorek, żeby sobie ten deser czy ten owoc przenieść na podwieczorek, żeby zrobić przerwę między tym, co mamy w żołądku po spożyciu obiadu i nie wrzucać na ten produkt białkowo-tłuszczowy dodatkowo fermentującego węglowodanu. 

Owoce przewijają się przez naszą rozmowę jako takie złe i dobre, a ja mam pytanie bardzo konkretne, bo podobno owoców wieczorową porą nie można spożywać. Czy to znaczy, że jeśli zrezygnuję z kolacji i zastąpię ją owocem, to będzie duży błąd dietetyczny? 

Będą to dwa błędy dietetyczne. W polskiej strefie klimatycznej nie powinno się owoców jeść po godzinie 17. Niestety, później się źle metabolizują, nie mamy ruchu, w związku z tym te węglowodany, cukry proste, będą się przetwarzały w triglicerydy. Zły jest też pomysł, żeby nie jeść kolacji. Kolacja powinna być kolacją białkową, więc kawałek jakiegoś sera z pomidorem czy jakiś twarożek ze szczypiorkiem jak najbardziej tak, natomiast owoce po godzinie 17:00 – nie. 

Pytanie od słuchacza: Zauważyłem, że w sklepie są dostępne różne batony proteinowe i chciałem zapytać, czy one są zarezerwowane tylko dla sportowców, czy może można je jeść jako taką zwykłą przekąskę i czy one pomagają w jakiś sposób w odchudzaniu? 

Bardzo dobre pytanie. Rzeczywiście to jest taki nowy produkt, ja nazywam to produktem cywilizacyjnym. To są takie zastępniki prawidłowego żywienia. Batony proteinowe były stworzone kiedyś z myślą o sportowcach, ponieważ sportowcy wymagają dużo większej podaży białka w niewielkiej skoncentrowanej porcji. To m.in. to, co opowiadał kiedyś Adam Małysz, który mówił, że je kanapkę z bananem – chciał w ten sposób zwiększyć dostawę białka roślinnego do ustroju. Po to, żeby nie musiał jeść takiej kanapki, stworzono batony proteinowe z dużą zawartością białka. Nie jest to coś dla wszystkich, ale dla osób, dla których jest to celowane, czyli dla sportowców. Natomiast czy jest to produkt polecany w odchudzaniu? Nie. Osoby, które myślą o odchudzaniu, najczęściej mają problem z nadwagą albo już z otyłością, i znowu nadmiar białka może być też nadmiarem dostarczanych kalorii. To nie jest tak, że białko jest takie bezkarne, że my możemy go jeść, ile chcemy, ponieważ to też jest produkt, który zawiera swoją wartość energetyczną. Poza tym zwiększenie ponad zapotrzebowanie w diecie białka, może powodować również stłuszczenie wątroby, może powodować uszkodzenie komórki wątrobowej, może uszkodzić nerki, ponieważ nadmiar białka w ustroju musi być przez te dwa narządy metabolizowane. Jeśli jest to osoba zdrowa, to najprawdopodobniej sobie z tym metabolizowaniem nadmiaru białka poradzi. Natomiast jeśli jest to osoba, która już ma jakieś problemy ze stłuszczoną czy zwłóknioną wątrobą, to już może sobie z tym nie poradzić. Tak samo osoba w wieku starszym, która ma umiarkowaną niewydolność nerek. Ale zawsze kij ma dwa końce i część osób, która chce spożywać jakiekolwiek batony, a wie, że nie może spożywać batonów słodkich, z dużą cukrów prostych i tłuszczu, zwłaszcza nasyconego, sięga po te batony proteinowe, bo one mają mniejszą wartość kaloryczną. Jeśli wybieramy między jednymi i drugimi, to może lepszy byłby wybór tego proteinowego. Ale na pewno nie jest to produkt na schudnięcie. 

Podejmujemy dodatkowy wysiłek, zaczynamy ćwiczyć, aby schudnąć, zwiększamy swój wydatek energetyczny. Ale jest rzeczą naturalną, że każdy wysiłek jednocześnie jest dla organizmu takim bodźcem, że zwiększa łaknienie. Jak z tym sobie poradzić, czy jest jakiś sposób, żebyśmy ten organizm oszukali, żeby wysiłku, który popełnimy, nie zrekompensować sobie potem w dwójnasób? 

Bardzo dużo osób przecenia wydatek energetyczny, który poniesie przez wysiłek fizyczny i myśli, że przez to, że tak dużo wydatkowało, może zjeść potem więcej niż zwykle. Niestety tak nie jest. Dla przykładu, żeby spalić pączka, który nie jest oblepiony lukrem i nie ma nadzienia, i ma około 300- 350 kalorii, trzeba by było godzinę pedałować na rowerze. A zwykle ktoś przejeżdża pół godziny i już mówi, że się zmęczył i na pewno jak zje pączka, to mu nie zaszkodzi, bo on ma mniej kalorii niż wydatkował. A jest odwrotnie – pączek ma więcej kalorii niż się wydatkowało przez te pół godziny ruchu. I stąd się zbiera dodatni bilans energetyczny. 

A odpowiadając na pytanie, jak zapobiec takiemu uczuciu nagłego głodu po wysiłku fizycznym? Przede wszystkim ten wysiłek fizyczny musi być do każdego z nas dobrany, czyli nie można z nim przesadzać, że poćwiczę dużo po to, żeby dużo zjeść. Wysiłek musi też być rozłożony w czasie i z odpowiednią częstotliwością w zależności od wydolności danej osoby. Jeżeli chcemy rzeczywiście się fajnie bilansować, jeśli chodzi o wydatkowanie energii, to ten wysiłek powinien być rozpoczynany od małego wysiłku, czyli od 10-15 minutowego. Taki nie zwiększy nam gwałtownie łaknienia,  jesteśmy w stanie nad tym łaknieniem zapanować. Na pewno po wysiłku fizycznym powinniśmy w ciągu godziny dostarczyć sobie jakąś porcję węglowodanów, a później w kolejnej godzinie jakąś porcję białka po to, żeby odbudować przynajmniej to, co żeśmy stracili w czasie tego wysiłku jeśli chodzi o masę mięśniową i glikogen w mięśniach. Jest to takie przyzwolenie, że możemy trochę więcej zjeść. Ale to nie może być z kolei bardzo dużo, bo znowu idziemy nie w tę stronę. Wysiłek fizyczny rozpoczynamy od małej dawki, a potem ją zwiększamy, co przyzwyczaja nasz organizm też do tego, że tak od razu się na to jedzenie nie rzucimy. Czyli zaczynamy zwykły ruch, chociażby spacerowy czy jazdę na rowerze od 10 -15 minut, po nim nie mamy napadu głodu, więc jemy normalny posiłek, który był zaplanowany na tę porę dnia. Potem rozszerzamy ten ruch do pół godziny, później do 45 minut, potem do 60 minut itd. I to jest sposób na to, żeby organizm się adoptował do ruchu, a jednocześnie nie zwiększał potrzeby gwałtownego apetytu po tym gwałtownym wydatku energetycznym. Trzeba dobrać ruch i ten ruch odpowiednio dawkować, to i organizm przyzwyczai się do tego, że nie musi tak łapczywie żądać tego pokarmu, żeby zregenerować to, co stracił. I to jest chyba jedyna metoda, żeby zapanować i nad ruchem, i nad tym zwiększonym łaknieniem. 

Pytanie od słuchaczki: Chciałabym zapytać o dietę ketogeniczną, czy jest zdrowa? Można spożywać tam bardzo dużą ilość tłuszczów i człowiek chudnie. Ostatnio byłam na takiej diecie i faktycznie schudłam, ale koleżanka powiedziała mi, że to niezdrowe. Proszę o fachową opinię w tej kwestii. 

Bardzo dziękuję za to pytanie. Rzeczywiście, diety ketogeniczne stały się bardzo modne przy odchudzaniu. Tylko że odchudzanie to nie to samo, co leczenie otyłości. Odchudzanie to jest coś, co zastosuję krótko, osiągnę sukces, a potem niech się dzieje wola Boża. No i ta wola Boża niestety nie będzie korzystna dla tej osoby. Po zastosowaniu diety ketogenicznej, trzeba umieć z tej diety ketogenicznej wyjść i musi to być pod opieką lekarza albo dietetyka. Podczas tej diety zmieniamy tor metaboliczny i nasz organizm, czyli nasze mięśnie i głównie ośrodkowy układ nerwowy nie odżywiają się glukozą, odżywiają się ciałami ketonowymi. I chcąc wrócić potem do takiej normalnej diety, czyli z zawartością węglowodanów (których na diecie ketogenicznej jest niewiele, poniżej 100 g dziennie), jest to duży trud, ponieważ zjedzenie czegokolwiek: kawałka chleba, jakiegoś placka, czegoś z mąki, owocu czy też dużej ilości warzyw spowoduje duży wyrzut insuliny. Insulina jest takim hormonem, który działa na ośrodek głodu i zmusi nas do bardzo dużego łaknienia. I jemy. Cóż się wtedy stanie? Cały sukces, który był na diecie ketogenicznej bardzo szybko znika. A poza tym jeszcze mamy zaburzenia metaboliczne, ponieważ mamy wtedy bardzo szybko budujący się proces insulinooporności, czyli gorszą odpowiedź tkanek efektorowych na insulinę tkanki tłuszczowej, tkanki mięśniowej wątroby. Takie huśtawki dla organizmu nigdy nie są dobre. 

Natomiast dieta ketogeniczna jest dietą uznaną za dietę leczniczą w jednej sytuacji – kiedy mamy u dzieci padaczki lekooporne i jest planowane, że zostaną na tej diecie do końca życia. Czyli nie zmieniamy im torów metabolicznych. Ta dieta jest w tym przypadku  zastosowana po to, żeby zmniejszyć tą reaktywność ośrodkowego układu nerwowego i ona rzeczywiście działa. 

Ale jak mówiłam, w dietach jest tak, że wszystko ma dwie strony. Złą stroną diety ketogenicznej będzie ten efekt odbicia, pogorszenie gospodarki węglowodanowej. Natomiast obecnie trwają prace nad połączeniem diety ketogenicznej i śródziemnomorskiej. Jest to coś nowego. Dieta ketogeniczna, która ma swoje bardzo ścisłe kryteria, czyli odpowiednią proporcję tłuszczy i białek do węglowodanów, została połączona z elementami diety śródziemnomorskiej. Czyli zabrano z diety ketogenicznej dużą porcję tłuszczów nasyconych, a wrzucono na to miejsce tłuszcze nienasycone, czyli oliwę z oliwek i same oliwki. Jest to coś, co poprawia trochę zdrowotność diety ketogenicznej, bo ta klasyczna ma bardzo duży wsad kwasów tłuszczowych nasyconych, czyli tych miażdżycogennych. Mamy dowody naukowe, że diety ketogeniczne stosowane dłużej niż 2-3 lata powodują tak zwany efekt odbicia, czyli bardzo duże triglicerydy, obniżony HDL cholesterol, a podwyższony LDL cholesterol, czyli dyslipidemię mieszaną najgorszą z możliwych. Ale jeżeli w tej diecie zmieniamy te kwasy tłuszczowe nasycone czyli konkretnie mięso, na ryby i na oliwę, to są to lepsze kwasy tłuszczowe dla naszego organizmu, nie takie miażdżycogenne. Badania trwają i być taka dieta keto śródziemnomorska okaże się dla niektórych osób dobrą dietą. 

Często integralnym elementem odchudzania jest tak zwany efekt jo-jo. Jak sobie z tym poradzić? 

Po prostu nie stosować bardzo restrykcyjnych diet, czyli stosować diety o nieco zmniejszonej wartości energetycznej. Nie róbmy sobie takich diet, gdzie chcemy osiągnąć w tydzień dużą redukcję masy ciała i zamiast zjedzenia 2200 kalorii jemy 500- 800 kalorii dziennie. Wiadomo, że na tym długo nie wytrzymamy, a jeżeli zwiększymy kaloryczność,  to organizm zawsze się obroni i po prostu wykorzysta to i z powrotem tą masę nabierze. Trzeba postrzegać nasz organizm jako stosujący prawo zachowania energii. Ile tej energii dostarczymy w postaci posiłku, płynu i posiłków półpłynnych, to tyle musi być przetworzone w naszym organizmie i jeśli tej energii nie wydatkujemy na pracę zawodową, na naszą podstawową przemianę materii i całkowitą przemianę materii, to ta energia w nas zostaje. 

Jak to sprawdzać? Najlepiej ważyć się raz w tygodniu. Jeśli w ciągu tygodnia stoimy z masą ciała w miejscu, to znaczy dostarczyliśmy tyle energii, ile nasz organizm potrzebował. Jeżeli chcemy zredukować wagę, bo mamy nadmiar masy tkanki tłuszczowej, to wtedy musimy zrobić deficyt energetyczny. I nie róbmy tego deficytu o 1000 kalorii dziennie, bo wtedy ten efekt jo-jo nastąpi, bo nie wytrzymamy długo na takiej diecie. Zróbmy ten deficyt 300-500 kalorii codziennie i w tym wytrwamy dłużej. Bo po co np. zjadać dodatkowo pączka czy batonika. Jeśli się w ten sposób będziemy zachowywali, rozumiejąc, że tak naprawdę mamy jeść po to, żeby nasz organizm mógł funkcjonować, a nie objadać się, żeby ten organizm przepełniać i potem go zmuszać do tego, żeby musiał oddawać, to nie będzie tego efektu jo-jo. 

Natomiast każda cudowna dieta, która daje duży deficyt energetyczny i szybką utratę masy ciała, nie tylko zabiera nam z ustroju tkankę tłuszczową, ale też masę mięśniową, a zabierając masę mięśniową obniża nam metabolizm, spoczynkową przemianę materii. Więc po takiej diecie cud mamy mniejsze zapotrzebowanie, a wracamy do tego co jedliśmy. Stąd ten efekt jo-jo, który zwykle przerasta to, co żeśmy mieli na początku.  Stosując drastyczne diety, redukujemy i masę mięśniową i masę tłuszczową jednocześnie. Masa mięśniowa niestety się tak szybko nie odbuduje, ale tłuszczowa szybko się zbierze.  

Ja pamiętam takie czasy, gdy rodzicom ciężko było nas zagonić do domu. Większość czasu spędzaliśmy na podwórku. W tej chwili mamy sytuację odwrotną, że ciężko tym rodzicom jest wygonić dzieci na podwórko. Dodatkowo ich aktywność ruchowa związana jest tylko i wyłącznie z obsługą komputera, tableta, smartfona, plus spożywanie różnego rodzaju przekąsek. Wiąże się to z przyrostem masy ciała. Dlatego też mamy kolejne pytanie od słuchaczki, która ma syna w wieku 14 lat, który waży 87 kg. Jaką dietę powinien stosować, aby schudnąć? 

To trudne pytanie, nie widząc tego chłopca, nie wiem ile on ma wzrostu, żeby wyliczyć, jaki ma wskaźnik BMI, czyli jaki ma stopień nadwagi albo otyłości. Od tego uzależniamy bowiem terapię, którą powinien zastosować. Sama dieta może i wystarczy, ale myślę, że też powinniśmy porozmawiać z tym dzieckiem o ruchu, jest on bardzo ważny. I znowu, jeżeli zaczniemy mu stosować bardzo restrykcyjną dietę, to na krótko ją zastosuje, albo i nawet nie będzie w stanie jej zastosować i nie osiągniemy tego sukcesu terapeutycznego. Warto tu skorzystać z porady lekarza albo dietetyka i po prostu dobrać tą dietę indywidualnie, w zależności od tego jaki jest ten wskaźnik masy ciała, stopień otłuszczenia, sprawności tego dziecka, czy ono jest w stanie jeszcze podjąć dodatkową aktywność ruchową i jaką. Tak naprawdę, w redukcji masy ciała potrzebne nam są mniejsze dowozy energii w postaci pokarmu, ale jednocześnie zwiększenie wydatkowania w postaci ruchu i dopiero jak to zadziała, to jesteśmy w stanie osiągnąć sukces terapeutyczny. 

Mówimy często o takiej sezonowej nadwadze, że jest rzeczą naturalną, że w okresie jesienno- zimowym przybieramy na wadze, bo jest to zimno i powinniśmy mieć więcej tkanki tłuszczowej. Czy jest to norma, taka fizjologia? 

Nie. Każdy z nas ma tak zwaną należną masę ciała. Niezależnie od pory roku ona jest niezmieniana, czy też powinna być niezmieniana. I po to umiemy się izolować od zimna w postaci ciepłego domu, ciepłego miejsca pracy, kupionej odzieży, że nam odkładanie tkanki tłuszczowej na zimę nie jest potrzebne. Może jest to potrzebne dla Eskimosa, który rzeczywiście ma skrajne warunki mieszkaniowe i on nie jest się w stanie odizolować od tego chłodu, który ma na zewnątrz. I tam rzeczywiście ta dieta jest inna. Ale to też nie jest tak, że Eskimosi na zimę tyją bardziej, a w porze tak zwanego lata szczupleją. Czyli zbieranie tkanki tłuszczowej na zimę nie jest fizjologią w świecie człowieka. Ale też nie obserwuję takiej prawidłowości u swoich pacjentów, bo część osób właśnie przybiera latem, a zimą szczupleje. Dlaczego latem? Bo latem pojawiają się owoce w nadmiarze i jedzenie kobiałeczki truskawek na raz, kobiałeczki czereśni, dwóch pojemniczków malinek, bo akurat teraz są. Dodatkowo jeszcze pojawiają się lody, gofry z bitą śmietaną, wyjazdy na wakacje. Ruch nie zawsze na tych wakacjach jest taki, jak sobie zaplanujemy. Bo oczywiście jadąc na wakacje każdy planuje, że będzie chodził po górach, po czym te góry zwiedza  jeżdżąc kolejką albo spacerując drobnym kroczkiem, zajadając właśnie w nadmiarze lody i gofry. I dużo moich pacjentów przyjeżdża po wakacjach i mówi: o jejku, żeby już szybciej zimy albo zimą jestem w stanie kontrolować to, co jem – nie wyjeżdżam,  nie mam hotelu all inclusive albo nie jem takich dodatkowych rzeczy, nie piję drinków, nie grilluję. Czemu część osób z kolei przybiera masy ciała zimą? Ponieważ jest mniej ruchu na świeżym powietrzu, ludzie zamykają się w domach, bo jest zimno, bo jest brzydka pogoda, bo pada śnieg albo pada deszcz. Do tego wchodząc z zimnego otoczenia, czyli z podwórka do domu, łaknienie wzrasta. I wtedy zamiast odczekać ten pierwszy głód, od razu się rzucamy na to jedzenie w domu i jemy za dużo. Zimą jemy też bardziej kalorycznie. Bo warzyw nie ma tych smacznych, więc ich nie jemy, a zaczynamy jeść więcej produktów mięsnych, jajek, robimy różnego rodzaju zawiesiste drugie dania z sosami. Latem nam się tego nie chce. Latem to łaknienie jest trochę mniejsze, bo jest ciepło, nam się bardziej chce wtedy pić, mamy mniejszą ochotę na ziemniaki czy makaron polane sosem, wolimy zjeść coś lekkiego, czyli jakieś zupy typu botwinka, chłodnik. Kolacje raczej są bardziej warzywne, sałatkowe, a zimą kolacja zwykle jest ciężka, jest to albo coś co zostało z obiadu, albo kanapka z jakimś mięsem i zwykle bez warzywa. 

Czyli podsumowując – to nasze zachowania żywieniowe powodują, że mamy takie specyficzne pory przybierania na wadze. 

Czy nasze spotkanie możemy podsumować stwierdzeniem: nie ma cud diety jest cud umiaru? 

Absolutnie jest to świetne podsumowanie. Myślę, że każdy ten swój umiar zna. I gdyby chciał pomyśleć, że odżywiamy się dla siebie, dla swojego organizmu, żeby on był zdrowy i jemy, to co nam służy, a nie jemy tego, co nam nie służy, to tak naprawdę umiemy wszystko.

]]> Pytanie do specjalisty – Leczenie otyłości https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-leczenie-otylosci/ Wed, 30 Nov 2022 21:06:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=20308 Pytanie do specjalisty – Leczenie otyłości

prof. Lucyna Ostrowska

Leczenie otyłości było tematem ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Lucyna Ostrowska, kierownik Zakładu Dietetyki i Żywienia Klinicznego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku oraz kierownik Ośrodka Leczenia Otyłości i Chorób Dietozależnych w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty – Leczenie otyłości
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2021 roku.

Lubimy zjeść coraz lepiej, coraz więcej, zaczynamy przypominać coraz bardziej społeczeństwo amerykańskie. Dlaczego tak się dzieje?

Do niedawna uważaliśmy, że otyłość to jest wina tych, którzy lubią jeść i się po prostu przejadają…  i dlatego ten nadmiar energii jest odkładany w formie tkanki tłuszczowej, która jest materiałem zapasowym. Im bardziej interesujemy się chorobą jaką jest otyłość,  tym więcej wiemy, że to nie tylko wina pacjenta, ale też zaburzenia sygnalizacji w centralnym układzie nerwowym,  w ośrodkach: sytości i głodu, ale też w tym ośrodku, o którym wiemy od niedawna – ośrodku apetytu (znajduje się on w zupełnie innym miejscu niż ośrodek sytości i głodu i działa niezależnie od tego czy jesteśmy głodni czy najedzeni). Apetyt jest wyuczonym zachowaniem żywieniowym, a jego odczucie wynika z doznania poznawczego. Wyraża chęć spożycia określonego pożywienia (zwykle słodkiego lub słonego), gdzie nagrodzenia się określonym smakiem, zapachem, wyglądem jedzenia staje się przyjemnością (nagrodą) za niepowodzenia, stres, samotność czy nudę. Jest więc takim dodatkowym sygnałem, żebyśmy coś zjedli. I wydaje się, że większość naszych pacjentów właśnie z tym ma problem. Ponieważ niektórzy z nich potrafią zachować nawet odpowiednie porcje głównych posiłków i/lub starają się jeść żywność ekologiczną, są i tacy, którzy porcje sobie limitują, ważą, spożywają dietę tzw. pudełkową, a mimo to apetyt sprawia, że jedzą po posiłkach lub między posiłkami swoje ulubione produkty i to z różnych powodów. Aby rozładować emocje, i to nie tylko negatywne, bo często i pozytywne, żeby się po prostu lepiej poczuć, po to by zlikwidować jakieś niepowodzenia w pracy czy w domu, jakieś lęki. A nawet ten apetyt uruchamia się wtedy, jak chcemy po prostu z kimś spędzić przyjemnie czas, wcale nie jesteśmy głodni, a jemy dla towarzystwa, dla przyjemności, dla tej nagrody, którą daje to jedzenie.

Może też być taka sytuacja, że osoby z otyłością mają już zaburzenia metabolizmu. Dotyczy to tych pacjentów, którzy mają nadmierne ilości tkanki tłuszczowej brzusznej – trzewnej, która wydziela bardzo dużo cytokin zapalnych, a te uszkadzają  śródbłonki, powodują ogólnoustrojowy stan zapalny i generują kolejne choroby m.in. nadciśnienie, miażdżycę, cukrzycę, zawał, udar, niektóre nowotwory itd. Nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej będzie z czasem generował dodatkowo wyrzuty wolnych kwasów tłuszczowych. A te dostając się do krwi mogą powodować stłuszczenie wątroby. Ta stłuszczona wątroba staje się przyczyną zaburzeń lipidowych i w krwi stwierdza się wysokie stężenie triglicerydów, niski HDL cholesterol, a z czasem wysoki LDL cholesterol. Kiedy już tkanka tłuszczowa trzewna jest niewydolna i nie jest w stanie gromadzić więcej nadmiarowej energii, może się ona odkładać w tzw. miejscach ektopowych, czyli w sercu, w nerce, w mięśniach. To pogarsza ogólny stan wydolności i zaburza metabolizm. I to tak idzie dalej i dalej .. jak samonapędzające się błędne koło.  WHO podała, że otyłość generuje ok. 200 powikłań, a ja nie znam innej choroby, która dawałaby aż tyle powikłań, jak otyłość. Dlatego im więcej wiemy o otyłości, tym bardziej jesteśmy w stanie stwierdzić, że do pewnego momentu za nadmiar tkanki tłuszczowej odpowiedzialni jesteśmy sami, bo zjedliśmy za dużo, a mało wydatkowaliśmy na czynności codzienne, pracę zawodową i pozazawodową, aktywność fizyczną, a od pewnego momentu te zaburzenia, które zadziały się w tkance tłuszczowej i ustroju osoby chorującej na otyłość powodują, że już może nad tym nie zapanować i wymaga leczenia niefarmakologicznego i farmakologicznego.

To trochę Pani profesor nas, lubiących dobrze zjeść, usprawiedliwia?

Dopewnego momentu – tak. Ale do momentu, gdy jeszcze prawidłowo funkcjonuje tkanka tłuszczowa podskórna, jest insulinowrażliwa, to w zasadzie sami sobie robimy tą krzywdę, gdy się objadamy i zwiększamy masę ciała (masę tkanki tłuszczowej). Nadwaga jest stanem przedotyłościowym, nie jest chorobą. Wtedy już trzeba się zastanowić dlaczego jemy za dużo w stosunku do potrzeby naszego organizmu. W przeciwnym wypadku  doprowadzimy do nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej brzusznej  i zaburzenia jej funkcji wydzielniczych oraz insulinooporności . Od momentu, gdy wystąpi chora otyłościowa, to już trzeba tę chorobę leczyć. I bardzo dużo moich pacjentów w ośrodku jest w  takim momencie, że nie je już dużo, a mimo to choruje na tę chorobę i rozwija tę chorobę w złym kierunku, bo zyskuje coraz to nowe powikłania, a to cukrzycę, a to nadciśnienie, miażdżycę itd.

Czy jesteśmy w stanie określić, w którym momencie my tracimy tę kontrolę, że jemy za dużo w stosunku do tego, co wydatkujemy. I czy jesteśmy w stanie wtedy coś zrobić?

Dzieje się tak w momencie gdy przekroczymy tzw. należną masę ciała. To każdy może sobie obliczyć. Taki najprostszy wzór to wzrost minus 100 –  i u pań jeszcze minus 10 proc. a u panów minus 5 proc. tej wartości (od tych wartości normowaga jest przy wartościach ±10%). I jeżeli stając na wadze raz w tygodniu, na czczo, widzimy, że organizm zyskuje coraz  wyższą masę ciała, ponad tę należną (oczywiście pod warunkiem, że to nie jest masa mięśniowa, którą budujemy, gdy uprawiamy sport), to znaczy że przekroczyliśmy barierę zapotrzebowania naszego ustroju i on mówi: dosyć, ja tyle nie potrzebuję. Ale jak ktoś lubi jeść (albo może już wtedy ma nadmierny apetyt lub zaburzenia łaknienia, czy tzw. jedzenie emocjonalne) zaczyna w tym momencie gromadzić nadmierne ilości tkanki tłuszczowej.

To trochę niepokojące. Ja u siebie próbowałem teraz to szybko przeliczyć i kilkanaście kilogramów już chyba jest za dużo. Czy ta dystrybucja przyrostu tkanki tłuszczowej też ma znaczenie?

Mówiąc tylko o tzw. białej czy żółtej tkance tłuszczowej (nie mówimy tu o tkance brunatnej, która jest pożądana, ale mamy jej bardzo mało) – jej dystrybucja ma ogromne znaczenie co do występowania chorób. Część, zwłaszcza pań, gromadzi ją podskórnie na pośladkach  i udach. Ta tkanka tłuszczowa pełni rolę ochronną. Jest tworzona jako materiał zapasowy, głównie dla kobiety na czas ciąży i karmienia piersią (gdy nie może prawidłowo się odżywiać lub gdy przyjdzie jej do głowy się głodzić , to jest to taki materiał zapasowy, aby dziecko miało z czego czerpać energię do prawidłowego rozwoju). Ale jak ta tkanka tłuszczowa  gromadzi się po ciąży, to już zwiększa masę ciała i przez to obciąża stawy biodrowe, kolanowe, kręgosłup i powoduje związane z tym zmiany zwyrodnieniowe stawów. Gromadzenie tkanki tłuszczowej na pośladkach i udach może też występować u mężczyzn (otyłość typu „gruszki”). U obu płci taka otyłość sprzyja występowaniu zespołu bezdechu w czasie snu, żylakom podudzi, zaburzeniom rytmu serca.

Kolejna rzecz to gromadzenie tkanki tłuszczowej w obrębie brzucha. Tu nie mamy jednolitego narażenia na choroby. Można mieć zwiększony obwód brzucha, czyli u pań ponad 80 cm, a u panów ponad 94 cm w pasie i mieć taki ochronny fenotyp otyłości (tzw. FOTI), gdzie tkanki tłuszczowej jest  dużo pod skórą, a mało w tkance tłuszczowej wisceralnej (trzewnej) i taka osoba nie będzie jeszcze chorowała metabolicznie (tych fenotypów jest jednak mało wśród osób z otyłością brzuszną). Jednak i Ci, kiedy  z czasem będą coraz więcej gromadzili tkanki tłuszczowej między trzewiami, będą mieli zaburzenia gospodarki węglowodanowej i/lub lipidowej oraz kolejne powikłania otyłości. Drugi fenotyp otyłości brzusznej, to TOFI (ma mało tkanki tłuszczowej podskórnej a dużo tkanki tłuszczowej trzewnej). Ten bardzo szybko daje stan zapalny całego ustroju (o niskim nasileniu), insulinooporność i kolejne powikłania i choroby towarzyszące otyłości. Wszystko zależy od tego, im szybciej u kogo ten adipocyt trzewny „zachoruje”. 

Natomiast są wśród nas też tacy „pechowcy”, którzy mimo prawidłowej masy ciała, mają chyba genetycznie zakodowane małe możliwości gromadzenia depozytu tkanki tłuszczowej pod skórą, a w związku z tym wszystkie nadmiary energii gromadzą od razu w jamie brzusznej. Takie osoby mogą wyglądać szczuplej, a będą chorowały bardziej niż ci, którzy mają duże zapasy podskórnej tkanki tłuszczowej. To metabolicznie otyłe osoby szczupłe, one mają prawidłowe BMI, a badając im skład ciała czy obrazując tkankę tłuszczową, widzimy, że mają bardzo małe depozyty tkanki podskórnej, a bardzo duże trzewnej i chorują tak, jak te osoby z bardzo dużymi obwodami brzucha. Dlatego warto zrobić sobie skład ciała, żeby zobaczyć jak się ta tkanka podskórna i trzewna rozkłada. To daje nam wiedzę na przyszłość jakie zaburzenia metaboliczne mogą się pojawić.

Wspomniała Pani o tkance brunatnej. Co to za tkanka?

To tkanka bardzo pożądana przez wszystkich, bo potrafi wydalać dużo ciepła, czyli tracić te nadmiary kaloryczne, które powstają – tylko że mamy jej mało. Dużo jest jej u malutkich dzieci, potem niestety zanika. Ale okazało się, że można ją trochę rozbudować, ale trzeba przebywać w skrajnych, niekorzystnych warunkach atmosferycznych. Ona się rozbudowuje np. u drwali, którzy pracując przebywają długo w temperaturze poniżej 10 st. C i tracą wtedy dużo ciepła pod wpływem zimnego wiatru (wskutek  procesu konwekcji ). I jest to taki mechanizm obronny – organizm się broni, zaczyna budować tkankę tłuszczową brunatną w celu pozyskiwania energii cieplnej.

A może morsowanie też w tym pomaga?

Teraz są właśnie badania w tym kierunku. Tylko morsowanie to zwykle krótkotrwały kontakt z zimnem (np. jeden raz w ciągu tygodnia), i to może być bodziec  niewystarczający, aby coś się rozbudowało, potrzebny jest długotrwały i częsty kontakt z zimnym środowiskiem, jak ma to miejsce u tych drwali (pod warunkiem oczywiście, że nie ubierają się bardzo ciepło i nie rozgrzewają się ciągle, np. posiłkami czy trunkami regeneracyjnymi).

W polskim społeczeństwo ostatnimi laty przybywa jednak tej masy. Co takiego zmieniło się w naszym życiu, że zaczynamy mieć nadwagę i otyłość?

Można zacząć od czasów prehistorycznych. Kiedyś człowiek musiał się nabiegać, żeby upolować  mamuta, którego zjadł raz w miesiącu albo i rzadziej. Musiał gromadzić zapasy, aby przetrwać w głodzie. W tej chwili takie polowanie na mamuta to po prostu duży wózek w supermarkecie, i  w zasadzie biegu tam nie ma. A dostępność żywności jest obecnie bardzo duża. Relatywnie w stosunku do zarobków, ta żywność nie jest też bardzo droga. I do tego mało wydatkujemy: nie uprawiamy sportów, jesteśmy społeczeństwem „zasiedziałym”. Proszę zauważyć, że jadąc na zakupy autem, większość osób stara się zaparkować jak najbliżej drzwi wejściowych. Gdyby mogli, wjechaliby do środka. Ogromnym powodzeniem cieszą się też zakupy jedzenia już przygotowanego, robione bez wysiadania z samochodu, gdy wystarczy otworzyć okno, wziąć pojemniczek i się najeść.

Doszły też zakupy online. Było to w czasach pandemii pożądane, ale te nawyki nam pozostały.

Bo się nam spodobało, że to takie proste, wystarczy tylko donieść przywiezioną żywność do lodówki czy spiżarki. Zmienił się też system poruszania – dużo osób zostało w domu, pracuje online albo na etatach łączonych. To też jest ograniczenie, nie mamy tego wyjścia do pracy, poruszania się w pracy, a nawet samego przygotowania się do pracy, ubrania się. A jak już jesteśmy w domu, to jest tu duża bliskość między stanowiskiem pracy a lodówką.

Dodatkowa rzecz – coraz więcej ludzi zaczęło uczyć się gotowania, a jak gotują to próbują, a jak już ugotują to i zjedzą, a jak jest dobre – to zjedzą za dużo. I stąd się wzięło stwierdzenie, że „jest nas coraz więcej”. Konsumpcyjny styl życia zaczął nam się podobać. Po pandemii odsetek osób z otyłością w społeczeństwie  wzrósł, a przeciętny Kowalski zwiększył masę ciała o 7-8 kg. I mimo, że pandemia się skończyła, można wychodzić z domów, ludzie nie zmienili nawyków odnośnie aktywności fizycznej i spędzania wolnego czasu. Latem i jesienią nie obserwowaliśmy wzrostu ilości osób uprawiających sport,  nie widać ich było jeżdżących na rowerach, czy spacerujących na ulicach i w parkach.

Wydawało mi się, że mnogość programów kulinarnych to podniosła raczej jakość naszych posiłków, są one bardziej zdrowotne. A Pani profesor zauważa, że przez to, że eksperymentujemy, jemy więcej.

To prawda. Ale można jeść bardzo ekologicznie, bardzo zdrowo, ale jedząc za dużo  – organizm i tak traktuje to jako nadmiar dostarczonych kalorii. Bo nieprawidłowe żywienie to nie tylko odżywianie się pokarmami tłustymi, słonymi , czy słodkimi, z konserwantami, czy jakimiś barwnikami, ale też nadmierne spożycie  żywności tzw. zdrowej (o odpowiedniej zawartości tłuszczy i cukrów prostych). Ustrój w każdym kęsie pokarmu czy łyku słodkiego napoju dostaje odpowiednią kaloryczność, którą musi przetworzyć. Jeśli to jest więcej, niż potrzebuje, po prostu ma gdzie to odłożyć, bo tak został stworzony.

Czy to nie jest też kwestia nawyków – każde spotkanie towarzyskie jest okraszone zwykle czymś słodkim.  Wydaje się, że jakby zaproponować na takim spotkaniu marchewkę czy jabłka, spotkałoby się z dużym zdziwieniem.

Może nawet z dezaprobatą. Oczywiście, że to nasza polska tradycja. Nie bez powodu mamy powiedzenia „zastaw się a postaw się”, czy „przez żołądek do serca”. Mamy tradycję, że zawsze trzeba mieć coś dobrego na stole, żeby zawładnąć sercem i żołądkiem naszego gościa. Jesteśmy takim narodem, który lubi z każdej okazji uczynić pretekst do ucztowania (postawić jedzenie na stół i z tego jedzenia korzystać). Ale myślę, że może już jesteśmy na takim etapie, że powinniśmy się zastanowić, czy to jest rzeczywiście dla tej osoby, którą chcemy ugościć, najzdrowsze. Może powinniśmy się zastanowić, czy idąc w gości do dzieci, powinniśmy zanieść bombonierkę, albo olbrzymią czekoladę z orzechami, a może warto by było zanieść coś zdrowszego. Ilości też są ważne, nie idźmy z największą bombonierką, te słodycze mogą być symboliczne. Co mnie cieszy, to widzę taki trend u młodych osób, że wprowadzają u swoich dzieci tzw. słodkie dni. To trend, który przyszedł do nas ze Szwecji. Tam mają jeden czy dwa dni w tygodniu słodkie, kiedy dzieci dostają słodycze, potem idą myć ząbki i wiedzą, dlaczego to robią. Wciąż mnie martwią jednak wszystkie wystawne spotkania rodzinne, święta, chrzciny, wesela, gdy stoły się od jedzenia uginają, a po części sporo się tego jedzenia marnuje. Może warto zacząć doceniać żywność, oszczędzać produkty. Nie musimy się przejadać. Gdy wprowadzono u nas podatek cukrowy, okazało się, że skoro coś z cukrem kosztuje drożej, ludzie wcale nie muszą tyle tego kupować i kupują mniej. Może warto, aby też produkty wysokotłuszczowe były droższe, a nie tańsze.

Czasem człowiek jest jednak bezradny, np. zięć na obiedzie u teściowej jest niejako skazany, aby spożyć wszystko i jeszcze poprosić o dokładkę i deser.

To jest takie niedobre myślenie. Tak samo jak niedobre jest myślenie babci, że jak dobrze odżywiony wnuczek to zdrowy. No właśnie niezdrowy, bo ten wnuczek będzie chorował na otyłość, a potem w wieku dojrzałym będzie mu trudno nie zachorować na cukrzycę czy nadciśnienie. Dlatego edukowanie społeczeństwa, że przejadanie się nie jest zdrowe, jest bardzo ważne. Trzeba wszystkich przestrzegać, że jedzenie za dużo wcale nie jest dobre, bo kończy się kolejnymi chorobami. Trzeba jeść z umiarem.

Co robić, jeśli jemy jednak więcej, niż potrzebujemy, obwód talii u pani jest już powyżej 80 cm, u pana – 94 cm, a wskaźnik BMI osiąga 30?

Jak BMI osiąga i przekracza 30, to wg WHO chorujemy na otyłość. A skoro chorujemy, to idziemy do lekarza, najpierw do lekarza rodzinnego. Lekarz powinien rozpoznać przyczynę otyłości, a to może być problem natury hormonalnej, genetycznej, metabolicznej, psychologicznej czy czynniki środowiskowe i/lub działanie jatrogenne np. przyjmowanych leków (antydepresyjnych, przeciwpsychotycznych, nasennych, antyhistaminowych,glikokortykosteroidów i innych) . Lekarz po ustaleniu przyczyny zdecyduje, co jest potrzebne w leczeniu. Komuś wystarczy zmiana nawyków żywieniowych i zwiększenie aktywności fizycznej, np. zaleci spacerowanie trzy albo pięć razy w tygodniu.  Dla części pacjentów potrzebna będzie porada specjalistyczna. W zależności jaka jest przyczyna tej choroby, może to być porada psychologa, diabetologa, endokrynologa, kardiologa czy fizykoterapeuty.

Czy sami możemy przedsięwziąć jakieś kroki? Np. zmienić dietę tak, aby dało to szansę na redukcję masy ciała?

U części pacjentów na pewno tak, a u części – leczenie dietetyczne i behawioralne nie wystarczy. Jednak u wszystkich pacjentów zaczynamy leczenie tej choroby od terapii niefarmakologicznej (modyfikacji zachowań żywieniowych i zwiększania aktywności fizycznej). Sukces w leczeniu osiągną osoby, które potrafią kontrolować własne zachowania żywieniowe (potrafią na śniadanie zrobić jedną czy dwie kanapki, stosownie do tego ile potrzebuje ich organizm). Ale są też tacy, co tego nie kontrolują i już przy śniadaniu spożywają zbyt dużo produktów, często robią to nawykowo lub nie  najadają się tymi dwiema kanapkami. Są też i tacy, którzy śniadania nie jedzą i spożywają duże posiłki dopiero po powrocie z pracy, a potem jedzą aż do położenia się do snu.

Wracając do osób, które potrafią kontrolować wielkość porcji, nie dojadają między posiłkami, jadły dotąd trzy kanapki, ale są w stanie zjeść jedną – dwie i są najedzeni, a przy tym nie mają natrętnych myśli o jedzeniu i mogą zacząć niedojadać między posiłkami i kontrolować to dotychczasowe podjadanie, tak aby go nie było – tylko ci pacjenci mają szansę na leczenie dietetyczne choroby otyłościowej. Niestety takich jest bardzo mało, zwłaszcza w dłuższym okresie czasu. A przypominam, że otyłość jest chorobą przewlekłą, wymagającą bardzo długiego leczenia (czasami do końca życia).

Badania naukowe pokazały jednak, że większość osób z otyłością sobie z tym nie poradzi. Zwłaszcza ci, którzy mają zwiększone wydzielanie hormonu głodu – greliny w żołądku, a obniżone wydzielanie hormonów jelitowych (w tym cholecystokininy, peptygu YY, czy GLP-1).  Mają oni zaburzone przekazywanie sygnałów o spożytym posiłku do OUN (ośrodkowego układu nerwowego) i odczuwają większą potrzebę jedzenia niż osoby szczupłe. Mogą też mieć zaburzenie wydzielania insuliny przez trzustkę czy nadmierne uwalnianie z tkanki tłuszczowej wolnych kwasów tłuszczowych, co może prowadzić do dalszych zaburzeń metabolicznych. Takie osoby muszą być leczone i mamy w tej chwili skuteczne leki, żeby poprawić sygnalizację w centralnym układzie nerwowym (w ośrodku sytości i głodu oraz apetytu), żeby nie było tego fizycznego bólu głodu czy nadmiernego apetytu na ulubione produkty czy potrawy.

Natomiast osoby, które mogą sobie same pomóc, powinny przede wszystkim planować, co zjedzą kolejnego dnia, aby nie było to przypadkowe i niekontrolowane, co do ilości i jakości pożywienia. Powinni zadbać o dodatkową aktywność fizyczną.

Jest coś takiego jak śniadanie idealne? Kiedyś się mówiło, że to najważniejszy posiłek dnia.

W medycynie nic nie ma na sto procent. Nie jest tak, że idealne śniadanie to kanapka czy owsianka. Każdy ma jakieś tolerancje i nietolerancje pokarmowe, coś lubi spożywać lub nie. Dawanie komuś na śniadanie dużego posiłku może się skończyć tym, że kolejne posiłki też będą duże objętościowo. Na pewno śniadanie u kobiety musi być mniejsze niż u mężczyzny. Powinno też być zindywidualizowane w zależności od płci, masy ciała, naszych potrzeb, metabolizmu. Ogólne zasady: zwracać uwagę na tłuszczowość, sól i cukier. Czyli pozbyć się z lodówki śmietan 30- i 18- proc., nie używać majonezów. Jak trzeba smarować pieczywo, to masłem albo dobrą margaryną tzw. kubkową, na pewno nie tą w kostce, bo ma niezdrowe tłuszcze. Może to być miks masła i margaryny. Dobre są też margaryny wzbogacane stanolami i sterolami roślinnymi, które zmniejszają wchłanianie w jelicie cholesterolu.

Jak ktoś myśli o dobrym smarowidle na pieczywo, to polecam masło greckie, zrobione z oliwy. Wystarczy wlać oliwę do małego pojemniczka, zamrozić, potem przełożyć do lodówki i smarować tym kromkę chleba. To produkt smaczny, zdrowy i na pewno naturalny.

Masło samo z siebie, ale takie prawdziwe, to produkt bardzo zdrowy, zawiera bakterie mlekowe, wit. A, wit. D, niestety cholesterolu też sporo … ale gdy jest to 5 gram masła, czyli płaska łyżeczka na kromkę, nikomu nie zaszkodzi, a wręcz jest zalecane. Ale Polacy mają tendencję chowania masła do lodówki, a wtedy wyjęte z niej nie da się cienko posmarować (np.wziąć tylko 5 gramów, a zwykle jest to znacznie więcej 8-10g na kromkę). Stąd popularność margaryn, które się lepiej smarują. Natomiast dobre gatunkowe masło w maselniczce w kuchni to świetny produkt, gdy się go nie nadużywa.

A jajka? Są zdrowe czy nie? Kiedyś mówiono, że zawierają dużo cholesterolu.

Jajka to bardzo dobry produkt, ale nie powinien być spożywany codziennie na śniadanie przez każdego dorosłego Polaka. Co do cholesterolu – teraz mamy jajka z nieco mniejszą i większą ilością cholesterolu (można to modyfikować dobierając pokarm dla kury i jej środowisko życia). Natomiast białko jest bardzo odżywczym produktem, żółto też zawiera żelazo czy wit. A, ale też cholesterol. Jak wszystko – spożywane z  umiarem nie zaszkodzi. Dla zdrowej osoby to może być 5-7 jajek w tygodniu, ale dla osób mających problemy z wysokim cholesterolem zalecamy tylko 3 jajka w tygodniu.

Czasem zastanawiamy się, czy iść do dietetyka, specjalisty. Na co w czasie takiej wizyty powinniśmy się nastawić? Czy trzeba się jakoś przygotować, np. pospisywać wszystkie grzechy żywieniowe?

Taka wizyta w ośrodku leczenia otyłości jest już zwykle realizowana z pacjentem, który jest świadomy po co przyszedł. To jest pacjent, który wie że choruje na otyłość, chce coś z tym zrobić. Zwykle jest już gotowy do podjęcia działań prozdrowotnych.  Chyba jednak  trudniej jest u lekarza rodzinnego. Bo jak lekarz powie choremu, że trzeba leczyć otyłość, to pacjent się podobno obraża. W Polsce ta choroba jest źle kojarzona,  z nadmiernym obżarstwem i brakiem ruchu, z byciem grubym, a to bardzo stygmatyzuje.

Jednak wracając do pytania – dobrze by było gdyby pacjent był przygotowany do wizyty –  tak  – nawet miał spisany dzienniczek żywieniowy z ostatniego tygodnia. Ale takich osób jest niewiele.  Ja wtedy oczywiście szukam przyczyny tej choroby (otyłości) bez tych zapisów. Często proszę o napisanie w trakcie wizyty (w moim gabinecie) co jadł wczoraj czy w ostatnich dniach i czy to się zmieniło w ostatnim czasie. Jak odżywiał się wcześniej? Zastanawiamy się od kiedy jest ten problem, co mogło go spowodować, czy lubienie jedzenia, czy nieregularność posiłków… czy nie ma zaburzeń w odżywianiu?  Robię taki ogólny wywiad z pacjentem. Zlecam też badania biochemiczne z krwi, aby zobaczyć, co się dzieje z metabolizmem pacjenta, robię badanie składu ciała, aby zobaczyć, jakie jest rozłożenie tkanki tłuszczowej, gdzie jest jej więcej, czy pod skórą czy głęboko w jamie brzusznej.

Leczenie zawsze zaczynamy od zmiany nawyków żywieniowych. Ja zwykle daję pacjentowi miesiąc, aby sobie i mnie był w stanie pokazać, co jest w stanie sam zrobić, ze swoją tzw. silną wolą. Patrzę, czy pacjent może wykonać moje zalecenia żywieniowe. Jak wraca i mówi, że nie może, z różnych przyczyn, bo np.  jest ciągle głodny, zdenerwowany, ręce mu się trzęsą, ciągle myśli, żeby się najeść, podjada mając do siebie pretensje, że to zrobił – wtedy wiem, że muszę włączyć farmakoterapię. Tak jak powiedziałam, jest ona w tej chwili bardzo skuteczna.

Właśnie – mówiła Pani, że te leki regulują mózg. Jak to możliwe?

Najpierw wyobraźmy sobie np. wigilię, kiedy wszyscy się przejemy, chcemy czy nie chcemy, bo taka jest nasza tradycja, kiedy musimy zjeść naście przygotowanych potraw. Czy kolejnego dnia na śniadanie zje pan znowu wszystkie przygotowane potrawy? Prawdopodobnie nie. Bo jak  ma pan dobrą sygnalizację w centralnym układzie nerwowym, nie da pan rady wszystkiego spróbować, chcąc czuć się nadal dobrze (nie mieć uczucia przejedzenia – nadmiernego zasycenia).  Natomiast osoby, które mają zaburzenia sygnalizacji w ośrodku sytości i głodu, po tak dużej wigilii zjedzą też duże śniadanie. Ja osobiście jak zjem wieczorem 12 potraw, to rano nie dam rady zjeść więcej niż jedną  lub popróbować może dwie (dobra sygnalizacja z przewodu pokarmowego sprawia, że  ośrodek sytości  rano wysyła mi sygnały, że nie jestem głodna).  Pytanie więc brzmi – czy potrafimy stosując farmakoterapię wpływać na ośrodek głodu i sytości albo apetytu u osoby z otyłością i nadmierną podażą kalorii. Odpowiadam, że teraz już TAK. Hormonem wysyłającym sygnał do OUN o jedzeniu które dotarło do żołądka i jelit jest m.in. glukagonopodobny peptyd 1 (GLP-1), którego wydzielanie w jelicie osoby z otyłością znacznie się obniża.  Stosując jako lek – analog ludzkiego GLP-1 możemy przywracać pacjentowi prawidłowe odczuwanie sytości i zmniejszanie uczucia głodu, co pozwala mniej jeść i w ten sposób redukować masę tkanki tłuszczowej. Ten lek działając na ośrodek apetytu zmniejsza chęć spożywania ulubionych produktów.

Wtedy mam radę dla osób, które pytają mnie, jak zachować się w towarzystwie, gdy się nie chce już jeść więcej  – trzeba zachować się tak jak król. Król nie przejadał się, jadł ile miał ochotę, resztę kazał sprzątnąć lub delikatnie zasugerował, że tyle mu wystarczy. 

Dodam też, że leki tej grupy (analogi GLP-1) poprawiają u chorego z otyłością zaburzenia metaboliczne, w tym insulinooporność, gospodarkę węglowodanową i lipidową. Są też bezpieczne przy chorobach układu sercowo-naczyniowego.

Ostatnio jest też moda na operacje bariatryczne. Jaka jest Pani profesor opinia – czy lepiej jest  zmobilizować się do ruchu, diety, sięgnąć po farmakoterapię, czy zdecydować jednak na operację?

Jako lekarz muszę powiedzieć, że zawsze, jeśli jesteśmy jeszcze w stanie pomóc pacjentowi metodami niefarmakologicznymi i  farmakoterapią, to powinniśmy do tego dążyć. Tym bardziej, że teraz mamy bardzo skuteczną i bezpieczną farmakologię, która potrafi przywrócić homeostazę energetyczną i poprawić metabolizm u pacjenta. A więc przywracamy pacjentowi pewien stan fizjologii, a przez to pomagamy mu w powrocie do zdrowia. Trzeba to wykorzystać.

Ale są wśród tych pacjentów tacy, którzy mają dużą otyłość, gdy BMI przekracza 40, 50 kg/m2, gdzie tak naprawdę liczy się czas jego skutecznego leczenia, wtedy należy zaproponować leczenie operacyjne u chirurga bariatry. Bo nie lecząc skutecznie takiego pacjenta, właściwie skracamy mu jego przewidywaną długość życia o 20 proc. To dużo. Ostatnie dane amerykańskie wskazują, że o ile 80 proc. Amerykanów z należną masą ciała dożyje 70 roku życia, to przy BMI powyżej 40 kg/m2, szanse te wynoszą już tylko 50 proc. Na leczenie bariatryczne powinniśmy też wysyłać chorych z BMI 35 i więcej, u których wystąpiły powikłania choroby otyłościowej, które nie potrafimy dobrze leczyć zachowawczo (lekami i terapią behawioralną) np. cukrzycy typu 2. Obecnie wykonywane zabiegi chirurgii bariatrycznej są dla pacjenta bezpieczne i skuteczne.

W tym miejscu wypada dodać, że samo leczenie u chirurga bariatry nie kończy leczenia otyłości. Już na zawsze chory z otyłością będzie musiał zmienić swoje nawyki żywieniowe, a część z nich będzie musiała być wspomagana farmakoterapią (jak powrócą stare nawyki żywieniowe lub zaburzenia łaknienia).

Musimy też pamiętać, że leczenie zabiegowe związane jest z ryzykiem, że to nie jest operacja plastyczna.

Co do operacji plastycznej, uważam, że nie powinna to też być liposukcja (odsysanie tłuszczu), która zresztą powinna być przeciwwskazana, ponieważ w trakcie liposukcji, częściowemu usunięciu ulega tylko tkanka tłuszczowa podskórna, a w kolejnym etapie zwiększenia przez daną osobę bilansu energetycznego, nadmiar energii jest u niej gromadzony w tkance tłuszczowej trzewnej. Liposukcja nie jest metodą leczenia otyłości! To taka chwilowa operacja plastyczna, która potem u większości mści się pogorszeniem stanu zdrowia.

Natomiast o rodzaju operacji w leczeniu otyłości musi zdecydować chirurg bariatra, bo to zależy od indywidualnego stanu klinicznego pacjenta. Pacjent do takiego leczenia musi być wcześniej odpowiednio przygotowany, wtedy taka operacja jest skuteczna i bezpieczna dla chorego. Większość zabiegów wykonywana jest obecnie techniką laparoskopii, więc jest to zabieg bezpieczny, nie obarczony większym ryzykiem niż operacja kamicy pęcherzyka żółciowego. Ryzyko powikłań jest możliwe, ale jak podają chirurdzy – niewielkie. Pacjenci po leczeniu bariatrycznym potrafią zredukować do 35 proc. masy ciała, skutecznie leczyć nadciśnienie tętnicze i cukrzycę typu 2, bezdech senny i inne powikłania otyłości. Po operacji rękawowej żołądka chorzy mają zmniejszenie wydzielania greliny i zwiększone wydzielanie hormonów jelitowych, co przywraca im fizjologiczne odczuwanie sytości i głodu. Natomiast po operacjach „skracania jelit” wymagają pracy z dietetykiem i lekarzem w celu uzupełnianie niedoborów pokarmowych, witamin i minerałów. Z takimi pacjentami powinni współpracować członkowie zespołów terapeutycznych.

Leki to nadzieja dla pacjentów z otyłością, aczkolwiek ja będę upierał się przy dobrej diecie i ruchu. Na zakupach wydamy wtedy mniej pieniędzy na pokarmy. Nie będzie marnowania żywności i w efekcie nie będzie ona w nadmiarze produkowana, nie będziemy pogłębiać deficytu energetycznego. Gdy do tego dodamy ruch, np. nie będziemy jeździć do pracy samochodem, ale pójdziemy, to na pewno przyniesie wiele korzyści.  

Tak, w pełni z tym się zgadzam.

 Ale tych, którzy jednak nie poradzą sobie sami ze zmianą nawyków żywieniowych, zapraszam do naszego ośrodka. Prowadzimy tam bezpłatne programy terapeutyczne, może komuś będziemy w stanie pomóc. Oczywiście nie zwalnia to nikogo ze stosowania diety i odpowiedniej dawki ruchu.  Szczególnie zapraszamy osoby z otyłością i cukrzycą typu 2.

Zgłaszać się można do Poradni Konsylium przy ul. Legionowej 9a, w Białymstoku, tel. 85 742 04 33. 

]]> Pytanie do specjalisty – mikroelementy w diecie https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-mikroelementy-w-diecie/ Thu, 25 Aug 2022 17:37:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=19482 Pytanie do specjalisty – mikroelementy w diecie

dr hab. Katarzyna Socha

Znaczenie mikroelementów w naszej diecie było tematem audycji z cyklu Pytanie do specjalisty.  Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr hab. Katarzyna Socha, kierownik Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Radio Orthodoxia
Radio Orthodoxia
Pytanie do specjalisty – mikroelementy w diecie
/

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2021 roku.

Bromatologia, to brzmi dosyć tajemniczo. Mówiliśmy już o tym na antenie naszego radia wielokrotnie, ale ja proszę o przypomnienie – co to oznacza i czy ma to związek z bromem? 

Nazwa właśnie tak do końca tego nie sugeruje, ponieważ pochodzi z greckiego (broma czyli pożywienie i logos czyli nauka). Bromatologia generalnie jest nauką o jakości zdrowotnej żywności i żywienia, czyli my się zajmujemy badaniem jakości zdrowotnej żywności, w tym składnikami korzystnymi, jakie występują w produktach spożywczych, jak również bezpieczeństwem żywności, czyli oceną składników niekorzystnych, bo i takie niestety w produktach spożywczych występują. Oceniamy też sposób żywienia różnych populacji. Może nie tak jak dietetyka, bo dietetyka zajmuje się tym głównie pod kątem układania indywidulanych jadłospisów, a my bardziej właśnie pod względem oceny sposobu żywienia i wpływu żywienia na stężenie różnych parametrów biochemicznych w ustroju. 

A dobrze się odżywiamy jako społeczeństwo, jako białostoczanie, mieszkańcy Zielonych Płuc Polski, terenów takich ekologicznych?

Generalnie nie najgorzej. Obecnie jest taki trend, że ludzie jednak przywiązują większą wagę do sposobu odżywiania, temat żywienia stał się modny. Codziennie w mediach mamy jakieś artykuły na temat żywienia, o tym co jest zdrowe, co niezdrowe. I społeczeństwo generalnie zaczyna zwracać na to uwagę. Ale z drugiej strony nie mamy czasu, żeby racjonalnie i odpowiednio się żywić. Często te posiłki są w pośpiechu, nie do końca zbilansowane. Są oczywiście składniki, które mamy w niedoborze i takie, które mamy w nadmiarze. Czyli nie jest może najgorzej, ale zapewne sposób żywienia wymaga korekty. Zalecenia żywieniowe zależą też zawsze od stanu organizmu, tego czy to jest osoba zdrowa czy chora.

W mediach, telewizji, tematów żywnościowych nie brakuje. Ma pani docent czasami okazję obejrzeć taki program telewizyjny i jako fachowiec ocenić, czy dobrze nas tam informują, czy to co nam tam zalecają, to jest korzystne dla naszego organizmu? Czy to raczej związane jest z jakimiś trendami i modami, a nie ma nic wspólnego z taką prozdrowotnością?

Czasami są to rzeczywiście takie trendy, jakaś moda na dany składnik żywieniowy albo moda na eliminację jakiegoś składnika, a niekoniecznie dla każdego to będzie dobre. Ale  w większości w mediach zapraszani są specjaliści, dietetycy. W programach kulinarnych  często przygotowywane są potrawy też pod kątem tego, żeby były zdrowe, jednocześnie przekazywana jest wartość odżywcza, często tacy medialni specjaliści promują też zdrowe odżywianie i zdrowy tryb życia. Bo nie należy zapominać o aktywności fizycznej, to też jest element zdrowego stylu życia. Nie tylko same samo żywienie, sama dieta.

O takich podstawowych składnikach pokarmowych, jak białko, tłuszcz, węglowodany, a przede wszystkim o ilości kilokalorii, możemy przeczytać na każdym opakowaniu produktu. Natomiast jest chyba cała masa składników, które nazywamy mikroelementami, których zawartości nie znajdziemy na etykietach, natomiast one są kluczowe dla funkcjonowania naszego organizmu. Co rozumiemy pod pojęciem mikroelementów i co to takiego jest, jak możemy właściwie zadbać w naszej diecie o te składniki? 

Generalnie uważa się, że nasz organizm potrzebuje około 60 składników odżywczych. Część to są te podstawowe składniki odżywcze, czyli białka, tłuszcze, węglowodany, które dają nam energię, to mamy w tym tak zwanym znakowaniu wartością odżywczą. Czasami też na etykietach można znaleźć zawartość witamin, składników mineralnych, gdy producent chce zadeklarować, że dany produkt spożywczy jest źródłem jakiegoś składnika. Według przepisów, za takie źródło można uznać produkt, którego taka standardowa porcja, jaką człowiek spożywa, dostarczy minimum 15% zapotrzebowania na dany składnik. I jeżeli producent chce napisać na opakowaniu, że dany produkt jest źródłem jakiegoś składnika, wtedy już w tej tabeli informacji żywieniowych musi być podana ta zawartość. Ale dla większości nie ma tego obowiązku, bo mikroelementy już nie należą do tych podstawowych składników odżywczych. 

Generalnie składniki mineralne możemy podzielić na makro- i mikroelementy. Jak sama nazwa wskazuje, te, których mamy zarówno w ustroju więcej, jak i zapotrzebowanie na nie w diecie jest większe, powyżej 100 miligramów na dzień, na niektóre nawet 1000 mg, np. wapń, fosfor, magnez, potas, nazywamy makroelementami. A mikroelementy to te, których mamy w organizmie poniżej 0,1 procenta, nawet czasami mówimy o nich wręcz pierwiastki śladowe. Czyli jest ich mniejsza zawartość w organizmie i mniejsza niezbędna ilość w diecie. To nie znaczy, że one są mniej ważne, tylko po prostu jest na nie mniejsze zapotrzebowanie. Na niektóre jest to tylko kilka miligramów, na inne to zapotrzebowanie wyrażane jest wręcz w mikrogramach, czyli jeszcze w mniejszych ilościach. Mamy też pierwiastki niekorzystne, typowo toksyczne, których ze środowiska nie jesteśmy w stanie całkowicie się pozbyć. One przenikają do żywności i dla tych pierwiastków niekorzystnych, typu ołów, kadm, arsen, rtęć, które nie mają żadnego korzystnego znaczenia dla naszego organizmu, jest ustalana maksymalna dopuszczalna zawartość w środkach spożywczych. Dla tych korzystnych mikro- czy makroelementów mamy natomiast zapotrzebowanie ustalone w normach żywienia, czyli rekomendowaną zawartość w codziennej diecie, a w przypadku jak będzie ich mniej, to może dojść do niedoborów i konsekwencji zdrowotnych tych niedoborów. 

Te makroelementy to wapń, potas. Co jeszcze? 

Magnez, chlor, sód, siarka, fosfor. Jeżeli chodzi o niedobory, to najczęściej brakuje nam wapnia i magnezu, czasami dochodzi do niedoborów potasu. Fosfor raczej mamy w nadmiarze. Ważna jest też proporcja pomiędzy tymi makroelementami (tak jak i między mikroelementami), np. wapnia do fosforu, sodu do potasu, bo często właśnie zaburzenie  równowagi między tymi elektrolitami może prowadzić do różnych poważnych konsekwencji. Generalnie pierwiastki mają funkcje budulcowe, jak wapń czy fosfor, są elektrolitami, pełnią rolę w utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej, są składnikami różnych enzymów ustrojowych i to bardzo wielu. Pierwiastkom zawdzięczamy na przykład dobrą kondycję skóry, włosów, paznokci. Często właśnie te niedobory poszczególnych pierwiastków są manifestowane na skórze czy na przykład wypadaniem włosów. 

Te pierwiastki, których mamy mniej, to mikroelementy. Z takich najważniejszych, to z pewnością będzie żelazo, zresztą we wcześniejszych czasach zaliczane do makroelementów. Ale jak wprowadzono podział w zależności od zapotrzebowania i zawartości w organizmie, to żelazo według tej definicji, jest jednak mikroelementem. Te najważniejsze mikroelementy to cynk, miedź, mangan, jod, chrom, selen. Mamy też  mikroelementy na takim bardzo śladowym poziomie, które mają już troszkę mniejsze znaczenie i nie ma już ustalonego na nie zapotrzebowania w normach żywienia.  

Jaką role pełni w organizmie żelazo? Dlaczego jest ważnym mikroelementem, popularnym w życiu codziennym? Jaka jest jego rola w organizmie i dlaczego powinniśmy o tym pamiętać? 

Żelazo jest z jednej strony znanym pierwiastkiem, a z drugiej cały czas są problemy z  jego niedoborem. Tutaj przede wszystkim chodzi o niską biodostępność z diety, o niską przyswajalność. Wiele czynników wpływa na przyswajalność tego pierwiastka. Żelazo jest jednym z ważniejszych mikroelementów. Jego główną rolą jest przenoszenie tlenu w ustroju, czyli zaopatrywanie w tlen tak naprawdę wszystkich komórek, tkanek i narządów naszego organizmu. To główny składnik hemoglobiny, gromadzi się w narządach miąższowych, szpiku kostnym. Niedobór żelaza to przede wszystkim ryzyko niedokrwistości i następstw tej niedokrwistości. Mogą to być zaburzenia ze strony układu nerwowego, chociażby obniżone funkcje poznawcze. Bardzo ważna jest odpowiednia ilość żelaza na przykład w okresie intensywnego wzrostu, w okresie rozwoju, w okresie ciąży. Kobietom ciężarnym zawsze jest wykonywana morfologia i określany poziom hemoglobiny, gdyż przy niedoborze żelaza obserwowano większą umieralność kobiet i niemowląt, przedwczesne porody, ryzyko poronień samoistnych. Żelazo jest też ważne później, już w wieku dziecięcym, w okresie intensywnego wzrostu i rozwoju. Gdy go brakuje mamy utrudniony proces uczenia, apatię, nerwowość. Inne skutki niedoborów żelaza to np. zaburzenia procesów metabolicznych, bo ono wchodzi w skład enzymów regulujących przemianę materii, przemiany energetyczne np. w mięśniach szkieletowych. Jeżeli ktoś ma niedobór żelaza, to może mieć też upośledzenie termogenezy, termoregulacji. Taka osoba szybciej marznie. O osobie z niedokrwistością mówimy, że to osoba anemiczna, bo to się manifestuje bladością, ale też suchością skóry, problemami z wypadaniem włosów. Taka osoba ma mniejszą zdolność adaptacji na zmiany temperatury. Upośledzona jest też na pewno odporność, zmniejszona tolerancja na stres. Dlatego takie ważne jest, żeby zapobiegać tej niedokrwistości, bo z niedoboru żelaza może wynikać wiele poważnych konsekwencji.

Żelazo jest takim kluczowym pierwiastkiem, dlatego w przypadku niedoborów, jakie produkty powinniśmy w naszej diecie uwzględniać? Owszem, można kupić tabletkę czy dostać je w formie zastrzyku i problem mamy rozwiązany. Ale to na co dzień nie rozwiązuje naszego problemu. Jakie produkty powinniśmy w naszej diecie brać pod uwagę przy niedoborach żelaza? Co tam powinno się pojawić?

Właśnie tutaj jest problem tej przyswajalności, biodostępności. Jest wiele produktów, które żelazo zawierają, żelazo pochodzące z diety dzielimy na hemowe i niehemowe. W przypadku hemowego biodostępność nie zależy od innych czynników dietetycznych, ale to żelazo znajdziemy tylko w produktach pochodzenia mięsnego, czyli np. mięsie, rybach podrobach. Dobrym źródłem będzie np. wątróbka, produkty z krwią typu kaszanka. Ale są to dość specyficzne produkty, nie każdy je spożywa i nie każdy lubi. Teraz jest też moda na diety wegetariańskie, ograniczanie mięsa, bo np. wzrost spożycia czerwonego mięsa może się wiązać ze zwiększonym ryzykiem nowotworów, są takie badania. Ale z drugiej strony to mięso nam dostarcza żelaza. Ryby też nam dostarczają żelaza. Natomiast żelazo mamy też w produktach roślinnych, ale już ta biodostępność jest znacznie niższa. Mówimy o wysokiej biodostępności żelaza w przypadku żelaza hemowego, tego zwierzęcego, a to jest tak naprawdę tylko 20-30%, natomiast z produktów roślinnych to jest na poziomie tylko 5-10%, to jeszcze dodatkowo zależy od czynników zwiększających bądź hamujących wchłanianie żelaza. Niewątpliwie do czynników zmniejszających biodostępność żelaza niehemowego, czyli właśnie z produktów zbożowych z pełnego przemiału, z orzechów, z różnych kasz, zaliczamy fityniany, polifenole, taniny, błonnik pokarmowy, który jest też istotny jako składnik, ale z drugiej strony upośledza biodostępność składników mineralnych. Generalnie, żeby poprawić tą biodostępność żelaza pochodzącego z produktów roślinnych, trzeba spożywać więcej warzyw bogatych w witaminę C, bo kwas askorbowy, czyli witamina C właśnie poprawia biodostępność żelaza z roślin. Czyli generalnie kwaśne środowisko, kwas mlekowy również będzie ją poprawiał. Mamy go np. w kiszonkach, jogurtach. Tylko należy ograniczyć czynniki, które zmniejszają biodostępność, np. mocną herbatę. Jeżeli ktoś pije duże ilości mocnej herbaty, mamy wtedy wysoką zawartość tanin, które będą nam utrudniać to przyswajanie żelaza. Z tego powodu właśnie są te niedobory. 

Kolejny sposób na zwiększenie przyswajalności to jest zwiększenie tak zwanej gęstości żelaza w diecie. Tą gęstość zwiększamy, kiedy zmniejszamy ilość tłuszczu i cukru. No, ale niestety Polacy cukru spożywają za dużo, podobnie jak produktów wysoko przetworzonych, w których jest dużo cukru i tłuszczu, co niestety negatywnie wpływa na biodostępność. 

Mamy też produkty wzbogacone w żelazo, rynek żywności wzbogaconej znacznie się rozwija, także nie od razu musimy sięgać po suplementy. Zawsze zaczynamy od źródeł żywieniowych i tutaj z pomocą mogą przyjść nam właśnie produkty wzbogacone w żelazo, bo akurat ich trochę mamy. To są różnego rodzaju płatki, typu musli, często z orzechami, rodzynkami, które będą też dobrym źródłem generalnie jeśli chodzi o mikroelementy i dostarczymy nie tylko żelaza, ale jednocześnie np. magnez, i cynk. 

A taki pomysł: jabłko naszpikowane gwoździami, czy ono coś nam dostarczy?

Z jednej strony to kwaśne środowisko, czyli może wpływać w jakimś stopniu korzystnie, tak jak z naczyń żelaznych czy z wody zanieczyszczonej żelazem. Ale to są oczywiście związki żelaza pochodzenia nieorganicznego, bardziej to jest już traktowane wtedy jako zanieczyszczenie. W wodzie na przykład jest norma na maksymalną zawartość żelaza. Bo jeżeli woda będzie tego żelaza zawierała za dużo, to już będzie taki metaliczny posmak i woda już może się nie nadawać do spożycia. 

A czy ona uzupełni nasze niedobory żelaza?

Częściowo tak, bo mamy w wodzie żelazo, ale z pewnością za mało. Nie możemy tego traktować jako takie główne źródło.

Kolejnym z mikroelementów na naszej liście jest cynk. Czy jest to pierwiastek ważny w organizmie? Na pewno w przemyśle, tak jak żelazo, mamy tutaj duże potrzeby. A do czego nasz organizm wykorzystuje cynk? 

Cynk jest jednym z istotniejszych pierwiastków i właśnie cynk należy do tych mikroelementów, które mamy z reguły w niedoborze, dlatego, że pierwiastek ten dosyć szybko się w różnych sytuacjach nam zużywa. Chociażby w sytuacjach stresowych czy u pacjentów po zabiegach chirurgicznych. Cynk należy do antyoksydantów, jednych z ważniejszych. Generalnie jest składnikiem bądź kofaktorem około 300 enzymów. Między innymi jest cała grupa enzymów o działaniu antyoksydacyjnym. Tutaj przede wszystkim mam na myśli dysmutazę ponadtlenkową, istotna do prawidłowego jej działania jest też odpowiednia proporcja cynku do miedzi, dysmutaza ponadtlenkowa to ważny enzym odpowiedzialny za właściwości antyoksydacyjne, czyli posiadający zdolności do walki z nadmiarem wolnych rodników w naszym organizmie. Reaktywne formy tlenu w naszym organizmie też mają pewne korzystne funkcje, ale jeżeli ich jest za dużo, czyli dochodzi wtedy do tak zwanej sytuacji stresu oksydacyjnego, czyli nadmiaru oksydantów w stosunku do antyoksydantów, może dojść do wielu sytuacji niekorzystnych, gdyż wolne rodniki są niezwykle reaktywne. Mogą uszkadzać nasze komórki, nasze tkanki, powodować peroksydację lipidów, co będzie się przekładało na wzrost ryzyka miażdżycy, chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów. Wiele różnych konsekwencji może być z powodu stresu oksydacyjnego. W starszym wieku ta zdolność ochrony antyoksydacyjnej też jest słabsza. Będzie się to przekładało też na funkcjonowanie naszego układu immunologicznego. Ta silna aktywność antyoksydacyjna cynku warunkuje działanie przeciwwirusowe, przeciwzapalne. Cynk to jeden z pierwiastków, którego znaczenie bardzo podnoszono w trakcie pandemii COVID-19. W publikacjach dotyczących znaczenia składników żywności w przebiegu COVID-19, cynk był jednym z podstawowych  pierwiastków, gdzie wykazano, że jest istotny. Wykazano znaczącą korelację pomiędzy niskim stężeniem cynku w organizmie, a ryzykiem ciężkiego przebiegu COVID czy zwiększonej śmiertelności z powodu COVID. Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk opracował zalecenia żywieniowe dla pacjentów z COVID-19, gdzie przede wszystkim rekomendowano suplementację cynkiem, selenem i witaminą D, bo generalnie w większości mamy niedobory tych składników, a są istotne ze względu na udowodniony wpływ na układ immunologiczny oraz działanie przeciwwirusowe. 

Poza tym cynk z pewnością wpływa na funkcjonowanie układu nerwowego, chociażby ryzyko depresji, ryzyko zaburzeń poznawczych, zarówno łagodnych, jak i przykładowo w chorobie Alzheimera też obserwuje się u pacjentów obniżone stężenie cynku. Wpływa też  na funkcje rozrodcze, szczególnie u chłopców w okresie dojrzewania jest to istotne, bo jest on niezbędny do osiągnięcia dojrzałości płciowej. Cynk jest też na przykład składnikiem białka – gustyny, które odpowiada za funkcje smakowe. Zaburzenia w odczuwaniu smaku odczuwają np. kobiety w ciąży, w pierwszym trymestrze, mamy tak zwane zachcianki ciążowe, że jedne produkty zaczynają smakować, inne raptem przestajemy lubić. To też niektórzy wiążą właśnie z tym, że płód w pierwszym trymestrze pobiera duże ilości składników mineralnych i w przypadku, kiedy na przykład będzie niedobór cynku u ciężarnej, to te funkcje smakowe będą zaburzone. W trakcie pandemii Covid-19 też na to właśnie zwracano uwagę – jednym z objawów były zaburzenia smaku. 

Jest też udowodniony synergizm, jeżeli chodzi o witaminę A i cynk. W przypadku braku cynku, nawet jeżeli mamy odpowiednią ilość witaminy A zgromadzoną w wątrobie, to ona nie dociera do innych tkanek i jej działanie jest w organizmie utrudnione. Witamina A jest niezbędna chociażby do prawidłowej funkcji widzenia i na przykład preparaty na poprawę wzroku często w składzie mają właśnie witaminę A, ale mają też cynk. Wpływa on też niewątpliwie na funkcje skóry. To jeden z tak zwanych pierwiastków piękna. To głównie funkcje przeciwstarzeniowe – antyoksydacyjne, co też dla skóry jest bardzo istotne, ale też wykorzystuje się go w leczeniu różnych schorzeń skórnych, chociażby w leczeniu trądziku, dlatego, że pierwiastek ten reguluje wydzielanie sebum i wpływa na pH skóry, także na prawidłowy wygląd włosów. Obserwujemy np. wypadanie włosów przy niedoborze cynku. Zostało udowodnione, że na przykład u pacjentów po chemioterapii, u kobiet po ciąży, jeżeli występuje problem z wypadaniem włosów, to suplementacja cynkiem daje dobre efekty, stymuluje to formułowanie nowych mieszków włosowych i wzrost nowych włosów. 

W przypadku niedoboru cynku sięgamy na półkę z suplementami czy staramy się modyfikować naszą dietę? Które produkty w takiej sytuacji byłyby polecane? 

Czasami ta suplementacja rzeczywiście jest wskazana, ale my zawsze oczywiście  zalecamy zacząć od produktów bogatych w dany pierwiastek. Każda suplementacja powinna być wcześniej poprzedzona badaniem biochemicznym, bo na większość tych składników, o których mówimy, są też normy na zawartość w ustroju. Można oznaczyć stężenie chociażby cynku w surowicy, jest tu określona norma. I możemy sobie sprawdzić czy mamy go w zakresie referencyjnym czy poniżej zakresu referencyjnego. Jeżeli to nie są jakieś takie drastyczne niedobory, nie ma objawów tego niedoboru, to nie trzeba sięgać od razu po suplementy. Są produkty bogate w cynk. Najbardziej bogate ilościowo w cynk są ostrygi, może mało u nas popularne, nie każdy je lubi. Nie każdy też sobie może pozwolić, bo to raczej bardziej ekskluzywne, droższe produkty. Ale to nie znaczy, że w innych naszych popularnych produktach tego cynku nie znajdziemy. Zawiera go mięso, i ryby, produkty zbożowe z pełnego przemiału, kasze, orzechy będą zawierały znaczną ilość cynku. Aby dostarczać go więcej w pożywieniu, wystarczy czasem naprawdę niewielka modyfikację diety, na przykład zastępując pieczywo jasne pieczywem ciemnym, ziemniaki różnymi kaszami, a np. chipsy – garścią orzechów. 

Na naszej liście kolejnym mikroelementem jest miedź. Dlaczego miedź jest w naszym organizmie tak ważna? Co takiego w niej jest? 

Ona też oczywiście należy do mikroelementów i właśnie z cynkiem bardzo współdziała. Z jednej strony konkuruje w absorpcji o połączenia z białkami w naszym organizmie i jest to pierwiastek konkurencyjny i zawsze są takie dyskusje w przypadku suplementacji, czy na przykład stosować jednoskładnikowe preparaty czy wieloskładnikowe. Są takie opinie, że przecież te pierwiastki ze sobą konkurują, to po co je przyjmować jednocześnie? Ale to też nie do końca jest prawda, bo ważna jest ta odpowiednia proporcja i w tych preparatach one występują w odpowiedniej proporcji. Zauważmy, że w produktach spożywczych to też nie jest tak wybiórczo, że np. dany produkt będzie zawierał tylko cynk, a już na przykład miedzi nie, bo przecież to jest też często kompleks składników mineralnych występujących właśnie w naturalnej postaci, w naturalnym synergizmie. Czyli mimo, że te pierwiastki ze sobą konkurują, to jednoczesne podawanie nie zawsze jest złe, bo wtedy nie zaburzamy też tych naturalnych proporcji. No chyba, że mamy zrobione badania, że brakuje nam konkretnie tego jednego pierwiastka, albo na przykład mamy za dużo miedzi, to nie przyjmujemy już wtedy miedzi i raczej te produkty bogate w miedź ograniczajmy, a przyjmujmy więcej samego cynku, tak żeby właśnie poprawić tą proporcję. Tutaj właśnie jest bardzo ważny ten stosunek między cynkiem a miedzią w naszym ustroju. I myśmy nawet w naszych badaniach wykazali, że w wielu schorzeniach te proporcje są zaburzone, m.in. w chorobach nowotworowych czy w chorobach neurologicznych, neurodegeneracyjnych, autoimmunologicznych, miedź wtedy wzrasta, a cynk spada. Ale generalnie sama miedź też jest jak najbardziej potrzebna i pełni funkcje antyoksydacyjne, również jest składnikiem dysmutazy ponadtlenkowej, podobnie jak cynk, jest także składnikiem oksydazy lizylowej. Niedobór miedzi może być przyczyną nieprawidłowego tworzenia kolagenu czy elastyny, co może powodować zmiany skórne, ale zmiany też chociażby w naczyniach, w tętnicach, ryzyko tętniaków. Miedź także wpływa na kształtowanie kośćca, ma wpływ na system nerwowy, także na układ krwiotwórczy, ponieważ występują właśnie specyficzne interakcje pomiędzy żelazem a miedzią w naszym organizmie i niedobór miedzi też może być przyczyną niedokrwistości. Może być też zmniejszona odporność na infekcje. Miedź wpływa także na pH skóry, na zabarwienie skóry, na barwnik obecny w skórze – melaninę, na zabarwienie włosów. Trochę mniej obserwujemy jej niedobory, zarówno u osób zdrowych, które zgłaszają się do nas na przykład jako grupa kontrolna, jak i w przypadku osób chorych. W tym wypadku rzadziej dochodzi do niedoborów, częściej do zaburzonego stosunku między miedzią a cynkiem. 

W przypadku niedoborów miedzi, które tak jak pani docent powiedziała, nie są takie częste, czy mamy jakąś szansę na uzupełnienie w sposób naturalny?

Tak, miedź występuje w sporej ilości w podrobach, wątróbce, podobnie jak żelazo. Źródłem są też ryby, owoce morza, orzechy, rośliny strączkowe. Spośród owoców na przykład wiśnie będą bogate w miedź, czereśnie. Biodostępność z produktów spożywczych jest w miarę dobra, jak na składnik mineralny. Problemem może być tylko żywność wysoko przetworzona, gdzie mamy straty tych składników mineralnych czy pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia roślinnego. Także obecność konserwantów czy szczawiany w warzywach o dużej zawartości kwasu szczawiowego, mogą obniżać biodostępność miedzi. Ale generalnie produktów spożywczych bogatych w miedź przy w miarę urozmaiconej diecie wystarcza, dlatego w tym przypadku rzadko się zaleca suplementację. 

Kolejnym pierwiastkiem, takim medialnym, popularnym, jest selen.  Co on robi w naszym organizmie i skąd ostatnio taka jego popularność? 

Rzeczywiście, jest naprawdę dużo różnych publikacji i bardzo dużo zespołów naukowych zajmuje się selenem. Poza nim, ze składników żywności, chyba tylko witamina D wzbudza takie zainteresowanie. Selen stał się od pewnego czasu modny. Zwrócono uwagę na jego niedobory. To jest taki specyficzny pierwiastek, gdzie właśnie zawartość w żywności jest ściśle uzależniona od tego, ile mamy selenu w środowisku: w glebie, w wodzie. I tutaj nasz kraj, też tereny północno-wschodniej Polski, są raczej niedoborowe, jeżeli chodzi o tą ilość selenu. My zajmujemy się badaniem selenu wiele lat, i w żywności, i w ustroju, i te niedobory selenu przez wiele lat stwierdzaliśmy nie tylko u osób chorych, gdzie spada ilość selenu w wielu schorzeniach, ale nawet w grupie kontrolnej, gdy badaliśmy osoby zdrowe, jako tą grupę porównawczą do badań. Okazało się, że mieli albo dolną granicę wartości referencyjnej w surowicy albo poniżej tej wartości, czyli jest to sygnał, że ta ilość selenu po prostu rzeczywiście w Polsce jest niska. To się obecnie trochę poprawiło, bo zawartość składników mineralnych się zmienia, jako że środowisko i klimat się zmieniają, to tak samo ilość składników mineralnych nie jest stała. Niemniej jednak cały czas raczej mamy niedobór selenu niż nadmiar. A z drugiej strony w przypadku selenu zapotrzebowanie rozpatrujemy naprawdę w małej ilości, bo dla osoby dorosłej, dziennie zapotrzebowanie to średnio 55 mikrogramów, a dane mówią, że 300 mikrogramów przyjmowane długofalowo to już jest dawka niekorzystna, z kolei 400 mikrogramów jednorazowo już nie powinno się przyjmować, bo wtedy obserwuje się efekty toksyczne. Czyli występuje wąski margines pomiędzy tą dawką niezbędną, zalecaną, a toksyczną. Także w tym wypadku ja bym absolutnie nie zalecała ulegania reklamom, nie warto przyjmować selenu bez wcześniejszego zbadania, ile my tego selenu tak naprawdę mamy. 

Jeśli sięgamy po produkty bogate w selen, ryzyko przedawkowania jest też dużo mniejsze niż przyjmując skoncentrowane źródło, czyli suplementy. Jakie produkty, które zawierają selen, warto polecić? I jak jest z biodostępnością tego naturalnego selenu? 

Z biodostępnością tych produktów jest całkiem nieźle. Tutaj są dwie szkoły, bo mówi się, że selen z produktów wysokobiałkowych czyli z produktów mięsnych i z ryb jest całkiem dobrze dostępny, ale też są prace, które potwierdziły, że z produktów pochodzenia roślinnego też jest dobrze przyswajalny. Takim najbogatszym źródłem selenu, który można traktować jako suplement, są orzechy brazylijskie. Inne orzechy też go zawierają, ale orzechy brazylijskie zdecydowanie najwięcej. Występuje jednak duża jest rozpiętość zawartości selenu w orzechach brazylijskich. W naszym zakładzie badaliśmy orzechy brazylijskie z różnych źródeł i w jednych jest zawartość selenu bardzo wysoka, na tyle, że 1,5 takiego orzecha dziennie już pokrywa dzienne zapotrzebowanie, czyli nie powinniśmy ich spożywać za dużo, bo możemy przekroczyć dawkę toksyczną. Ale były też takie orzechy, że np. 10 sztuk dopiero pokrywało to dzienne zapotrzebowanie. Te orzechy są sprowadzane zwykle z Ameryki Południowej, ale zawartość selenu różni się w zależności od tego, z jakich rejonów pochodzą, bo na przykład z rejonów Amazonii będą bardzo bogate w selen, a już z rejonów San Paulo będą o znacznie niższej jego zawartości. Dlatego przyjmuje się, że średnio 3-4 orzechy brazylijskie dziennie będą pokrywały dzienne zapotrzebowanie na selen. W naszym zakładzie swego czasu nawet na sobie to sprawdzaliśmy. Jedliśmy te orzechy, następnie w surowicy oznaczaliśmy stężenie selenu i mieliśmy bardzo dobre wysycenie tym pierwiastkiem, mieszczące się w zakresie referencyjnym. Można więc powiedzieć, że biodostępność i zresztą badania to także potwierdzają, jest całkiem dobra. Poza tymi orzechami źródłem selenu są: czosnek i chrzan, tylko tego nie zjemy dużo. Grzyby też są dobrym źródłem. Np. badaliśmy zawartość selenu w grzybach leśnych i okazało się, że taka standardowa porcja borowika szlachetnego, może być źródłem selenu. Jeśli chodzi o ryby to mimo, że generalnie uważa się, że jest niedobór tego pierwiastka w naszym środowisku i produkty lokalne generalnie są ubogie w selen, ale na przykład jeden z naszych doktorantów badał ryby z jezior warmińsko- mazurskich pod różnym kątem, między innymi na zawartość selenu i okazało się, że niektóre gatunki ryb słodkowodnych też mogą być uznane za jego źródło. 

Kolejnym mikroelementem, o którym chciałbym porozmawiać  jest jod. Swego czasu, na temat jodu było dosyć głośno przy okazji awarii w elektrowni jądrowej w Czarnobylu. Teraz na skutek konfliktu na Ukrainie ten temat i dyskusja medialna na temat zajmowania elektrowni atomowych powrócił. Jod w naszym organizmie jest ważny, jednocześnie jeszcze pamiętam ze studiów, że my jesteśmy w takim obszarze niedoboru jodu, endemicznym, że im bliżej morza, to z tym jodem jest tym lepiej. Jak to w rzeczywistości jest? Po co ten jod jest nam w organizmie potrzebny? 

Jod tak jak selen, jest niezbędny do prawidłowej pracy tarczycy. Jego działanie jest związane z układem neuroendokrynnym, z prawidłowym funkcjonowaniem tarczycy. W przypadku selenu, poza jego funkcją antyoksydacyjną, w różnych procesach zapalnych, nowotworowych, w chorobach neurodegeneracyjnych, obserwuje się jego obniżony poziom w chorobach tarczycy, chociażby w autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy, w chorobie Hashimoto. Tam mamy nie tylko niedobór jodu, ale też selenu. 

Jod przede wszystkim jest istotny w kontekście wytwarzania hormonów tarczycy, czyli tyroksyny, trijodotyroniny, które wpływają między innymi na rozwój i funkcjonowanie mózgu, układu nerwowego, układu kostnego, regulują hormony, procesy wzrostu w okresie dojrzewania. Ochronne działanie jodu wykazano też w procesach zapalnych, w procesach nowotworowych. Efekty niedoboru jodu to między innymi upośledzone funkcje poznawcze, objawy związane z  nieprawidłowym funkcjonowaniem tarczycy jak wole endemiczne, wole guzkowe, niedoczynność tarczycy, zaburzone procesy przemiany materii, zaburzenia pracy serca. U kobiet w ciąży zaobserwowano zwiększoną śmiertelność okołoporodową przy niedoborach jodu czy zaburzenia rozwoju umysłowego lub rozwoju motorycznego u dzieci. Także ten jod jest istotny. Wspominaliśmy o żywności wzbogaconej, takim klasycznym przykładem wzbogacania żywności, pierwszym w ogóle, jaki został wprowadzony na rynek, to było właśnie obowiązkowe jodowanie soli, żeby ten jod z solą dostarczać. 

Chciałem właśnie zapytać, jak to z punktu widzenia takiego żywieniowego to wygląda, bo sól nie jest chyba zdrowa.  

Nie zaleca się wysokiego spożycia soli, bo jest to ryzyko m.in. nadciśnienia, udaru mózgu. Nasze społeczeństwo spożywa za dużo soli, za dużo produktów słonych. Co prawda wprowadzono jodowanie soli, żeby zapobiegać niedoborom jodu, ale dobrym źródłem będą np. ryby morskie, czy też różne glony, które wykorzystuje się np. w suplementach diety, na przykład takich z grupy tzw. nutrikosmetyków, czyli poprawiających urodę, np. preparatach antycellulitowych. W takich preparatach znajdziemy chociażby spirulinę czy morszczyn. I tam są właśnie duże ilości jodu. Oczywiście osoby z chorobami tarczycy mogą sięgać po takie suplementy po konsultacji z lekarzem, bo nie zawsze ten jod w danym momencie będzie wskazany. Dobrym źródłem jodu będą też wiśnie, czosnek, bób, żółtko jaja. No i oczywiście przebywanie na terenach nadmorskich – wdychanie tego jodu poprzez układ oddechowy, też jest zalecane przy niektórych schorzeniach. 

W badaniach wody na naszych terenach oprócz żelaza, jest stwierdzana obecność   manganu. Jaka jest jego rola w organizmie i czy ta zawartość manganu w wodzie w jakiś sposób wpływa na nasz organizm? 

Jeżeli ktoś ma studnie głębinowe to się właśnie sprawdza zawartość żelaza i manganu, bo zdarzają się przekroczenia. Mangan w nadmiarze nie będzie korzystny. Uważany jest wtedy za pierwiastek toksyczny, mimo że jest zaliczany do mikroelementów. Ustalone jest zapotrzebowanie na mangan w ilości od 2 do 5 mg dla osoby dorosłej, czyli bardziej zakres niż stała wartość. I jeżeli będzie podwyższona zawartość manganu, to może to niekorzystnie wpływać niewątpliwie na układ nerwowy. Rzadko się zdarza, żeby doszło do takiego zatrucia z zanieczyszczonej wody, bardziej to dotyczy osób, które pracują w przemyśle ciężkim, w hutach. Zbyt duża zawartość manganu może dawać trwałe negatywne objawy w mózgu, przypominające na przykład objawy podobne do występujących w chorobie Parkinsona. Oczywiście przy żywności my nie przedawkujemy raczej manganu, z kolei woda przydatna do picia musi spełniać określone normy. Nasze wodociągi mają laboratorium, woda jest sprawdzana, na niektóre składniki nawet codziennie, mangan jest jednym z pierwiastków, którego zawartość w wodzie pitnej jest monitorowana. 

Rzadko dochodzi do niedoborów manganu. Ja nawet swego czasu się nie rozumiałam, dlaczego ten składnik występuje w suplementach, chociażby dla osób starszych. Z własnego doświadczenia widzimy, że często nawet zgłaszające się do nas osoby zdrowe mają stężenie manganu powyżej wartości referencyjnych w surowicy. Teraz to się trochę poprawiło, mangan występuje raczej w normie. Także toksyczny kadm jest kolejnym przykładem na to, że mieliśmy go wcześniej więcej, a teraz jest go mniej, bo prawdopodobnie w środowisku zmniejszyła się jego zawartość. 

Niemniej mangan jest istotny dla organizmu. Jest składnikiem wielu enzymów, na przykład niezbędnych w syntezie białek, kwasów nukleinowych, węglowodanów, bierze udział w przemianie cholesterolu, w syntezie proteoglikanów, dlatego przy niedoborze manganu może dochodzić do różnych zaburzeń kostnych, w układzie kostno- szkieletowym. Bierze udział w przekaźnictwie nerwowym, dlatego jest także istotny do prawidłowej pracy układu nerwowego.  

Czy zapotrzebowanie na różnego rodzaju mikroelementy zmienia się w czasie naszego życia, czy jest to zapotrzebowanie od czegoś zależne? Czy zależy od wieku,  stanów chorobowych? I czy powinniśmy wtedy w jakiś sposób próbować modyfikować naszą dietę czy raczej suplementować? 

Zapotrzebowanie zależy od wielu czynników. Jednym z nich jest wiek, mamy poszczególne zakresy wiekowe: niemowlęta, małe dzieci, dzieci starsze: przedszkolne, szkolne, młodzież, dorośli, osoby starsze. Zapotrzebowanie zależy też od płci. W przypadku niektórych pierwiastków nie ma tu różnic, ale są też takie pierwiastki, np. z makroelementów takim pierwiastkiem będzie magnez, gdzie mężczyzna ma większe zapotrzebowanie niż kobieta. Z kolei z mikroelementów, na przykład żelazo będzie pierwiastkiem, gdzie kobieta w wieku rozrodczym ma znacznie wyższe zapotrzebowanie niż mężczyzna, bo uwzględnia się utratę tego żelaza podczas krwawienia miesiączkowego. Zwykle na większość pierwiastków, podobnie witamin i innych składników, zapotrzebowanie zwiększa się w okresie ciąży czy karmienia. Na niektóre składniki jest też zwiększone zapotrzebowanie w starszym wieku, chociażby jako konsekwencja utrudnionego wchłaniania, różnych chorób przewlekłych, też jako profilaktyka, chociażby zapobiegania osteoporozie. U dzieci w okresie intensywnego wzrostu te składniki mineralne też są niezwykle ważne. Np. w niemowląt na pierwszy rzut oka to zapotrzebowanie jest mniejsze. Oczywiście ilościowo ono jest mniejsze niż dla osoby dorosłej, ale weźmy pod uwagę masę ciała niemowlaka w pierwszym roku życia i dorosłego mężczyzny, to zapotrzebowanie na znaczną część składników jest w ilości 1/3 osoby dorosłej, czyli przeliczając to na małą masę ciała tego dziecka, to zapotrzebowanie tak naprawdę jest większe niż dla osoby dorosłej.  

Czy jest jakaś recepta, złota dieta, która uchroni nas przed niedoborami mikroelementów? 

Takiej recepty na wszystko oczywiście nie znajdziemy, ale spośród różnych diet polecana jest dieta zbliżona do stosowanej w kuchni śródziemnomorskiej. To jest jedna z diet zalecanych na przykład w profilaktyce nowotworów. Nie potwierdzono jednoznacznie, że jak ktoś będzie stosował dietę śródziemnomorską nie zachoruje na raka, nie można tego tak zero-jedynkowo traktować, ale jest to właśnie najczęściej zalecany model diety, w którym można dostarczyć odpowiednią ilość składników mineralnych. Dieta śródziemnomorska jest bogata w warzywa i owoce, w ryby, orzechy. Generalnie garść orzechów dziennie, ale nie więcej, bo trzeba pamiętać, że orzechy są wysokokaloryczne, jest dobrym nawykiem. Np. jeżeli już potrzebujemy podjadać pomiędzy posiłkami, to zamieńmy zdecydowanie mniej zdrowe słodycze, których tak naprawdę w ogóle w naszej diecie nie powinno być, np. na mieszankę studencką. Dlaczego ona się tak nazywa? Bo zawarte w niej różne rodzaje orzechów plus np. rodzynki, to jest właśnie dobre źródło składników mineralnych. Jeżeli student spożyje porcję takiej mieszanki, będzie łatwiej się uczyć, przyswoić wiedzę, zapobiegamy wówczas niedoborom składników mineralnych, które wpływają m.in. korzystnie na procesy poznawcze. Generalnie im bardziej urozmaicona dieta i mniej przetworzone produkty, tym mniej będziemy potrzebować tych różnych suplementów w postaci tabletek czy kapsułek.

W diecie śródziemnomorskiej, w krajach basenu Morza Śródziemnego wino jest takim elementem towarzyszącym posiłkom. Czy ma ono wpływ na to jak się te mikroelementy zachowują, czy są jakiekolwiek badania w tym temacie? Jest mowa o tym, że wpływa ono pozytywnie na układ krążenia, poprawia funkcjonowanie serca. Czy jest to potwierdzone? Tak, tylko tu nie chodzi o mikroelementy, ale o inne składniki, które nam są potrzebne. Wino zawiera dużo związków polifenolowych, m.in. resweratrol, który okazuje się, że właśnie w alkoholu ma lepszą biodostępność niż w kapsułkach, ale nie w tym wysoko procentowym. Czyli nie nasze tradycje, jeżeli chodzi o spożywanie alkoholu, ale właśnie kuchni włoskiej czy francuskiej – lampka czerwonego wina do obiadu. To jest właśnie ten francuski paradoks, bo w kuchni francuskiej mięso jest jednak obecne, a rzadko występuje tam miażdżyca, choroby sercowo-naczyniowe, jest mniejsza ilość udarów, zawałów. Zapobiega temu lampka czerwonego wina do posiłku. Ale to bardziej chodzi o ten resweratrol – związek z grupy stilbenów, czyli takich substancji, które występują w roślinach i przeciwdziałają tym niekorzystnym wpływom środowiska. Takie działanie ma również resweratrol w naszym organizmie, poprzez silny efekt antyoksydacyjny.

]]> Pytanie do specjalisty. Nadwaga i otyłość – rola diety https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-nadwaga-i-otylosc-rola-diety/ Wed, 20 Oct 2021 19:47:13 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=17170

Nadwaga i otyłość – rola diety

prof. dr hab. Lucyna Ostrowska

Dieta osób z nadwagą i otyłością była tematem ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Lucyna Ostrowska, kierownik Zakładu Dietetyki i Żywienia Klinicznego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Posłuchaj tego programu

prof. dr hab. n. med. Lucyna Ostrowska
Nadwaga i otyłość, rola diety
prof. dr hab. n. med. Lucyna OstrowskaNadwaga i otyłość, rola diety
prof. dr hab. n. med. Lucyna OstrowskaNadwaga i otyłość, rola diety
{{svg_share_icon}}
{{heart_svg}}Lubię toLubię to Pobierz
0

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2021 roku.

Na stronie Zakładu Dietetyki i Żywienia Klinicznego UMB jest zamieszczone przepiękne zdjęcie z dużą ilością warzyw, owoców. Czy to znaczy, że są one szczególnie ważne w naszej diecie?

Na pewno tak, a zwłaszcza teraz, w okresie jesiennym, potrzebne są nam  witaminy i minerały, by wzmocnić odporność. Potrzebny jest też błonnik pokarmowy, by prawidłowo pracowały jelita. Na pewno warzywa i owoce to przede wszystkim zdrowie. A my zajmujemy się promowaniem zdrowia przez zdrową żywność.

Nadwaga i otyłość w społeczeństwie występują coraz częściej. Kiedyś wydawało się, że to Amerykanie mają z tym największy problem. Teraz, patrząc na nasze ulice, wydaje się, że też idziemy w tę stronę. Czy to prawda?

To niestety prawda. Okazało się, że w ubiegłym roku odsetek otyłych dzieci w Polsce był największy w całej Europie. A skoro mamy otyłe dzieci, to potem mamy otyłe społeczeństwo w wieku dorosłym i związane z tym zaburzenia metaboliczne i choroby, takie jak cukrzyca, nadciśnienie, zawały, udary. 

Czyli nie tylko dorównaliśmy, ale wyprzedziliśmy Zachód pod tym względem? 

Wyprzedziliśmy pod tym względem Europę Zachodnią. Wcześniej dużo dzieci otyłych było w Niemczech, Hiszpanii, na Malcie. Teraz najwięcej jest ich w Polsce. To bardzo smutna wiadomość. Druga zła wiadomość, jaka się ukazała w publikacjach medycznych jest taka, że w 2020 roku, w czasie jednej fali pandemii przeciętny Kowalski przytył o 3 kg, co jest niepokojące, bo z kolei te osoby, które przechorowały Covid-19 – niestety chudły. Czyli patrząc statystycznie, jak ktoś schudł, a ktoś drugi przytył średnio 3 kg, to znaczy że tak naprawdę przytył więcej. 

W drugiej fali pandemii przybyło już średnio 3,5 kg na dorosłego Polaka. Ostatnia fala nie została jeszcze policzona, a teraz mamy kolejną. A to oznacza, że w ub. roku zwiększyliśmy masę ciała przeciętnie o 6-7 kg. To jest naprawdę dużo. To oznacza, że osoby, które miały nadwagę przeszły w stan otyłości czyli choroby, a osoby, które były otyłe zwiększyły stopień otyłości czyli zwiększyły powikłania tej choroby.

Co takiego zadziało się podczas pandemii, że nas jest coraz więcej?

Przede wszystkim w marcu 2020 roku zostaliśmy wszyscy zamknięci w domach, większość osób przeszła na pracę zdalną. A w domu jest większy dostęp do żywności.  Na początku wszyscy myśleliśmy, że tej żywności zabraknie, więc kupowaliśmy na zapas, głównie produkty z długą datą przydatności, a to głównie produkty mączne, kasze, makarony. Potem ta żywność  zalegała na półkach, trzeba było ją zjeść. Przebywanie w domu oznaczało, że można było ją przygotować, był na to czas.  

Druga przyczyna była taka, że wiele osób bało się, czy nie zachoruje, czy utrzyma pracę, z czego będzie  żyć. Doszły więc stresy społeczne. I te stresy większość rozładowywała jedzeniem, a niektórzy niestety także alkoholem, co dawało jeszcze dodatkową wartość kaloryczną. 

I trzecia rzecz – zamknięto siłownie, a stacjonarny tryb życia ma wpływ na zwiększanie masy ciała. Jedliśmy za dużo, za mało wydatkowaliśmy. I bilans był taki, że zebraliśmy to wszystko w tkance tłuszczowej. 

To, że nas zamknięto w domach,  nie pozwalano wyjść nawet do parku czy lasu, co oznaczało, że za jednym podpisem ograniczono nam tak potrzebną aktywność ruchową.

Ograniczenie aktywności ruchowej to jedno, ale i druga ważna rzecz – wiadomo, że odporność, którą chcieliśmy mieć, by przeciwstawić się wirusowi, jest tracona gdy źle się natleniamy, czyli nie jesteśmy na świeżym powietrzu, a zamykamy się w źle nawilgoconym pomieszczeniu, ogrzewanym np. kaloryferem. Nasza odporność spadała, a narastała ilość tkanki tłuszczowej, która generowała powikłania. I statystyki za rok 2020 są bardzo niekorzystne – o 48 proc. wzrosło ryzyko śmierci na Covid-19 u osób z otyłością w stosunku do osób z prawidłową masą ciała. Okazało się, że powodów tego jest dużo. Przede wszystkim osoba chorująca na otyłość ma już generalnie gorsze warunki wentylacji, pracy układu oddechowego, miewa zespoły hipowentylacji, bezdechu sennego. A mając jeszcze zainfekowany układ oddechowy przez covid, osoby te trafiały na oddział intensywnej terapii, musiały być intubowane, sztucznie podtrzymywane…  I niestety szybciej umierały. 

Proszę przypomnieć, kiedy mówimy o nadwadze, a kiedy o otyłości? Jak można to sprawdzić u siebie? Czy wystarczy obejrzeć się w lustrze, np. w sklepie?

Niestety, lustra sklepowe są często  tak dobierane, by nas zmniejszać, by przedstawić nas w tym korzystniejszym wizerunku. Dlatego chcąc odpowiedzieć na pytanie czy mamy problem z nadwagą, czy już chorujemy na otyłość, potrzebujemy wagi i centymetra. Wyliczamy wtedy wskaźnik BMI, w którym nasza masa ciała w kg to licznik, a mianownikiem jest nasz wzrost w metrach do kwadratu. Z tym że większość z nas ma tendencję do zawyżania wzrostu, dlatego trzeba zmierzyć go dokładnie, dobrą, sztywną miarką. Jak podzielimy te wartości przez siebie i wynik wskaże mniej niż 25, to znaczy że jest wszystko w porządku. Wynik BMI w przedziale 25-30 oznacza nadwagę, czyli stan, kiedy możemy nad tym jeszcze zapanować i staramy się nie zwiększać, a najlepiej wrócić do prawidłowej masy ciała. Jak wartość BMI jest równa albo przekroczy 30,  mówimy o otyłości i jest to stan, w którym trzeba się starać, by nie zwiększyć tego wskaźnika. Bo każde zwiększenie go o 1, pogarsza rokowanie co do chorób towarzyszących otyłości. Tkanka tłuszczowa wydziela bowiem szereg substancji zapalnych, które nazywamy cytokinami,  a burza cytokinowa powoduje, że zaczynają chorować poszczególne narządy i układy, co kończy się m.in. nadciśnieniem, cukrzycą, kamicą pęcherzyka, dną moczanowa, zawałem, udarem.

Drugi ważny wskaźnik to obwód talii. Do jego zmierzenia potrzebny jest centymetr, tylko nie taki rozciągnięty, ale najlepiej nowy. Jak obwód talii u pań przekracza 80 cm, a u panów 94 cm, oznacza, że mamy problem z nadmiernym gromadzeniem się tkanki tłuszczowej w jamie brzusznej, co jest niekorzystne nawet u osób szczupłych. Może być tak, że masa ciała  jest prawidłowa, BMI wynosi poniżej 25, a i tak będziemy chorowali, bo za dużo tkanki trzewnej gromadzi się w jamie brzusznej i to też powoduje zaburzenia metaboliczne.

Jest taka opinia, że nadwaga i pulchne kształty są mniej niebezpieczne niż tzw. pierś marynarska, która się trochę osunęła – co dotyczy szczególnie panów. Czy to prawda?

Mamy różne rodzaje otyłości. Każda jest chorobą, ale nie są to równoważne choroby. Jak mamy otyłość taką ogólną, czyli  pośladkową i udową, to pacjent może chorował nie będzie z powodu zaburzeń metabolicznych, ale będzie miał obciążenia stawów, kręgosłupa, u panów częściej będzie występować  nowotwór prostaty, a u pań – nowotwór macicy czy piersi. Te metaboliczne powikłania bardziej dotyczą otyłości brzusznej – przy tzw. „brzuchu piwnym”. Teraz też bardzo dużo takiej otyłości brzusznej mamy u kobiet, gdy jeszcze kilka lat temu panie głównie miały mniej groźną metabolicznie otyłość, czyli występującą głównie na udach i pośladkach. 

Jaki jest związek otyłości z chorobami? 

Tkanka tłuszczowa to nie tylko coś, co nosimy i co może przeszkadzać nam w dobrze fajnego ubrania. Ona składa się z takich komórek jak adipocyty. Jeśli zgromadziły one już maksymalną ilość energii, więcej nie dają rady, to przerastają, są niedotlenione i wchodzą w stan zapalny, broniąc się przed tą  kumulacją energii. I produkują niedobre hormony i cytokiny, które z krwią krążą po całym ustroju i powodują gorszą pracę insuliny, czyli hormonu odpowiadającego za gospodarkę węglowodanową ustroju. Zwiększa się też wydzielanie leptyny – jest jej tak dużo, że nasz ośrodek sytości i głodu jej nie odbiera jak powinien i nie reaguje na sygnały, by więcej nie jeść. I zaczynamy chorować. Najczęstszym schorzeniem jest nadciśnienie tętnicze. Najprawdopodobniej jest ono wywołane bardzo dużą ilością produkowanej insuliny. Poza tym u osoby, która przybiera na masie ciała (a tak naprawdę na masie tkanki tłuszczowej), też zwiększa się łożysko naczyniowe, bo serce więcej krwi musi przepompować. Powiększa się lewa komora i dochodzi do zaburzeń w układzie sercowo-naczyniowym i do nadciśnienia tętniczego. Dobra wiadomość jest taka, że przy redukcji masy ciała, jeśli nie mamy do czynienia ze skrajną otyłością, z BMI powyżej 40, jest to proces odwracalny, choć nie do końca. Jak mamy już powiększoną lewą komorę, ona się nie zmniejszy, ale możemy poprawić, czyli obniżyć ciśnienie tętnicze. Natomiast każda osoba, która wchodzi w stan otyłości powinna starać się, by jej już nie zwiększyć, a wręcz ją leczyć, bo potem procesów nieodwracalnych może być wiele. Nawet jak się zredukuje masę ciała. Np. jeśli wątroba, która była na początku tylko stłuszczona, przejdzie  w stan zapalny i zacznie włóknieć, to jest to już nieodwracalny proces 

Może jedzenie jest przyjemnością, sposobem na rozładowanie emocji, ale trzeba zdawać sobie sprawę z konsekwencji, jeśli budujemy przy tym tkankę tłuszczową trzewną.

Na co powinniśmy zwrócić uwagę, na jakie czynniki? Teraz nie jesteśmy już zamknięci, lasy i parki są otwarte. Wydaje się, że pandemia nie spowoduje niedoborów żywności, nie musimy zjadać zapasów. Na co więc uważać w codziennym życiu, aby tej masy nam ubyło i żebyśmy wrócili do zdrowia i rozmiarów sprzed pandemii?

Niestety, mimo że możemy już swobodnie wyjść na spacer, to wcale tak chętnie nie chodzimy. Otworzyły się siłownie, ale wcale się nie zapełniły. Nie wszyscy bowiem wrócili do aktywności fizycznej. A na pewno każdy ruch jest lepszy niż żaden i zdrowszy niż gdyby go nie było. Oczywiście przesada w ruchu i dyscypliny narażające na przeforsowanie się też nie są dobre. Ale spacer godzinny dla poprawy nastroju, natlenienia i kondycji – jak najbardziej polecamy.

 Drugą istotną rzeczą jest prawidłowy sen. To też może być przyczyna wzrostu masy ciała, jeśli śpimy  za krótko lub za długo. Wydzielający się wtedy niekorzystny hormon kortyzol powoduje odkładanie tkanki tłuszczowej. Prawidłowy sen u dorosłego powinien trwać około 7 godzin. 

Trzeci element to dieta. Nie namawiam do skrajnych diet, ale do prawidłowego żywienia. Przede wszystkim warto sobie planować, co będziemy spożywali. Żeby nie było tak, że wstajemy i chwytamy na śniadanie to, co jest pod ręką. Warto zaplanować, że tego dnia będą to np. kanapki, kolejnego płatki, a następnego jajecznica. Urozmaicenie tego jedzenia powoduje, że nie będziemy mieli niedoborów żywieniowych. Trzeba zwrócić uwagę na rozsądne porcje. Bo jeżeli raz w tygodniu się  zważymy i okaże się, że przybraliśmy na wadze, to oznacza że przez tydzień jedliśmy za dużo, więcej niż nasz organizm potrzebował. 

Co wybierać w żywności? Na pewno nie powinny to być produkty tłuste, choć nie mówię, żeby w ogóle ich unikać, ale je limitować. One zwykle są wysokokaloryczne. Generalnie im coś ma więcej tłuszczu lub cukru w sobie, tym tego powinniśmy jeść mniej. Wybierajmy chude gatunki mięsa, chude produkty mleczne, nie zawsze trzeba kanapkę smarować grubo masłem czy margaryną. Powinniśmy unikać takich produktów jak kiełbasy, golonki, boczki, pasztety czy parówki. Na pewno powinniśmy korzystać z warzyw, z owoców już trochę mniej – wystarczy dwie porcje, czyli dwie własne garstki dziennie. Najlepiej jeść owoce jako przekąskę między śniadaniem a obiadem oraz obiadem a podwieczorkiem. 

Generalnie zasada prawidłowej diety jest taka, że pół talerza powinny zajmować warzywa, ¼  – białka (czyli jajko, ser, mięso, ryby)  i ¼ – węglowodany (kromka chleba, dwa ziemniaki czy pół woreczka ryżu). Natomiast co my Polacy robimy źle? Przede wszystkim źle przygotowujemy mięsa. Zwykle są w jakimś sosie, a jak już nie ma sosu, to polewamy jakimś masłem, oliwą. Tłuszczu jest tam wtedy za dużo. Zbyt mało jemy grubych kasz, za dużo ziemniaków i makaronów. Za dużo spożywamy cukru i soli. To dwie białe śmierci. Cukier najlepiej wyeliminować całkowicie. On i tak znajduje się w większości produktów pochodzenia roślinnego. Nie należy pić słodkich napojów z kartonów. Należy też uważać na słone przekąski. One są niewskazane, bo nie liczy się, ile ich się zje. Najczęściej się je, aż się skończą. Lepsze będą paluszki z marchewki, papryki, głąby z kapusty, kalarepa. Nawet jak zrobimy do tych warzyw dipy z chudych jogurtów, z przyprawami,  będzie to naprawdę świetna przekąska, przede wszystkim zdrowa i bez dużej ilości kalorii. 

Namawiam wszystkich do wypijania 2 litrów płynów dziennie, panów  – do 2,5 litra. I to płynów obojętnych, nie jakiś słodkich napojów. Na pewno nie piwa. Piwo przez wiele osób nie jest postrzegane jako alkohol, a ono też musi się zmetabolizować w wątrobie. To też produkt wysokokaloryczny. Duże piwo ma ok. 350-500 kcal, to bomba kaloryczna. 

Warto też jak najmniej używać patelni. Ona nie jest niczym dobrym. Zawsze tam lejemy oliwę, to też tłuszcz, który się odłoży w tkance tłuszczowej. 

Żeby sprawdzić, czy się dobrze żyje, trzeba raz w tygodniu się zważyć i zobaczyć, czy idzie się w dobrą czy złą stronę. Jak sobie nie radzimy,  warto zgłosić się do lekarza, który zleci badania kontrolne i skorzystać z rady dietetyka.

W obecnej sytuacji warto też myśleć o wzmocnieniu swojej odporności. Czyli skontrolować zawartość witaminy D, w razie niedoborów zastosować suplementację lekiem. O odpowiednią  dawkę najlepiej zapytać lekarza rodzinnego. Trzeba też zadbać o odpowiedni poziom cynku i selenu. Wskazane są ryby nawet trzy razy w tygodniu, orzechy (wystarczy zjeść 9 orzechów czy migdałów dziennie).

Ja jestem ogromnym wielbicielem jabłek. A Pani Profesor mówi, że owoce w dużych ilościach są jednak niekorzystne. Dlaczego?

Owoce dobrze wpływają na naszą dietę, są źródłem witamin, minerałów, błonnika pokarmowego, ale zawierają też fruktozę. U osób z nadwagą i otyłością fruktoza powoduje przekształcanie do triglicerydów, które będą się odkładały w tkance tłuszczowej. Dorosłemu człowiekowi w prawidłowo zbilansowanej diecie owoce są potrzebne w dwóch porcjach – każda wielkości naszej garści. Czyli takie jedno niewielkie jabłko na śniadanie i podwieczorek wystarczy.  Na pewno nie 1,5 kg jabłek dziennie, jak potrafią jeść niektórzy moi pacjenci, aby zabić głód. Głodu nie zabiją, a zwiększają objętość żołądka. Jabłko też ma swoje kalorie, takie 1,5 kg to połowa dziennej diety redukcyjnej. Może się okazać, że jeden schabowy będzie mieć mniejszą wartość energetyczną niż te 1,5 kg jabłek. Poza tym niestety to rozciąganie żołądka powoduje, że chce się nam potem więcej jeść.

Mówiła Pani o 2 litrach płynów dziennie dla pań i 2,5 litra dla panów. Co wybierać?

To może być herbata, nie musi być czarna. Namawiam na herbaty zielone, białe, owocowe, oczywiście niesłodzone. Woda świetnie się sprawdza latem, gdy chce się nam pić. Zimą już nie zawsze się sprawdza, bo zmniejsza się pragnienie. Wielu moich pacjentów mówi, że ma wodowstręt, nie może na nią patrzeć. Dlatego proponuję kupić mnóstwo różnych herbat, sama czasem mam ich 16 w domu, różne smaki np. poziomkowa, malinowa, imbirowa, żeby je ciągle zmieniać. Co ważne, o tej porze roku nie pijemy herbaty zimnej. Jak przychodzimy do domu z zewnątrz i nie napijemy się czegoś gorącego, to zjemy dużo więcej, niż powinniśmy, gdyż organizm broni się przed wychłodzeniem. Dobrze jest wypić wtedy coś ciepłego, to rozładujemy to uczucie głodu i możemy pomyśleć o prawidłowo zaplanowanym posiłku.

Woda gazowana czy niegazowana?

W większości dietetycy osobom chorującym na otyłość zalecają niegazowaną, bo taki pacjent już ma problem z wypełnieniem brzucha dużą ilością tkanki tłuszczowej i uniesioną przeponą. Jak dodatkowo wypełnimy żołądek i jelita gazowaną wodą, przepona jeszcze bardziej się uniesie i zmniejszy się przestrzeń w klatce piersiowej. Pogarszają się wtedy warunki oddechowe i warunki pracy serca. Natomiast osoby, które nie mają dużego brzucha, mogą pić wodę gazowaną. Chyba, że ktoś ma refluks żołądkowo-przełykowy, to wtedy też nie jest ona wskazana.  

 Bardzo często jestem pytana czy pić wodę z cytryną. Taka woda jest tzw. alkalizującą. Większość z nas stosuje dietą mieszaną, je dużo produktów zakwaszających jak jajka, pieczywo, mięso, słodycze. Dlatego potrzebujemy w diecie produktów alkalizujących, by to zobojętnić. Takim  produktem jest np. woda z cytryną czy cytryna. Taka woda także u osób mających zaparcia może też pobudzić perystaltykę jelit. Czyli woda z cytryną tak, ale już nie woda z cytryną i miodem – bo ta ma fruktozę, więc dla osoby chorej na otyłość będzie to niedobre.

Miód kojarzy się nam ze zdrowym produktem, a Pani sugeruje, że nie do końca?

Miód jest naprawdę bardzo dobrym produktem spożywczym, ale nie dla wszystkich. Dla osób zdrowych jest zalecanym produktem, zwłaszcza teraz, ponieważ podnosi odporność. Jest dobrym cukrem, ale to ciągle cukier. Osoby, które mają nadwagę czy są otyłe, a zwłaszcza jak mają podwyższone triglicerydy, muszą go unikać albo ograniczać do łyżeczki – półtorej na dobę. 

W sklepach zielarskich jest mnóstwo ziół, herbatek ziołowych. Czy warto wspomagać dietę ziołami? Po jakie mieszanki sięgać lub których unikać?

Nie jestem zwolennikiem samodzielnego dobierania ziół, myślę, że należy to zostawić lekarzom. Np.  żeń szeń, zioło młodości, witalizujący, okazuje się, że może rozregulować układ sercowo-naczyniowy, z kolei np. imbir może powodować reakcje uczulające, nudności. Trzeba wiedzieć co dla kogo. Bezkarność stosowania ziół należy odłożyć do lamusa, nawet jak czytamy w internecie, że komuś pomogło, nam może zaszkodzić. Poza tym pojawiły się zioła, które są nie wiadomo jakimi mieszankami, niewiadomego pochodzenia. Mieliśmy takie niechlubne zioła chińskie czy tybetańskie, gdzie były dodawane śladowe ilości narkotyków albo leków. Zioła podlegają najmniejszej kontroli farmaceutycznej.  Dlatego do stosowania ziół bez kontroli lekarza czy aptekarza bym nie namawiała. 

W naszej tradycji kulinarnej popularne są grzyby. Spacerujemy, zbieramy. Czy przy odchudzaniu, właściwej diecie są potrzebne?

Nie mam jednoznacznej odpowiedzi. Zależy jak są przygotowane. Np. kanie smażone na maśle to produkt wysokokaloryczny. Także pieczarki czy boczniaki zwykle są podsmażane czy duszone, to też produkt ciężkostrawny i wysokoenergetyczny (ze względu też na sosy). Natomiast jeśli grzyby są zamarynowane bez cukru i jak są zebrane przez osobę, która się na tym zna, to raczej dobry produkt. Kalorii ma niedużo, choć zbyt dużo cennych witamin i minerałów może nie ma. Jednak do rozładowywania wieczornego głodu namawiałabym bardziej do ogórka konserwowego. Nie kwaszonego, bo on przeciwnie – zachęca do jedzenia, tak jak kapusta kwaszona zwiększa łaknienie. Ale kwaszone produkty z kolei zawierają też korzystne bakterie, zalecane przy redukcji masy ciała. W chorobie otyłościowej niezmiernie ważne jest właśnie dostarczanie produktów kwaszonych lub probiotyków, po to, by poprawić mikrobiotę jelitową. Bo bakterie jelitowe mogą u pacjenta zrobić dużo złego: pogorszyć stan zapalny w ustroju, zmienić preferencje smakowe, mamy bakterie zwiększające chęć jedzenia słodkiego, mogą zaburzać produkcję neuroprzekaźników serotoninowych i sprzyjać depresji. 

Wiadomo, że dieta mączno-ziemniaczana negatywnie wpływa na naszą wagę. Jest takie stwierdzenie, że same ziemniaki nie są problemem dietetycznym, większym jest to, co na nie położymy.

Dwa ziemniaki dziennie nikomu nie zaszkodzą, nawet pacjentowi chorującemu na otyłość. Ale też ziemniak ziemniakowi nierówny. On może mieć dużo wartości, zwłaszcza  teraz, świeżo wykopany, będzie zawierał dużo witaminy C i potasu. Są takie odmiany, które można jeść ze skórką, pod którą tej witaminy C jest najwięcej. Ziemianki różnią się też zawartością skrobi. Jak dbamy o wartość energetyczną posiłków, powinniśmy wybierać te z mniejszą zawartością skrobi. Poza tym ciepły ziemniak nie równa się zimnemu. Po ugotowaniu i wystudzony ma tzw. skrobię oporną, która mniej się wchłania i odżywia bakterie jelitowe, więc działa bardzo korzystnie. My niestety najczęściej jemy ziemniaki rozduszone  lub w postaci pure, z masłem czy śmietaną, co podnosi indeks glikemiczny i powoduje wydzielanie nadmiernej ilości insuliny.  Ale ziemniak saute, bez sosu czy masła, cały, krojony paseczkami i nie przetworzony (smażony czy w postaci frytek) – jak najbardziej może być w naszej diecie.

Czy czas spożywania posiłków ma znaczenie, ma wpływ na masę ciała, na to jak przyswajamy produkty?

Nie ma tu jednej odpowiedzi. Każdy z nas nosi zegar biologiczny zlokalizowany w podwzgórzu, który tyka co do wydzielania hormonów, enzymów. Zawsze podaję przykład kury, która ma mały mózg, a  wie o której wstać, kiedy chodzić i dziobać, a kiedy iść do kurnika. Najpierw myślano, że idzie do kurnika, bo ma kurza ślepotę (tzw. zmierzchową) i nie widzi o zmroku. Ale się okazało, że ona idzie do tego kurnika nawet jak jest jeszcze widno, bo ma swój zegar biologiczny. I my mamy taki sam zegar. Jak ktoś go zaburza, je w nie swoich porach, będzie gorzej wydzielał hormony i enzymy, gorzej będzie trawił, metabolizował. Jak ktoś się na to godzi i je nieregularnie, ale mniej, i waga stoi w miejscu, to jeszcze pół biedy. Ale jak chce jeść nieregularnie, tyle ile jadł i masa ciała przybiera, to ten komfort się zaburzy. Dlatego warto dyscyplinować się godzinami. Ale dla niektórych takie pilnowanie godzin to z kolei za duży stres. Wtedy mówię trudno, aby tylko było tak, że jesz tyle ile potrzebujesz i nie przybierasz na wadze. 

Pojawiły się teraz różne posty, godzinowe, dniowe, tygodniowe. Badania naukowe mówią, że te posty są równoważne z regularnymi posiłkami. Okazuje, że ludzie robiący posty „16 godzin nie jem i 8 godzin jem”, lepiej utrzymują należną masę ciała lub ją redukują. Wchodzą w taki rytm, że oczyszczają organizm przez 16 godzin, organizm się na to godzi i daje komfort, że nie będzie chorował, a oni wtedy jedzą przez 8 godzin i bardziej się pilnują  co jedzą (oczywiście nie wszyscy). 

Jestem zwolennikiem zegara biologicznego i za regularnym jedzeniem, ale znam osoby, które jedzą 2-3 posiłki dziennie i są zdrowe, nie mają nadwagi ani otyłości. 

Generalnie nie jestem też za postami, bo kiedyś się kończą i potem zwykle wraca się do dawnych niedobrych nawyków żywieniowych i pogarsza się swój metabolizm oraz parametry cholesterolu i/lub glukozy. Nie lubię skrajności. Dlatego namawiam pacjentów do w miarę regularnego jedzenia, i tego, aby po godz. 18, a zwłaszcza 19 w naszej strefie klimatycznej, nie jeść. Także jak ktoś stosuje 16-godzinny post, to po 18 też nie powinien jeść. Nie może być tak, że ktoś zaczyna jeść od obiadu i potem je w nocy.  Badania wykazały, że takie osoby częściej chorują na zaburzenia układu sercowo-naczyniowego.    

Nie jest pani zwolennikiem postów, a w prawosławiu mamy cztery dłuższe posty, poza tym pości się w środy, piątki.

To co innego. To posty w imię czegoś wyższego, naszej wiary, uszanowania boskości. Nie pościmy po to, by potem się najeść, tylko pościmy, a potem jemy prawidłowo. Jestem przeciwna tym modnym postom internetowym, że pości się np. tydzień, a potem znowu można jeść co się chce, tłuste, słodkie, bo „schudłem i mogę to sobie odbić”.

Więcej audycji z cyklu “Pytanie do specjalisty”

]]> Mikroelementy w diecie – dzieci i osoby starsze https://orthodoxia.pl/mikroelementy-w-diecie-dzieci-i-osoby-starsze/ Mon, 11 Oct 2021 11:10:47 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=17261

Mikroelementy w diecie – dzieci i osoby starsze

dr hab. Katarzyna Socha

Mikroelementy w diecie były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była prof. Katarzyna Socha, kierownik Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Posłuchaj tego programu

dr. hab. Katarzyna Socha
Mikroelementy w diecie - dzieci i osoby starsze
dr. hab. Katarzyna SochaMikroelementy w diecie - dzieci i osoby starsze
dr. hab. Katarzyna SochaMikroelementy w diecie - dzieci i osoby starsze
{{svg_share_icon}}
{{heart_svg}}Lubię toLubię to Pobierz
0

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2021 roku.

Tematem dzisiejszej audycji są mikroelementy. Co kryje się pod tym pojęciem, jakie to są składniki naszej diety?

Mikroelementy należą do składników mineralnych, nie są to te podstawowe składniki odżywcze, które dają nam energię do codziennego funkcjonowania, jak białko, tłuszcze, węglowodany. Generalnie składniki mineralne dzielimy na makro- i mikroelementy, w zależności od ich ilości w organizmie i niezbędnej  ilości w diecie. Te składniki mineralne, których mamy więcej, to makroelementy. Jest ich siedem. To wapń, magnez, potas, sód, chlor, fosfor i siarka. To składniki, na które zapotrzebowanie wynosi powyżej 100 mg na dzień i mamy ich więcej w organizmie. 

Natomiast zapotrzebowanie na mikroelementy jest śladowe, poniżej 100 mg dziennie i ich zawartość w organizmie jest o wiele niższa – wynosi poniżej 0,1 proc. To dzienne zapotrzebowanie może wynosić kilka miligramów, a nawet kilka mikrogramów, ale mimo to są one niezbędne do zachowania zdrowia, niezbędnych procesów metabolicznych. Pełnią np. funkcje antyoksydacyjne, dbają o równowagę kwasowo-zasadową, elektrolitową, odpowiadają za prawidłowe ciśnienie. 

Do najważniejszych mikroelementów zaliczamy: żelazo (ze względu na jego istotność dla organizmu w dawniejszych źródłach zaliczany do  makroelementów), cynk, selen, miedź, jod, chrom, mangan i pierwiastki o bardzo śladowej ilości, jak molibden, kobalt czy wanad. 

Można chyba powiedzieć, że w organizmie możemy znaleźć niemal całą tablicę Mendelejewa?

Tak, bo oprócz korzystnych składników mineralnych, mamy szereg substancji toksycznych, jak kadm, ołów, arsen, rtęć, które nie mają żadnej korzystnej roli w naszym organizmie, ale niestety, nie jesteśmy w stanie ich wyeliminować z organizmu, środowiska, ze względu na przemysłową działalność człowieka, ale też ich naturalne występowanie, np. w skałach.

Na te korzystne pierwiastki jest ustalona dzienna norma spożycia i prawidłowy zakres referencyjny  w surowicy krwi. Na pierwiastki toksyczne mamy ustaloną maksymalna dopuszczalna zawartość w żywności, w niektórych produktach spożywczych (np. rybach badamy zawartość rtęci czy arsenu) i w organizmie – można np. zbadać czy nie doszło do zatrucia organizmu danym pierwiastkiem wykonując odpowiednie badania biochemicznie krwi. 

Pamiętam, że kiedyś normą była benzyna ołowiowa i wiadomo było, że pracownicy stacji benzynowych są narażeni na zatrucie ołowiem, byli monitorowani przez medycynę pracy. Kiedyś powszechne też były termometry rtęciowe, teraz już ich właściwie nie ma. Czyli niektóre niekorzystne składniki eliminujemy z naszego codziennego życia. Zaniepokoiło mnie natomiast to, że w rybach jest rtęć, a przecież uważamy je za zdrowe, pożyteczne i pożądane w diecie?

Ryby powinny być stale monitorowane. To ile zawierają np. rtęci, zależy od tego, skąd pochodzą, czy z zanieczyszczonych akwenów. Występuje coś takiego jak zjawisko biomagnifikacji, czyli im bardziej drapieżny osobnik, im starszy i większy, w kolejnych łańcuchach ogniwa pokarmowego gromadzi więcej rtęci. Dlatego ryby są zalecane  w diecie, ale dwa razy w tygodniu, ze względu na zawartość dobrych składników, jak wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, mikroelementów. Była taka kontrowersyjna kampania ph. „Jedz rybę codziennie”. Ale przy codziennym spożywaniu nie mamy pewności, ile dostarczymy sobie rtęci. Np. w USA u kobiet ciężarnych zaleca się nie więcej niż 200 g tuńczyka tygodniowo (czyli jedna puszka), bo to akurat jedna z ryb drapieżnych dużych, gdzie stwierdzane są podwyższone zawartości rtęci. 

Mimo różnych działań, eliminacji termometrów rtęciowych czy wprowadzenia benzyny bezołowiowej, cały czas te toksyczne pierwiastki w środowisku krążą. Nie jesteśmy w stanie ich się pozbyć. W wielu dziedzinach są stosowane, np. w paliwie lotniczym. Mamy też np. rtęć w wypełnieniach stomatologicznych – uważa się, że jak mamy powyżej 4 takich wypełnień to jest to też pewne źródło narażenia. 

Prowadzimy działalność, by zmniejszyć ilość pierwiastków toksycznych, ale nie jest możliwe by je całkowicie wyeliminować. 

Wróćmy do tych korzystnych pierwiastków. Dlaczego są potrzebne i co robić, aby ich nie zabrakło, ale też i nie przedobrzyć z ich ilością w naszym życiu? 

Taki ważny mikroelement to żelazo – odpowiada za wytwarzanie hemoglobiny oraz prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Jest niezbędny. Nadmiar rzadko się zdarza, chyba że ktoś stosuje wysoką suplementację. Zdecydowanie częściej dochodzi do niedoborów żelaza. Żelazo jest też składnikiem nisko biodostępnym dla organizmu. Mamy dwa rodzaje żelaza w pożywieniu: hemowe (mięso, podroby, produkty z krwią, ryby), lepiej przyswajalne i niehemowe (pochodzące z produktów roślinnych, zbożowych,  orzechów), które jest mniej dostępne dla organizmu. Trzeba też pamiętać, że ta  dostępność zależy także od czynników ułatwiających wchłanianie. Np. kwaśne środowisko będzie pomagało w dostępności żelaza, czyli warto razem z nim spożywać produkty z witaminą C.  Z kolei  chociażby mocna herbata, taniny, fosforany, nadmiar błonnika pokarmowego utrudnia biodostępność żelaza. 

Jakie sytuacje powodują, że żelaza jest za mało? Na co powinniśmy zwrócić uwagę?

Niedobór żelaza to niedokrwistość i jej następstwa, czyli wpływ na układ krwiotwórczy, ale i na cały organizm. Jak organizm będzie niedotleniony, niedożywiony to wpływa to na układ nerwowy, obniżone procesy poznawcze, nieprawidłowy wygląd skóry, upośledzenie termoregulacji, zaburzenia w funkcjonowaniu hormonów tarczycy.  

Najlepszym sposobem, aby nie dopuścić do niedoborów żelaza jest urozmaicona dieta. Trzeba  zadbać o produkty bogate w żelazo, zwiększyć ilość czynników poprawiających jego biodostępność.

W przypadku stwierdzonych niedoborów rozwiązaniem może być suplementacja. 

Wiadomo, że zwiększone zapotrzebowanie na żelazo jest u kobiet w ciąży, bo tu niedobór może powodować porody przedwczesne, większe ryzyko śmierci okołoporodowej noworodków. Także kobiety w wieku rozrodczym potrzebują więcej żelaza, w porównaniu do mężczyzn, związane jest to z cyklem miesiączkowym i stratami żelaza podczas miesiączkowania.

Cynk kojarzy się każdemu raczej z blachą ocynkowana, tym co jest na dachu. A jakie funkcje pełni on w naszym organizmie?

Jest to jeden z najistotniejszych pierwiastków, i też często dochodzi do jego niedoboru. Cynk przede wszystkim pełni ważną funkcję antyoksydacyjną. Jest składnikiem albo kofaktorem ok. 300 enzymów. Jednymi z najważniejszych są oksydoreduktazy, spośród nich cynkowo-miedziowo zależna dysmutaza ponadtlenkowa  – to enzym, który zwalcza w naszym organizmie wolne rodniki. Stres oksydacyjny  uważany jest za jedną z chorób cywilizacyjnych, powoduje zapoczątkowanie różnych schorzeń. W jego wyniku powstają różne procesy zapalane, choroby układu sercowo naczyniowego, występuje ryzyko procesów nowotworowych. Wolne rodniki są niezwykle reaktywne, to powoduje, że bardzo łatwo uszkadzają nasze komórki, tkanki, kiedy są w nadmiarze.  Dlatego ważna jest równowaga między oksydantami a antyoksydantami w organizmie.  I te antyoksydanty trzeba dostarczać z dietą. 

Wolne rodniki mają też pewne korzystne funkcje, o nich się mniej mówi. W dzisiejszych czasach niestety na skutek złej diety: spożywania żywności wysoko przetworzonej, utlenionych tłuszczów, alkoholu, ale też palenie papierosów, do tego brak snu, stres, nadmierna aktywność fizyczna i nasz organizm przestaje radzić przy niedoborze antyoksydantów. Szczególnie w wieku starszym ta zdolność ochronna jest słabsza i cynk w walce z wolnymi rodnikami jest bardzo istotny. 

Cynk wykazuje działanie przeciwzapalne, ma też korzystne funkcje jeśli chodzi o odporność, działanie przeciwwirusowe. Są też badania mówiące o tym, że suplementacja cynkiem w przebiegu Covid-19, szczególnie tych ciężkich zakażeń, zmniejsza śmiertelność wśród pacjentów. 

Wiadomo, że możemy kupić tabletki z cynkiem, ale jak z dietą, w sposób naturalny dostarczyć sobie cynk? Na jakie produkty zwrócić uwagę?

Zawsze zalecamy, by zacząć od urozmaiconej diety. Czasem, gdy mamy stwierdzony biochemiczny niedobór cynku, to warto suplementację rozważyć. Ale zaczynamy od diety. Najbogatszym produktem w cynk są ostrygi. Ale to na pewno drogi produkt i nie każdy je lubi. 

Z naszych, bardziej dostępnych produktów dobrym źródłem cynku będą produkty zbożowe z pełnego przemiału, mięso, ryby, orzechy. Orzechy generalnie są dobrym źródłem wszystkich makro i mikroelementów. To jeden ze sposobów zwiększenia tych składników mineralnych w diecie, np. w ramach przekąsek między posiłkami warto sięgać po orzechy, a nie chipsy. Warto też zamienić pieczywo z białej mąki na pieczywo z mąki z pełnego przemiału, która ma więcej składników mineralnych i sięgać np. po chleb razowy czy graham. Kasze też będą dobrym źródłem składników mineralnych, w tym cynku, tak jak pestki słonecznika, dyni. Te wszystkie produkty mają może mniej cynku niż ostrygi, ale też pokryją nasze zapotrzebowanie w znacznym stopniu.

Kolejny ważny mikroelement to selen. Za ich doskonałe źródło uważane są orzechy brazylijskie. Jak w diecie zbilansować ilość selenu?

Przy naszej polskiej tradycyjnej diecie jest niskie ryzyko przekroczenia poziomu selenu, Polska generalnie należy do terenów niedoborowych jeśli chodzi o zawartość selenu. Zawartość selenu w żywności związana jest z zawartością w środowisku, a my mamy raczej tereny ubogo selenowe. 

Selen jest istotny tak jak cynk. To dwa mikroelementy najbardziej wpływające na naszą odporność, mające działanie przeciwzapalne, przeciwnowotworowe. Selen to też silny antyoksydant. 

W badaniach w naszym zakładzie wykazaliśmy obniżone stężenie cynku i selenu w przypadku chorób  neurodegeneracyjnych (jak choroba Alzheimera, Parkinsona), chorób autoimmunologicznych, jak choroba Hashimoto, stwardnienie rozsiane, bielactwo, łuszczyca.

Takim jedynym produktem, gdzie możemy łatwo przekroczyć zalecany poziom selenu są orzechy brazylijskie. Ale to też zależy od miejsca, skąd pochodzą. Badaliśmy je w naszym zakładzie i okazało się, że te sprowadzane z terenów  Amazonii zawierają bardzo dużo selenu, nawet zdarzało się, że 1,5 orzecha zaspokajało dzienną dawkę selenu, czyli 55 mikrogramów. Ale już w przypadku orzechów pochodzących z San Paulo, aż 11 orzechów pokrywało to dzienne zapotrzebowanie. Wyliczyliśmy, że bezpieczna dzienna dawka to 3-4 orzechy. To jest bardzo dobry suplement, z dobra biodostępnością, nie ma potrzeby kupowania tabletek.

Inne produkty bogate w selen to ryby. Badaliśmy te z Warmii i Mazur i większość rodzajów ryb można było uznać jako dobre źródło selenu. Czyli standardowa porcja pokrywa powyżej 15 proc. dziennego zapotrzebowania. Inne źródła selenu to niektóre warzywa, grzyby, czosnek.  

Polska jednym z największych producentów miedzi na świecie. Miedź towarzyszy nam w naszym życiu codziennym, na co dzień korzystamy z udogodnień techniki zawierających elementy miedziowe. A jak to jest w organizmie? Do czego nam potrzebna jest ta miedź?

Miedź jest ważnym mikroelementem, też pełni funkcje antyoksydacyjne, odpowiada za stan tkanki łącznej, stan skóry, stan żył i tętnic. Ważna jest równowaga między cynkiem a miedzią. Zapotrzebowanie na miedź jest sporo mniejsze niż na cynk, bo na cynk to ok 10 miligramów, na miedź – ok. 1 miligrama. Stosunek miedzi do cynku w organizmie jest uważany za wskaźnik stresu oksydacyjnego i jak jest podwyższona zawartość miedzi w stosunku do cynku, jest to niekorzystne. Stwierdziliśmy, np. w procesach zapalnych, nowotworowych, autoimmunologicznych, udarach, że w surowicy pacjentów wskaźnik miedź-cynk jest niekorzystny na skutek nadmiaru miedzi. 

Ta równowaga jest też ważna w innych pierwiastkach, np. wapń z magnezem, sód z potasem też współdziałają. Ważna jest odpowiednia proporcja. Zawsze powtarzamy, że nie tylko sama ilość, i zapotrzebowanie są ważne, ale te pierwiastki muszą ze sobą współdziałać. W naturalnych produktach one zwykle są w dobrej proporcji. Natomiast na suplementy diety należy uważać, a jeżeli je przyjmujemy, to w sposób kontrolowany.  Jak mamy stwierdzony niedobór w surowicy konkretnego składnika, to sięgajmy po preparat jednoskładnikowy. Czasem lepiej przyjąć preparat wieloskładnikowy, bo niektóre składniki muszą konkurować ze sobą, by było to działanie korzystne. 

Ale najlepiej dostarczać sobie mikroelementy w produktach naturalnych?

Suplementacja czasem jest potrzebna, ale to powinno być poprzedzone badaniami biochemicznymi.   Nie wszystkie suplementy są dobrej jakości, trzeba o tym pamiętać. Są różne formy, organiczne, nieorganiczne. Te najtańsze są to zwykle nieorganiczne tlenki, o bardzo słabej przyswajalności.

Nasze tereny były uznawane za endemiczne pod względem jodu, mamy jego niedobory. Od wielu lat mamy  jednak sól jodowaną. Jakie jest znaczenie jodu w organizmie? Czy właściwe jest jodowanie soli, skoro jej nadmiar szkodzi ?

Jodowanie soli wprowadzono pod koniec lat 90., jako sposób zapobiegania niedoborom jodu w populacji. Są dane, które mówią, że nie mamy już tych niedoborów, ale są i takie, że jednak ten niedobór w populacji występuje. Z tym związany jest z kolei wzrost schorzeń tarczycy. Jod jest istotny w kontekście wytwarzania hormonów tarczycy, które mają wpływ na wiele funkcji, rozwój mózgu, układu nerwowego, kostnego, regulują proces wzrostu, dojrzewania. Jest potrzebny kobietom w ciąży. Efekty niedoboru jodu to wole endemiczne, guzkowe, upośledzenie funkcji poznawczych, niedoczynność tarczycy. 

Wprowadzono jodowanie soli, ale z czasem zaczęto też ostrzegać przed nadmiarem soli – jak jest jej za dużo w  diecie, rośnie ryzyko nadciśnienia, raka żołądka. Dlatego warto sięgać po inne źródła tego pierwiastka jak ryby, algi, owoce morza, wiśnie. Jod można też dostarczać przez układ oddechowy – na terenach morskich można się go nawdychać.

Na naszym terenie wody studzienne zawierają duże ilości żelaza i manganu. Czy to może być dla nas niebezpieczne? 

Na pewno nie powinniśmy suplementować manganu dodatkowo. Rzadko wychodzą jego niedobory. My od lat badamy składniki mineralne u osób chorych, ale zawsze mamy też grupę kontrolną osób zdrowych. I mamy obserwacje, że wcześniej nawet osoby zdrowe z naszych rejonów miały nadmiar manganu w ustroju w porównaniu do wartości referencyjnych. Teraz rzadziej te przekroczenia się zdarzają.  

Mangan w nadmiarze jest rozpatrywany pod kątem pierwiastka toksycznego. Ma wtedy niekorzystny wpływ  na układ nerwowy, jest zwiększone ryzyko choroby Parkinsona. W odpowiedniej ilości jest ważny, m.in. do prawidłowej gospodarki węglowodanowej, układu kostnego, chrzęstnego. Nie powinniśmy szukać produktów szczególnie bogatych w mangan.  Znajduje się on np. w orzechach, herbacie. 

Kobalt, molibden – czy te pierwiastki w naszym regionie stanowią jakiś problem?

Nie wiemy za bardzo. To śladowe pierwiastki, rzadko się je bada. Kobalt jest potrzebny do syntezy witaminy B12, jej niedobór to ryzyko niedokrwistości, szczególnie u osób na diecie wegetariańskiej. Molibden, wanad są niezbędne do prawidłowej gospodarki węglowodanowej, przemian metabolicznych, ale też  w kontekście pierwiastków toksycznych się je rozpatruje. Np. podwyższona ilość wanadu może być związana ze wzrostem ryzyka nowotworów. 

Z innych mikroelementów ważny jest jeszcze chrom, który potrzebny jest do gospodarki węglowodanowej, przeciwdziałania otyłości. Ale też raczej ostrożnie należy tu podchodzić z suplementacją. Ważny jest też stopień utlenienia, 3 stopień jest uważany za korzystny, 6  – już toksyczny. 

Każdy z makro i mikroelementów ma swoje znaczenie, funkcję w organizmie. Czy możemy o różnicach w zapotrzebowaniu u dzieci, młodzieży, osób w sile wieku i seniorów?

To zależy który pierwiastek. Np. z grupy makroelementów zapotrzebowanie na wapń u małych dzieci przeliczając na masę ciała, jest zwiększone, podobnie  u osób starszych. Zapotrzebowanie zwykle wylicza się na masę ciała, zależy też od wieku, płci, rozpatruje się je też ze względu na funkcję tych pierwiastków. Np. magnez (również z grupy makroelementów) odpowiada za siłę mięśniową, i u mężczyzn zapotrzebowanie jest większe niż u kobiet w tej samej grupie wiekowej. W przypadku niektórych pierwiastków, jeśli rola jest podobna, zapotrzebowanie nie różni u obu płci. Zwykle zwiększone zapotrzebowanie jest u kobiet ciężarnych, karmiących, u osób starszych też czasem się zwiększa. Są też różnego rodzaju choroby przewlekłe, które powodują gorsze wchłanianie składników mineralnych i zaleca się wtedy większą suplementację. Np. u chłopców w okresie dojrzewania jest zwiększone zapotrzebowanie na cynk, potem w okresie dorosłym już nie. 

Generalnie na pewno urozmaicona dieta, skomponowana ze świeżych, nieprzetworzonych produktów,  to najlepszy sposób na dostarczenie wszystkich składników mineralnych w odpowiedniej ilości.

Więcej audycji z cyklu “Pytanie do specjalisty”

]]> Pytanie do specjalisty. Błędy dietetyczne u osób starszych. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-bledy-dietetyczne-u-osob-starszych/ Thu, 07 Oct 2021 11:25:31 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=17269

Błędy dietetyczne u osób starszych.

dr hab. n. med. Renata Markiewicz-Żukowska

Błędy żywieniowe osób starszych były tematem ostatniej audycji z cyklu Pytanie do specjalisty. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr hab. n. farm. Renata Markiewicz-Żukowska z Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Posłuchaj tego programu

dr hab. Renata Markiewicz-Żukowska
Błędy dietetyczne u osób starszych
dr hab. Renata Markiewicz-ŻukowskaBłędy dietetyczne u osób starszych
dr hab. Renata Markiewicz-ŻukowskaBłędy dietetyczne u osób starszych
{{svg_share_icon}}
{{heart_svg}}Lubię toLubię to Pobierz
0

Cykl audycji “Pytanie do specjalisty” powstał dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w ramach zadań publicznych w sferze ochrony i promocji zdrowia na realizację w 2021 roku.

Bromatologia – to brzmi niepokojąco. Co to za dziedzina?

Nazwa ta pochodzi od dwóch słów: broma i logos. Broma (dopełniacz: bromatos) to pożywienie (gr.), a logos – nauka. Czyli bromatologia to nauka o żywności i wpływie żywienia na zdrowie człowieka. Bromatologia zajmuje się analizą jakości produktów spożywczych, oznaczaniem ilości składników odżywczych w produktach. Badamy też wpływ żywienia, stosowania diety na stan zdrowia, odżywienie organizmu, zawartość składników mineralnych w organizmie.

Tematem naszej audycji są błędy żywieniowe, popełniane przez osoby starsze. Skąd się one biorą? Wydaje się, że osoby starsze nie powinny ich popełniać.

Niestety, w każdym wieku można popełniać błędy żywieniowe. Robią je już rodzice względem małych dzieci. Trzeba mieć świadomość, że złe nawyki utrwalone w młodości, trudno potem zmienić w starszym wieku. Na pewno przestrzeganie zasad zdrowego żywienia w połączeniu z odpowiednim stylem życia, czyli odpowiednio dużą aktywnością fizyczną, unikaniem stresu, niepaleniem papierosów, sprzyja utrzymaniu dobrego stanu zdrowia w każdym, i młodszym, i starszym wieku.

Jak powinna wyglądać prawidłowa dieta osoby starszej?

U osób starszych dzienne zapotrzebowanie na składniki odżywcze, jak białko, tłuszcze, węglowodany oraz większość składników mineralnych i witamin, nie różni się generalnie od zapotrzebowania osób młodych. Najistotniejszą różnicą jest to, że w starszym wieku ulega obniżeniu zapotrzebowanie energetyczne, głównie ze względu na zmniejszoną aktywność fizyczną, co wynika z pogarszania się kondycji danej osoby. W związku z tym dieta osób starszych musi mieć większą tzw. „gęstość odżywczą”. Chodzi o to, aby dostarczać odpowiednią ilość składników odżywczych w kalorycznie mniejszej porcji. Po prostu osoba starsza powinna jeść mniejsze porcje, ale te posiłki powinny mieć dużą „gęstość odżywczą”. W tym celu trzeba spożywać produkty dobrej jakości.

Co kryje się za tą dobrą jakością? Jakie produkty najlepiej wybierać w sklepie?

Najlepiej sięgać po produkty jak najmniej przetworzone. Obecnie mamy w sklepach bardzo dużo produktów gotowych do spożycia, które wystarczy podgrzać, ale to produkty wysoko przetworzone. Tymczasem warto czytać etykiety i wybierać produkty, zawierające najkrótszą listę składników dodatkowych, ograniczoną tylko do tych niezbędnych w toku produkcyjnym. Czasem nie możemy bowiem uniknąć dodatku np. środka przedłużającego trwałość czy ułatwiającego formowanie danego produktu. Dobrze też, żeby wybierane przez nas produkty zawierały pełnowartościowe białko, wielonienasycone kwasy tłuszczowe, węglowodany złożone (do których należy błonnik), były bogate w witaminy i składniki mineralne oraz zawierały inne substancje biologicznie aktywne, np. polifenole.

Po produkty mało przetworzone, to chyba najlepiej wybrać się do warzywniaka, a nie do sklepu spożywczego? 

Tak by było najlepiej, aby samemu kupować warzywa, owoce, mięso, produkty zbożowe, a potem je przetwarzać, przygotowywać dania w warunkach domowych.

Czyli przede wszystkim wybieramy produkty dobrej jakości, z jak najmniejszą ilością różnych dodatków. O czym jeszcze powinniśmy pamiętać podczas zakupów?

Jak wybieramy się na zakupy, dobrze jest sporządzić wcześniej listę produktów, które będą nam potrzebne do przygotowania potraw. Chodzi o to, by kupić tylko niezbędne produkty, nie marnować żywności. Wybierajmy się na zakupy nie głodni, ale po posiłku, aby spokojnie kupować, nie brać za dużo do koszyka. I koniecznie trzeba czytać etykiety, na nich znajduje się dużo informacji. Nie wybierajmy np. produktów z dużą ilością składników dodatkowych.

Warto też sięgać po produkty lokalne, polskie, one są najbardziej odpowiednie dla osób mieszkających na danym terenie. Mamy coraz więcej małych sklepików specjalizujących się w sprzedaży np. warzyw, nabiału czy produktów mięsnych, które bardziej dbają o jakość produktów. Dobrze jest robić zakupy u takich drobnych sklepikarzy, choć oczywiście wygodniej jest pojechać do dużego sklepu i wszystko na raz kupić.

Czy warto sięgać po owoce i warzywa, które nie są „nasze”, czyli banany, pomarańcze, cytryny, czy modne awokado? Czy nasz organizm potrzebuje takich produktów?

Cytrusy są spożywane głównie jako doskonałe źródło witaminy C, ale mamy też nasze polskie odpowiedniki. Tyle samo witaminy C co w pomarańczy czy cytrynie jest w truskawkach, malinach, a jeszcze więcej – w czarnej porzeczce. Np. w cytrusach jest ok. 50 mg tej witaminy na 100 g produktu, w czarnej porzeczce nawet więcej, bo ok. 180 mg/100 g, a zapominamy o tym i nie sięgamy po czarną porzeczkę. Jak ktoś nie lubi czarnej porzeczki, może jeść czerwoną czy żółtą. To też cenne źródła witaminy C. Niekoniecznie musimy kupować cytrusy, tym bardziej, że są one sprowadzane i spryskiwane środkami chemicznymi, a niektóre osoby mają uczulenie na te środki.

Jaka jest geneza błędów żywieniowych u osób starszych? Skąd one się biorą?

Sposób żywienia i zaspokajania potrzeb żywieniowych w dużej mierze zależy od stanu zdrowia. Wiadomo, że ok. 80 proc. seniorów choruje na choroby przewlekłe, których przybywa z wiekiem. Skutki tych chorób nakładają się na zmiany fizjologiczne, zachodzące wraz z wiekiem. Dochodzi do gorszego funkcjonowania całego organizmu. Ważnym ograniczeniem prawidłowego odżywiania są np. choroby jamy ustnej, brak uzębienia, a nawet niewłaściwie dobrane protezy, które powodują trudności z gryzieniem i żuciem. Wówczas osoba eliminuje wartościowe produkty lub spożywa je, ale nie w pełni je rozdrabnia, połyka większe kęsy. A jak produkt nie zostanie dobrze rozdrobniony, będziemy mieli ograniczone wchłanianie składników pokarmowych. Chcę podkreślić, że proces trawienia niektórych składników pokarmowych rozpoczyna się już w jamie ustnej – dochodzi tam do wstępnego trawienia węglowodanów, za co odpowiada enzym amylaza w ślinie. Tłuszcze też są wstępnie trawione przy udziale ślinowej lipazy. Dlatego konieczne jest dokładne gryzienie, długie żucie, wzbogacanie kęsu w ślinę. Często osoby starsze mają problem z wydzielaniem śliny, odczuwają suchość w jamie ustnej, mają trudności z połykaniem. 

Dużym problemem jest też to, że osoby starsze czasem nie odczuwają głodu i nie czują pragnienia. Trzeba im przypominać, żeby zjadły śniadanie, piły wodę czy inne napoje. Osoby starsze często same prowadzą gospodarstwo domowe, bo np. mąż czy żona już nie żyją, są osamotnione i tracą chęć do przygotowywania i spożywania posiłków. To może prowadzić do niedożywienia, co z kolei pociąga za sobą pogarszanie zdrowia i rozwinięcie niektórych schorzeń. Dlatego dobrze, by dzieci czy wnuki odwiedzały taką starszą osobę, co może ją zmobilizować do tego, by przygotować, nawet wspólnie, smaczny posiłek, oczywiście najlepiej zdrowy. 

Mówimy o niedoborach, a czy osoby starsze mogą też w nadmiarze sobie dostarczać jakichś składników?

Tak, błędy dietetyczne dotyczą zarówno niedoborów jak i nadmiarów. Takim problemem jest zbyt wysokie spożycie cukrów prostych. One są wszechobecne i występują nie tylko w cukrze, który dosypujemy do napojów czy potraw, ale w również w słodyczach i słodkich napojach. To duży problem. Należy unikać tych produktów, a bardziej skłaniać się do wprowadzania węglowodanów złożonych, z których dopiero po strawieniu uwolni się glukoza. Jest to bardzo ważne w przypadku chorych na cukrzycę, ale nie tylko. Obserwowane po spożyciu cukrów prostych gwałtowne skoki stężenia glukozy nie są dobre, bo po szybkim wzroście gwałtownie obniża się stężenie glukozy i zaczynamy czuć tzw. wilczy głód. 

Problemem jest też spożywanie tłustych mięs i przetworów mięsnych. Należy ograniczać tłuszcze nasycone pochodzące z mięsa, w zamian starać się wprowadzać do diety oleje. Najbardziej pożądanym jest olej lniany, który też jest produkowany na naszych terenach, czyli jest produktem lokalnym. Jest on źródłem cennych kwasów omega 3. Warto dodawać łyżeczkę oleju do surówki np. z kapusty kiszonej czy innej warzywnej. Można też np. zrobić pastę na bazie białego sera, z dodatkiem oleju lnianego i przypraw, w zależności od upodobań, takich jak pieprz, czosnek, cebulka. Olej lniany można nawet traktować jako szybką przekąskę. Gdy jesteśmy głodni, wlewamy go trochę do jakiegoś naczynia i maczamy w nim pieczywo, najlepiej z pełnego przemiału, nieoczyszczonej mąki. To świetna przekąska. Bardzo smaczny jest też olej z pestek dyni, który ma charakterystyczny zapach i smak, przypominający pestki dyni i ciekawy kolor – ciemnozielony. 

Takim produktem, o którym zawsze mówi się przy okazji nadciśnienia czy chorób serca, jest sól. W każdym z produktów jest jej pod dostatkiem, a lubimy sobie jeszcze dosolić. Czy to zdrowe?

Warto najpierw spróbować daną potrawę, poczuć jej smak i dopiero wtedy zdecydować, czy chcemy ją dosolić. Zamiast soli można dodać odrobinę soku z cytryny, zioła, pieprz. Może okazać się, że sól nie jest potrzebna. Jej spożycie jest ok. 3 razy większe niż rekomendacje WHO, które mówią, że dziennie wolno spożywać maksymalnie 1 łyżeczkę soli ze wszystkich źródeł. Sól ma wiele niekorzystnych działań i powinna być ograniczana szczególnie u osób z nadciśnieniem czy z cukrzycą. A to przecież główne choroby, występujące u osób starszych.

Jest taka opinia, że mleko czy nabiał to produkty tylko dla dzieci, których dorośli powinni unikać. To prawda?

Często osoby dorosłe nie trawią surowego mleka, bo enzym, który rozkłada laktozę znajdującą się w mleku, z czasem zanika. Dzieci zazwyczaj mają ten enzym, kiedy piją mleko. Natomiast jeśli przestaną spożywać mleko, to z czasem laktaza przestaje być produkowana. Ale jeżeli przez całe życie pijemy mleko i  nie odczuwamy dolegliwości żołądkowo-jelitowych, to znaczy, że enzym się wydziela i powinniśmy pić mleko. Tym bardziej, że mleko i produkty mleczne są niezwykle cennymi produktami, i jest ich ciągle za mało w naszej diecie. Są one źródłem białka pełnowartościowego, które dostarcza niezbędnych aminokwasów, ważnych w regeneracji organizmu, w rozwoju mięśni. Produkty mleczne są też źródłem wapnia, a jego niedobór jest, niestety, powszechny w diecie osób młodych i starszych.

Jedną z przypadłości osób starszych są zakażenia układu moczowego. Czy możemy temu zapobiegać dietą?

Zakażenia układu moczowego są poważnym problemem, nie tylko u osób starszych, szczególnie u kobiet. By temu zapobiegać trzeba zadbać o właściwą podaż wody. Odpowiednio duże spożycie powinno zapewnić  5-6 mikcji dziennie – taki przepływ moczu, może zmniejszyć ryzyko, że bakterie skolonizują drogi moczowe. Zaleca się do każdego posiłku spożywanie około szklanki wody lub innego napoju.

A woda gazowana czy niegazowana? Osobiście lubię gazowaną, ale zwykle słyszę, że jest niezdrowa.

Polecana jest woda niegazowana, ale jak ktoś nie lubi wody, albo pije np. napoje kolorowe, to może najpierw pić wodę gazowaną, a potem przestawić się na niegazowaną. Wodę gazowaną czasem nawet jest dobrze wypić, gdy cierpimy na niestrawność, aby lepiej się poczuć.

Na co szczególnie zwracać uwagę, by zapobiegać niedoborom żywieniowym u osób starszych?

Dieta koniecznie powinna być urozmaicona. Starsi ludzie często zapominają o jedzeniu i jedzą np. tylko dwa razy dziennie, a powinno być 5-6 posiłków dziennie, najlepiej w równych odstępach czasu. Należy unikać spożywania przekąsek. Najważniejsze jest urozmaicenie diety – warto korzystać z sezonowych warzyw, owoców, do których jest w danym momencie dostęp. Teraz mamy buraki, marchewkę, kiszoną kapustę i ogórki. Polecana jest też aktywność fizyczna  – chociażby spacery czy dla bardziej wprawionych jazda na rowerze, pływanie. Ważna jest również  ekspozycja na promieniowanie słoneczne, warunkujące syntezę w skórze witaminy D. Szczególnie u osób starszych obserwowany jest deficyt tej witaminy i dlatego zaleca się ją suplementować przez cały rok.

Pytanie od słuchacza, który cierpi na skurcze mięśni nóg, szczególnie łydek. Czy może to być związane z niedoborami w diecie?

Takie skurcze to częsta dolegliwość osób starszych, mogą pojawiać się w nocy i w dzień. Przyczyną może być nieprawidłowa dieta, spożywanie zbyt małej ilości płynów prowadzące do odwodnienia organizmu, które z kolei wpływa na różne procesy metaboliczne. Osoby starsze przyjmują też sporo leków, więc jeżeli nie będą wypijać przy tym dużo płynów, to produkty rozkładu tych leków będą wydalane w zwolnionym tempie. Oprócz płynów duże znaczenie może mieć niedobór takich składników jak potas, magnez i wapń. Inną przyczyną skurczów może być przyjmowanie niektórych leków moczopędnych, przeczyszczających, które powodują utratę potasu czy magnezu. Skurcze mogą też być wynikiem intensywnego wysiłku fizycznego, gdy dojdzie np. do urazu mięśni łydek. Nawet siedzący tryb życia może być przyczyną skurczów nocnych. I oczywiście niektóre choroby.

Co w tej sytuacji? Można kupić w aptece jakiś preparat magnezu, ale może lepiej uzupełnić w jakieś produkty dietę?

Bogate w magnez jest kakao i czekolada. Najbardziej polecam czekolady deserowe i gorzkie, mogą być z dodatkiem np. żurawiny, rodzynek, orzechów. Źródłem magnezu są też produkty zbożowe z pełnego przemiału i orzechy. One są twarde, co jest kłopotem dla osób mających problem z uzębieniem, ale można je zemleć i dodać w takiej formie np. do sałatki czy do jogurtu. Najlepiej jest też wybierać regionalne, popularne orzechy: włoskie czy laskowe. Np. orzechy włoskie mają dobry stosunek kwasów omega-3 do omega-6, są źródłem białka, magnezu i innych składników.  

Kończymy naszą audycję takim przesłaniem, aby robiąc zakupy sięgać po lokalne produkty, które pozwolą nam na właściwe zbilansowanie diety, aby żadnego składnika w niej nie zabrakło i abyśmy utrzymywali właściwą masę ciała. Do tego na pewno ważna jest aktywność ruchowa, która poprawi nam kondycję i nasz metabolizm. A przy lepszej kondycji można sobie i czasem pofolgować z dietą.

Oczywiście, czasem możemy „zaszaleć”, zjeść w barze szybkiej obsługi czy przetworzony produkt. Nasz organizm poradzi sobie z tym, tylko żeby to nie było zbyt częste. Ale raz na jakiś czas można wyłamać się z zasad prawidłowego żywienia.

Więcej audycji z cyklu “Pytanie do specjalisty”

]]> Pytanie do specjalisty. Dieta dzieci i młodzieży. https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-dieta-dzieci-i-mlodziezy/ Wed, 28 Oct 2020 13:53:39 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=13878

Pytanie do specjalisty. Dieta dzieci i młodzieży.

mgr Monika Grabia

Żywienie dzieci było tematem ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza była mgr Monika Grabia, doktorantka w Zakładzie Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Posłuchaj tego programu

Pytanie do specjalisty-Monika GRABIA 64
Pytanie do specjalisty-Monika GRABIA 64
Pytanie do specjalisty-Monika GRABIA 64
{{heart_svg}}Lubię toLubię to Pobierz
54
1

Studia doktoranckie w Zakładzie Bromatologii, co to takiego?

Doktorat to tak naprawdę krok w naukę, sprawdzenie siebie w roli naukowca, rozszerzenie swoich pasji, a dla mnie przede wszystkim – połączenie tego, co zawsze chciałam robić. Czyli mieć kontakt z pacjentami, ale też pracować w laboratorium. Przed pójściem na studia, zastanawiałam się – dietetyka czy analityka medyczna? Dzięki doktoratowi Zakład Bromatologii stał się dla mnie połączeniem tych dwóch rzeczy – miejscem, gdzie mogę pracować w laboratorium i mieć kontakt z pacjentami.

Czego będzie dotyczyła Pani praca doktorska?

Moja praca doktorska będzie dotyczyła dzieci z cukrzycą typu 1. Chcemy sprawdzić, czy młodzi diabetycy rozwijają się prawidłowo, tak samo jak ich zdrowi rówieśnicy. Będziemy sprawdzać, czy rodzaj insulinoterapii i nowoczesnych technik kontroli glikemii wpływa na stan odżywienia i czy może zapobiec rozwojowi powikłań.

Przy okazji, chciałabym bardzo serdecznie zaprosić do udziału w badaniu dzieci i młodzież w wieku 8-18 lat, u których nie występują żadne choroby przewlekłe, ale też młodych diabetyków typu 1, na darmowe badanie, podczas którego m.in.: wykonamy analizę składu ciała, zbadamy rozszerzony profil lipidowy we krwi (cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy) oraz zawartość pierwiastków, takich jak rtęć, arsen, selen, miedź. Zapraszamy rodziców do kontaktu z Zakładem Bromatologii UMB (tel. 85 748 54 69) lub email: monika.grabia@umb.edu.pl 

Dzisiejszy nasz temat – żywienie dzieci i młodzieży, budzi dużo emocji. To co można kupić w sklepikach szkolnych, ale i w sklepach, budzi wiele wątpliwości. Czy są jakieś ogólne zasady w przypadku żywienia dzieci, na co trzeba zwracać szczególną uwagę? W przypadku dorosłych są piramidy żywieniowe. Czy jest taka piramida dla dzieci i młodzieży?

Tak, mamy osobną piramidę dla dzieci i młodzieży. Główną zasadą powinno być pięć posiłków dziennie, w podobnym odstępie czasowym. Na pierwszym miejscu, czyli na samym dole piramidy, znajduje się aktywność fizyczna. Jest to bardzo ważne, bo mamy ogromny problem z nadwagą i otyłością już wśród dzieci i młodzieży. Kluczowa jest każda godzina aktywności dziennie. Następnie mamy warzywa i owoce, dobrze aby były w proporcji – ¾ warzyw i  ¼ owoców. Należy zwracać na to uwagę, bo dużo łatwiej do diety dziecka przemycić owoc, niż warzywo. Dużą rolę odgrywają też produkty zbożowe, przy czym trzeba zwracać uwagę na to jaki produkt kupujemy, najlepiej żeby był to chleb pełnoziarnisty dobrej jakości, ponieważ ma dużo błonnika pokarmowego, który działa trochę jak taka miotełka w naszych jelitach oraz bardzo korzystnie wpływa na funkcjonowanie naszego przewodu pokarmowego. Ale jest to też produkt, który ma dużo witamin z grupy B.

Jeżeli chcemy wprowadzić ciemny chleb do diety dziecka, róbmy to stopniowo, na początek  można wprowadzić np. pieczywo orkiszowe, potem graham, a na końcu żytnie. 

Nie możemy zapomnieć w diecie dzieci o produktach nabiałowych, które są dobrym źródłem wapnia. Bardziej stawiamy tu na jogurty naturalne, a nie smakowe, bo zawsze możemy dodać lubiane przez dziecko owoce sezonowe. Jeśli dziecko nie lubi smaku naturalnego jogurtu można też dodać kilka kropel wanilii, to powinno zmienić smak i zapach.

Pamiętajmy również o tym, aby starać się ograniczać słodkie napoje i słodycze. 

Na podstawie piramidy jest aktywność ruchowa. Za moich czasów był problem, aby zagonić z podwórka do lekcji, teraz sytuacja jest odwrotna – trudniej wygonić z domu. Czy da się zmotywować dzieci do tej większej aktywności?

Przede wszystkim powinniśmy zwrócić uwagę , czy dziecko zbyt często nie prosi o zwolnienie z WF-u. Zachęcajmy je do wychodzenia na plac zabaw, brania udziału w dodatkowych zajęciach ruchowych, jak np. taniec, piłka, czy bieganie. 

Dobra czekolada nie jest zła. Na myśl o słodyczach, sam się uśmiecham. Jak jest z nimi? Można trochę na nie pozwolić?

W piramidzie nie ma ich wcale, dlatego powinniśmy je ograniczać, spożywać ich jak najmniej lub wcale. Jeżeli chodzi o słodycze u dzieci, kluczową zasadą, powinno być budowanie zdrowej relacji z jedzeniem. Nie powinniśmy spożywania produktów słodkich łączyć z karą i nagrodą, ani nie łączyć z emocjami, pozytywnymi, ale też tymi negatywnymi. Często gdy dziecku coś się stało, na pocieszenie kupujemy np. lizaka, albo za szóstkę z klasówki w nagrodę otrzymuje czekoladę. Tym samym pokazujemy, że na słodycze trzeba zasłużyć. Od czasu do czasu możemy wspólnie zjeść kostkę czekolady, ale nie codziennie. Uważam, że w rozmowie z dzieckiem nie powinniśmy używać argumentów typu: nie jedz, to niezdrowe; będą bolały cię zęby lub brzuch. Tym sposobem zrzucamy odpowiedzialności na dziecko, a to rodzic jest odpowiedzialny za to co dziecko zje. A takimi słowami uczymy odczuwania poczucie winy, za zjedzenie słodyczy. A poczucie winy, to najgorsza emocja, jaka może towarzyszyć jedzeniu słodyczy, bo jest ono często podłożem do rozwoju uzależnienia od słodyczy lub nadmiernego objadania się nimi.

W reklamach czy sklepikach szkolnych dominują jednak batoniki różnego rodzaju, przedstawiane jako zdrowe przekąski, bo są w nich ziarna czy błonnik. Jak to się ma do żywienia dzieci?

Przede wszystkim powinniśmy dać dziecku alternatywę i nauczyć wyboru. W szkole nie widzimy, jak dziecko się zachowuje, więc warto nauczyć je dokonywania zdrowych wyborów. Aby w momencie sięgania po przekąskę, wzięło tę pełnoziarnistą, zawierającą dużo różnego rodzaju zbóż, nie tylko kukurydzę czy ryż, oraz taką która nie zawiera dużej ilości sodu i cukru. 

Poranki mają jednak to do siebie, że czasu brakuje, często dajemy dziecku przysłowiową złotówkę, by kupiło coś sobie na drugie śniadanie. Ale chyba lepiej wstać kilka minut wcześniej i przygotować jakieś produkty?

Jeżeli jest taka możliwość, to warto przygotowywać posiłki w domu. To nie musi być coś skomplikowanego i zajmującego dużo czasu. Można zrobić kotleciki z warzyw z rosołu, makaron z brokułem i kurczakiem, albo placuszki z cukinii lub jabłek. Innym pomysłem może być pokrojenie marchewki czy selera naciowego w słupki, dodać trochę humusu i taki mały lunch szkolny mamy zapewniony. Jeżeli już naprawdę nie mamy czasu na przygotowanie przekąsek, można dać dziecku wafle ryżowe, np. z dodatkiem ziół, pamiętając że jest to produkt mało sycący i kaloryczny. Kolejnym pomysłem może być mieszanka studencka, czyli suszone owoce i orzechy lub chipsy warzywne, np. z buraka, albo batony daktylowe z dobrym składem. Takie rozwiązanie jest dobre tylko wtedy, gdy nie mamy czasu na przygotowanie czegoś dziecku. Na co dzień raczej starajmy się, aby dziecko dostawało produkty domowe, które mają dużo składników odżywczych i nie są mocno przetworzone. 

A ile słodyczy może dziecko spożyć w ciągu dnia?

Generalnie jest zasada, że im mniej tym lepiej. Ogólnie mówiąc, mamy cukry naturalne, które naturalnie występują w produktach, czyli np. w owocach jest to fruktoza. Ale są również  cukry dodane – czyli dodane przez nas lub producenta. Szczególnie powinniśmy dążyć do ograniczenia cukrów prostych dodanych. 

Z pomocą przychodzi WHO, które oszacowało ile cukru można spożyć w miarę bezpiecznie bez szkody dla naszego zdrowia. Jest to poniżej 5 proc. energetyczności całodziennej diety. Np. dwuletnie dziecko powinno spożywać ok. 1000 kcal na dobę, nasze 5% to 50 kcal, czyli mniej więcej ok. 13 g. Często rodzice mówią, że dziecko tyle nie zje w ciągu dnia. Ale czy na pewno? Warto przez kilka dni notować, jakie słodkie produkty zjadło dziecko i sprawdzić. Np. 20 g czekolady mlecznej czyli 1/5 tabliczki, ma już 12 g, tyle samo ma jogurt o smaku truskawkowym, a popularne jajko czekoladowe ma 10 g. Czyli bardzo szybko można przekroczyć tę dopuszczalną ilość.

Mówi Pani, by wybierać jogurty naturalne z owocami, zamiast jogurtów smakowych. Czym one się różnią?

Przede wszystkim ilością owoców. W smakowych jest bardzo mała ilość owoców. Dodając je samemu, wiemy ile ich jest. Także ilość cukru jest znacznie wyższa w jogurcie smakowym w porównaniu z naturalnym. Pamiętajmy, że to co często nazywamy jogurtem owocowym jest tak naprawdę jogurtem o smaku danego owocu. 

Jak można ograniczyć cukier w diecie dziecka? Czy to jest możliwe, cukier jest przecież chyba w większości produktów.

Przede wszystkim, jak wspominałam, uczmy prawidłowej relacji z jedzeniem. Pamiętajmy, że dziecko nie jest predysponowane do jedzenia słodyczy, to my je tego uczymy. Warto wspierać samoregulację dziecka, zaufać mu, że zna uczucie głodu i sytości, i samo będzie wiedziało, kiedy przestać jeść. 

Nie uczmy tego, że jeżeli dziecko chce zjeść coś słodkiego, to może to zrobić dopiero po obiedzie – bo wówczas będzie to sygnał, że mimo iż już zjadło, to dostanie deser, co może nauczyć objadania się, pomimo uczucia sytości.

Często wnuczek gdy idzie do babci to na dzień dobry dostaje coś słodkiego. Jak można  zmienić te nawyki? 

Warto tę rozmowę przeprowadzić z dziadkami dużo wcześniej, nie w momencie, gdy dziecko już dostaje coś słodkiego. Np. porozmawiać przed świętami i wytłumaczyć, że wspólnie jemy od czasu do czasu coś słodkiego, ale prosimy by nie uczyć dziecka, że słodycze to prezent. Słodycze to obecnie dostępny produkt, a dziadkowie to  często osoby, które  kojarzą je z produktem luksusowym i według nich taki rodzaj prezentu to dowód miłości. Można jednak wybrać alternatywę, np. jakąś kolorowankę, czy zabawkę, albo zaproponować babci, aby razem z wnuczkiem wybrali przepis na coś słodkiego, który wykonają razem w domu.

Czy woda jest produktem, który powinno dziecko być w diecie dziecka?

Tak, jest bardzo istotna. Jeśli dziecko nie akceptuje jej smaku, dodajmy cytryny, sezonowe owoce. To trochę zmieni smak i  może zachęci do picia. 

Jest mnóstwo reklam zachwalających napoje kolorowe. Jakie jest ich miejsce w żywieniu dzieci?

Zdecydowanie nie uczmy dzieci picia słodkich napojów gazowanych. Od czasu do czasu można pozwolić dziecku na szklankę soku owocowego.

Warto zwracać uwagę na to, co dokładnie kupujemy. Mamy nektary, soki i napoje owocowe. W napojach może być mnóstwo dodatków np. barwników, zgodnie z przepisami musi tam być min. 20 proc. soku lub przecieru owocowego. W przypadku nektarów – min. 25 proc.  Dlatego warto wybierać soki, bo mamy wtedy pewność, że to sto procent soku/przecieru, bez dodatków.

Zwracajmy też uwagę czy na soku jest oznaczenie NFC – co oznacza, że nie jest on z soku zagęszczonego.

A co z napojami energetyzującymi? One są dostępne także w sklepikach szkolnych, każdy może je kupić. 

Najlepiej wyeliminować je z diety dziecka. Napoje te zawierają kofeinę, która jest niepotrzebna dzieciom, dodatkowo mają wysoką kaloryczność i przede wszystkim mnóstwo cukru.

Pytanie od słuchaczki: Ile posiłków dziennie powinno spożywać dziecko w wieku 9 lat?  

Trzy główne posiłki: śniadanie, obiad i kolację oraz dwa uzupełniające: drugie śniadanie w szkole i podwieczorek – np. po przyjściu do domu ze szkoły. 

Mnie uczono, że podstawą żywienia jest śniadanie. Nie można tego przerzucić  np. na obiad?

Pierwsze śniadanie to najważniejszy posiłek w ciągu dnia, po długiej nocy, gdy nic nie jedliśmy. Nie powinniśmy dopuszczać do sytuacji, gdzie duża część posiłku spożywana jest dopiero pod koniec dnia. Największą część tego co chcemy zjeść, powinniśmy spożyć w pierwszej połowie dnia. 

Jakie mogą być jeszcze zdrowe przekąski?

Możemy zrobić własne batoniki zbożowe, do których dodamy to, co dziecko lubi. Można zrobić muffinki owocowe lub warzywne, albo szaszłyki owocowe. Czym bardziej kolorowy posiłek, tym chętniej dziecko będzie po niego sięgać. Można również dorzucić trochę orzechów lub chipsów warzywnych. 

Samodzielnie wykonane przekąski mogą być nawet taką atrakcją, że mam w pudełku to czego nikt nie ma.

To super pomysł. Jesteśmy przyzwyczajeni, że do dziecko do szkoły dostaje kanapkę. Na pewno z dumą nosiłoby takie pudełko do szkoły, aby móc się nim pochwalić. 

Pytanie od słuchaczki: Czy właściwym podejściem do nauki samodzielnego jedzenia jest metoda BLW? 

To bardzo dobra metoda, która polega na tym, że dziecko samo wybiera sobie produkt, który chce zjeść, dostaje je na talerzyk, początkowo może jeść rączkami, a potem stopniowo przyzwyczaja się go do używania sztućców. 

Są dzieci, tzw. niejadki. Z czego to może wynikać? 

Przyczyn tego, że dziecko nie chce jeść, jest wiele. Powinniśmy poszukać pierwotnej przyczyny. Często problem pojawił się już w okresie niemowlęcym, dziecko zjadło coś i zwymiotowało i to zapadło mu w pamięć, a teraz boi się podobnych produktów. Może wcześniej wystąpiły problemy w rozszerzeniu diety, np. była za mało zróżnicowana albo produkty miały nieodpowiednią konsystencję. Dlatego warto by było poznać tę pierwotną przyczynę. Prawdziwa wybiórczość pokarmowa, dotyczy tak naprawdę niewielkiej grupy dzieci. 

Kiedy mówimy o neofobii żywieniowej?

Neofobia żywieniowa, jest to lęk przed próbowaniem nowych produktów. Trzeba podkreślić, że to jest naturalny etap rozwoju, który po jakimś czasie zniknie. Pojawia się mniej więcej między 2 a 6 rokiem życia. To naturalny etap, taki mechanizm, który chroni dziecko przed spożyciem nowego produktu potencjalnie niebezpiecznego. 

Kiedy w przypadku niejadków powinniśmy się martwić?

Przede wszystkim należałoby sprawdzić czy dziecko akceptuje więcej niż 30 produktów lub smaków. Czy je regularnie i różnorodnie oraz nie ma zaburzeń masy ciała i wzrostu. 

Co możemy zrobić, alby dziecko zechciało jeść zdrowe produkty: warzywa, owoce, pieczywo pełnoziarniste?

Przede wszystkim my dorośli musimy zmienić sposób myślenia. Dziecko zanim spróbuje, musi poznać produkt. Można to porównać do sytuacji, kiedy my mamy zawiązane oczy i ktoś podaje nam coś do zjedzenia. Nie widzimy, co chce nam dać, nie wiemy, jakie ma intencje, więc czujemy strach. Dlatego najpierw przedstawmy dziecku produkt. Pójdźmy z nim do sklepu i niech sam wybierze. Znajdźmy trochę informacji o produkcie, wymyślmy przepis, a podczas gotowania rozmawiajmy z dzieckiem – zapytajmy jaki ma zapach i z czym się kojarzy. Wówczas może będzie na tyle zachęcone, że spróbuje.

Zaczynajmy od produktów podobnych. Jeżeli dziecko lubi ogórka, a chcemy wprowadzić do diety paprykę, spróbujmy najpierw zielonej, kolor ma podobny, może dziecko poczuje się zachęcone. Innym pomysłem może być wprowadzenie „kolorowego talerzyka”, który będzie talerzykiem do próbowania.

]]> Pytanie do specjalisty. Dieta osoby 65+ i nie tylko, co to znaczy zbilansowany posiłek? https://orthodoxia.pl/pytanie-do-specjalisty-dieta-osoby-65-i-nie-tylko-co-to-znaczy-zbilansowany-posilek/ Tue, 20 Oct 2020 12:53:00 +0000 https://orthodoxia.pl/?p=13874

Pytanie do specjalisty. Dieta osoby 65+ i nie tylko, co to znaczy zbilansowany posiłek?

dr Anna Puścion-Jakubik

Żywienie osób starszych było tematem ostatniej audycji z cyklu „Pytanie do specjalisty”. Gościem prof. Jana Kochanowicza była dr n. farm. Anna Puścion-Jakubik z Zakładu Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Posłuchaj tego programu

Pytanie do specjalisty-dr Anna Puścion-Jakubik 64 jingiel
Pytanie do specjalisty-dr Anna Puścion-Jakubik 64 jingiel
Pytanie do specjalisty-dr Anna Puścion-Jakubik 64 jingiel
{{heart_svg}}Lubię toLubię to Pobierz
71
2

Kim są osoby starsze i dlaczego mówimy o żywieniu, diecie osób starszych, dlaczego jest to takie ważne?

Jeśli chodzi o osoby starsze, to są różne klasyfikacje. Przykładowo WHO, czyli Światowa Organizacja Zdrowia, klasyfikuje osoby w wieku 60-74 lat jako osoby będące w okresie wczesnej starości, osoby wieku od 75 do 89 lat jako osoby w późnej starości i w okresie powyżej 90 roku życia jako osoby w wieku sędziwym. W Polsce i kilku innych krajach przyjęło się klasyfikować osoby od 65 roku życia. M.in. „Normy żywienia dla populacji polskiej”, które są takim wyznacznikiem jak odżywiać się w różnych etapach naszego życia, przyjmują właśnie wiek 65 lat. 

A dlaczego jest to takie ważny temat? Chodzi o to, że prawidłowe żywienie jest niezwykle istotne na każdym etapie naszego życia. W młodszym wieku możemy nie zdawać sobie sprawy z konsekwencji zdrowotnych naszych nieprawidłowych wyborów żywieniowych, ale za te kilka, kilkanaście lat czy nawet później, te nasze wybory będą przynosiły konkretne skutki: korzystne lub niekorzystne. Na co dzień każdy z nas spotyka się z osobami starszymi albo opiekuje się rodzicami czy dziadkami, dlatego wiedza dotycząca prawidłowych wyborów żywieniowych jest bardzo ważna. Starość może być najpiękniejszym okresem naszego życia, ponieważ mamy już wtedy tę mądrość życiową, jest wiele rzeczy, które udało nam się osiągnąć, dlatego prawidłowe żywienie powinno być takim ukoronowaniem i dopełnieniem naszego dobrego życia. 

Czy możemy powiedzieć, że są szczególne zalecenia w żywieniu osób starszych? Złote zasady, o których powinniśmy pamiętać?

Dla osób w każdym wieku, zarówno tych młodszych, w wieku dojrzałym, jak  i starszych, są wydawane zalecenia  przez Instytut Żywności i Żywienia, który publikuje specjalne piramidy, mające być ściągawką, mówiącą o tym, jakie produkty wybierać i w jakich ilościach.  Taka piramida zdrowego żywienia i aktywności fizycznej – bo na aktywność fizyczną też kładzie się nacisk, jako na kompleksowe uzupełnienie zdrowego żywienia – zawiera informacje o poszczególnych grupach produktów, o tym jak często i w jakiej ilości powinny być spożywane. Ta piramida ulega modyfikacji w przypadku osób chorych, w zależności od tego, jaka to jest jednostka chorobowa. 

W przypadku osób starszych zaleca się spożywanie posiłków co dwie-trzy godziny. Chodzi o to, aby ten poziom glukozy we krwi był odpowiedni, porcje małe, ale muszą dostarczać właściwą ilość podstawowych składników pokarmowych, witamin czy składników mineralnych.  

Zgodnie z piramidą, w diecie osób starszych powinny być przede wszystkim warzywa i owoce, w stosunku  warzywa ¾, owoce ¼.  Warzywa powinny stanowić 50% tego, co osoba starsza spożywa w każdym posiłku w ciągu dnia. Jeśli nie jest w stanie spożywać całych warzyw czy owoców, zaleca się rozdrabnianie czy nawet przygotowywanie soków. Ważne by stosunek warzyw do owoców był odpowiedni czyli z przewagą warzyw, aby dostarczać skoncentrowane źródło witamin i składników mineralnych. 

Kolejną grupą produktów są produkty zbożowe. Tutaj ważne jest to, aby wybierać produkty pełnoziarniste, nie oczyszczone. Przy produktach pszennych zdarza się, że osobom starszym jest ciężko je przeżuwać, ze względu na kleistą konsystencję produktów. Dlatego jeśli taka osoba nie jest w stanie np. jeść chleba z ziarnami, np. słonecznikiem, powinna jeść chleb pełnoziarnisty bez dodatków, bo ważne jest to, by dostarczać duże ilości błonnika pokarmowego. 

Kolejne miejsce w piramidzie zajmują produkty mleczne. Zaleca się spożywanie około 3 szklanek jogurtów czy kefirów w ciągu doby. Produkty mleczne dostarczają wapnia, który jest niezwykle istotny w profilaktyce osteoporozy.

Kolejną grupę stanowią mięsa, ryby i rośliny strączkowe. Często dieta osób starszych opiera się na mięsie, ale istotne jest, aby nie było go w diecie zbyt dużo, czyli w ciągu tygodnia do pół kilograma. Przy czym ważne jest, aby mięso było chude, dobrej jakości, należy też ograniczać mięso czerwone. Osoby starsze mają czasem tendencję do mrożenia, dlatego warto aby mięso było dobre jakościowo, nie zamrażane i odmrażane ponowne. Zaleca się takie zamrożone mięso przechowywać do pół roku, a im zawiera więcej tłuszczu, tym szybciej powinno być  spożyte ze względu na możliwość jełczenia. 

W przypadku wędlin, ale i innych produktów, np. sera, chleba czy dżemu, jeśli zaczyna pleśnieć, nie można go już jeść. Nie można tylko odkroić i wyrzucić ten spleśniały kawałek, bo procesy zachodzą w całym produkcie i mają działanie kancerogenne, czyli pronowotworowe. 

Dlatego też nie należy gromadzić żywności na zapas, wybierać mniej, ale lepsze jakościowo produkty, które dostarczą wszystkich niezbędnych składników odżywczych. 

Czyli senior tak naprawdę powinien na warzywniaku zaczynać i kończyć zakupy. A jak z kaloriami? Wszyscy lubimy przecież jeść słodko.

Wszyscy lubimy zjeść słodko, mamy tendencję do dosładzania. Ale najlepiej zamieniać słodycze na ich zdrowsze odpowiedniki, np. owoce czy orzechy, nawet rozdrobnione, zmielone, gdy senior ma trudności z gryzieniem czy ma braki w uzębieniu. 

Faktycznie zieleniak powinien być głównym punktem dokonywania zakupów. Warto też wybierać produkty sezonowe, mają one wtedy przystępną cenę. Np. ziemniaki dostarczają witaminy C, ale warto też w sezonie kupić  kiść porzeczek, które też mają witaminę C. 

Kupujmy to, co jest przystępne, jeśli chodzi o cenę i dobrą jakość.

Dobra tu jest też własna działka, gdzie można nie tylko wyhodować własne warzywa czy owoce, ale aktywność ruchowa w trakcie prac w ogródku da nam dodatkowe korzyści.

Jak najbardziej, taka działka jest świetną okazją do codziennego wstawania z łóżka, zwłaszcza dla osób starszych, które są samotne. Mogą mieć nawet małą działeczkę, którą będą się zajmować systematycznie. Będą też mieć pewność, że te wyhodowane przez siebie warzywa są dobre jakościowe, bez dodatku  pestycydów, azotanów.

Osoby starsze to i nadciśnienie. Lekarze zalecają w takich schorzeniach unikanie soli. Co robić w tej sytuacji?

Mamy przyzwyczajone kubki smakowe do soli. Pamiętajmy, że nasze doznania smakowe kształtują się od dzieciństwa, dlatego ważne jest aby w domu rodzinnym, od najmłodszych lat nie dodawać tej soli w zbyt dużych ilościach. Zalecenia są takie, że dziennie spożycie soli nie powinno przekraczać 5 gramów. W Polsce to spożycie jest około trzykrotnie wyższe. Dlatego też  mamy tak dużą zachorowalność m.in. na nadciśnienie tętnicze. 

Sól starajmy się zastępować aromatycznymi ziołami, które oprócz tego, że mają wartości prozdrowotne, dodają świetnego aromatu, smaku potrawom. 

Osoby z nadciśnieniem mogą znaleźć w aptekach tzw. sól bez soli – to produkt, gdzie sód jest zastąpiony potasem, czyli innym pierwiastkiem, który nie będzie miał tak niekorzystnego wpływu na zdrowie. Część producentów przygotowuje też specjalne mieszkanki dla pacjentów w diecie bezsolnej.

Trzeba też pamiętać, że sól ukryta jest w wielu produktach, np. serach, szynkach. Warto zwrócić uwagę na etykiety, gdzie zawsze jest określone ile soli jest w danym produkcie. Podobnie jest z cukrem. Często nie zdajemy sobie sprawy, ile jest go w danym produkcie. Np. szklanka serka homogenizowanego może mieć około 6 łyżek cukru, herbaty z taka ilością cukru byśmy nie wypili.

A jak jest z alkoholem? W naszej tradycji jest on popularny, w różnych postaciach. Jakie ilości są dopuszczalne?

Dopuszczalne ilości alkoholu w przypadku mężczyzn są dwa razy wyższe niż u kobiet. Jest to około 20 g okazjonalnie, czyli na pewno nie każdego dnia. To mniej więcej około pół litra piwa czy kieliszek wina co jakiś czas.

Pytanie od słuchaczki: Czy to prawda, że wszyscy mamy niedobór witaminy D3 i trzeba ją uzupełniać tabletkami, czy wystarczy spacer w słoneczny dzień?

Rzeczywiście, jeśli chodzi o suplementację, witamina D jest składnikiem o którym przypomina się zwłaszcza osobom starszym. Najlepiej jeśli mamy możliwość dostarczać ją spacerując, co jest takim połączeniem przyjemnego z pożytecznym. Gdy spacerujemy z bliską osoba, możemy rozmawiać, rozwijać się intelektualnie, a dodatkowo mamy syntezę skórną witaminy D. Z badań wynika, że ponad 90 procent Polaków ma dietę niedoborową  w witaminę D, dlatego kładziony jest nacisk na syntezę skórną. 

Natomiast w diecie warto wybierać ryby morskie, które mają dużo witaminy D.

Jeśli decydujemy się na suplementację witaminy D, ważne jest, aby była dobra jakościowo, dobrej firmy i aby taki preparat spożywać razem z posiłkiem, bo to witamina rozpuszczalna w tłuszczu, jest wtedy lepiej przyswajalna. Poza Zakładem Bromatologii UMB, pracuję też w aptece i widzę, że coraz więcej osób zwraca uwagę na to, co kupuje. W przypadku witaminy D pacjenci proszą często o lek, a nie suplement diety, wiedząc, że lek jest jednak preparatem przebadanym.

Witamina D potrzebna jest na każdym etapie życia, już noworodki musza ją suplementować w ilości 400 jednostek. Osoby starsze powinny dostarczać 2 tysiące jednostek dziennie, z otyłością nawet do 4 tysięcy jednostek. 

 

Wiemy już, że osoby starsze powinny spożywać posiłki co dwie-trzy godziny. A jak to jest z wodą. Mam wrażenie, że osoby starsze mają tendencję do unikania wody, co może wynikać z problemów urologicznych i konieczności skorzystania z toalety.

Nasz organizm składa się w dużej ilości z wody, w zależności od wieku, to 50-70%. 

Samo uczucie pragnienia może pojawiać się, gdy organizm jest już wstępnie odwodniony, na poziomie około 2 procent. Przy odwodnieniu na poziomie 10% pojawia się splątanie, inne zaburzenia. Wtedy jest już za późno na uzupełnianie – mam na myśli to, że powinniśmy pić znacznie wcześniej niż gdy poczujemy już pragnienie. Dlatego wodę powinniśmy pić systematycznie, łyczkami,  nawet gdy nie czujemy pragnienia. Ważne, by zawsze mieć ze sobą butelkę z wodą, najlepiej szklaną, bo w opakowaniach plastikowych są różne niezbyt korzystnie wpływające na nasz organizm związki. Woda jest bardzo istotna, bo starsze osoby są szczególnie narażone na odwodnienie.  

W przypadku osób starszych z niedoborami jakiś minerałów, ważne jest też, aby wybierać wodę o wyższej zawartości związków mineralnych, np. magnezu czy wapnia. 

Jak ktoś nie lubi smaku wody, może pić soki owocowe, ale rozcieńczone w proporcji 1część soku do 3-4 części wody. Można też pić napary ziołowe: z mięty, rumianku, innych ziół, które wpływają korzystnie na przewód pokarmowy.

Ile tej wody pić w ciągu dnia? Są różne sposoby wyliczania. Przyjmuje się np. 30 ml wody na każdy kg ciała. Czyli osoba ważąca 60 kg  powinna wypić 1,8 litra wody. Inny sposób to wyliczenia na podstawie przyjętych kalorii. Jak zapotrzebowanie kaloryczne wynosi 1800 kcal – to należy przyjąć 1,8 l wody w ciągu dnia. 

Trzeba też pamiętać, że woda ukryta jest w produktach, np. zupach. Przyjmuje się, że około 600 ml może być ukryte w produktach.

Woda gazowana czy niegazowana?

Zależy dla kogo. Są osoby, które cierpią na refluks, zgagę, nadkwaśność i woda gazowana nie będzie dla nich dobrym wyborem, bo będzie dochodzić do dodatkowego podrażnienia przewodu pokarmowego. Jeśli osoba starsza całe życie piła wodę gazowaną i ma do wyboru albo wcale albo gazowaną, to niech pije gazowaną. 

W przypadku osób z demencjami, problemami z prawidłowym postrzeganiem, które nie widzą wody w bezbarwnej szklance, zaleca się kolorowe napoje. 

Jeśli ktoś nie lubi wody, można ją delikatnie posłodzić miodem pszczelim, który zawiera też składniki prozdrowotne. 

Jeśli osoba starsza sama przygotowuje sobie posiłki, jakie produkty powinna wybierać w sklepie?

Ważne jest, nie były to gotowe dania, ale produkty, z których jesteśmy w stanie sami przygotować sobie odpowiednie dania. Często osoby starsze, które nie pracowały zawodowo, ale zajmowały się opieka nad dziećmi i rodziną, są nastawione na przygotowanie posiłków. I bardzo się cieszą, jak wnuczkowie jedzą to, co przygotowały. To przygotowywanie to rodzaj aktywności, wpływa korzystnie na nastrój. 

To co warto wybierać w sklepie, to produkty z jak najkrótszą listą składników, nie przetworzone, nie z wysoką zawartością soli czy dodanego cukru. Jeśli sięgamy po produkty zbożowe, jak pieczywo, to warto brać te z pełnego przemiału, z wysoką zawartością błonnika, co jest bardzo istotne u osób starszych, które mogą mieć problemy z zaparciami. I trzeba pamiętać, że co najmniej połowę koszyka powinny stanowić warzywa i owoce, najlepiej kupowane od zaufanego sprzedawcy czy rolnika. 

Pytanie od słuchacza: Czy to prawda, że po 65. roku życia  w ogóle nie powinno się  spożywać mleka?

Produkty mleczne powinny być spożywane w ilości około 3 szklanek w ciągu doby. Głównie stawiamy na kefiry, jogurty i maślanki, bo mają one w składzie bakterie korzystnie wpływające na mikrobron jelitowy. A od flory bakteryjnej zależy funkcjonowanie całego organizmu.

Osoby z nietolerancją laktozy mogą obawiać się trudności i zaburzeń, mogą wystąpić biegunki po spożyciu produktów mlecznych. Dlatego mogą wybierać mleko bez laktozy. Ważne jest, aby produkty mleczne znajdowały się w diecie, bo one dostarczają wapń, który jest niezbędny w profilaktyce osteoporozy. 

Czy osoby starsze są narażone na niedożywienie?

Ważne jest, by dieta była bogata w różne składniki podstawowe, ale też witaminy i składniki mineralne. Czasem dieta jest zbyt uboga, dostarcza wprawdzie odpowiednią ilość kalorii, ale nie składników mineralnych czy witamin. Dlatego ważne jest, by spożywać produkty dobre jakościowo. Starsze osoby są narażone na niedobór wapnia, który w naszych badaniach stwierdzamy nawet u osób młodych, czy niedobór kwasu foliowego, który ma znaczenie w wieku starszym. Osoby starsze mogą też mieć niedobory cynku  – a wykazano, że objawy depresyjne korelują z obniżonym poziomem cynku. Znajdziemy go np. w ziarnach. 

Osobom starszym może też brakować witaminy A, z którą wiąże się kurza ślepota. W tę witaminę bogate są warzywa żółte, pomarańczowe, czerwone, wątróbka.

Warto też, by dieta osób starszych była bogata w witaminę E, która jest obecna w dobrej jakości tłuszczach. Często starsze osoby jedzą tłusto i uważają, że przez to tłuszcz jest w ich diecie obecny, ale chodzi tu o dobry tłuszcz, np. oliwę z oliwek. Z kolei np. często stosowany olej rzepakowy trzeba trzymać w chłodnym miejscu i w ciemnej butelce, bo zawarte w nim związki są wrażliwe na światło i jak przechowywany jest w butelce przezroczystej, tej witaminy będzie w nim niewiele. 

Jakie jeszcze oleje, poza oliwą z oliwek, warto włączyć do diety?

Mogą to być oleje z różnych nasion. Są oleje, które mają konkretne przeznaczenie. Np. olej  z awokado nazywany jest olejem siedmiu witamin, świetnie działa na naszą skórę. Olej sezamowy może chronić skórę przed promieniowaniem UV. Często mówi się też o oleju lnianym – znana jest np. pasta dr Budwig czyli olej lniany z serem twarogowym i przyprawami, który jest bogactwem kwasów omega-3, które wpływają korzystnie na nasz układ odpornościowy. Kwasy omega-3 chronią też przed chorobami układu krążenia, podwyższonym poziomem cholesterolu.

Pytanie od słuchacza: Skąd biorą się niedobory żelaza u osób starszych?

Może być kilka przyczyn. Jedną może być dieta uboga w żelazo. Produkty  pochodzenia zwierzęcego są bogate w żelazo lepiej przyswajalne. A np. wątróbkę warto skropić sokiem cytryny – witamina C będzie zwiększać przyswajanie.

Przyczyną mogą też być ukryte krwawienia, np. z przewodu pokarmowego. Dlatego gdy wiemy, że dieta jest dobra, a nie ma rezultatów, warto obserwować swój organizm, czy nie ma innych objawów wskazujących na problemy z wchłanianiem żelaza.

Mniejsze wchłanianie żelaza jest też wtedy, gdy popijamy żelazo w tabletce herbatą. Dlatego żelazo warto przyjmować na tzw. pusty żołądek, aby posiłek i płyny nie zmniejszały jego absorpcji.

Czy dieta może wzmocnić odporność?

Jak najbardziej, może wpływać na odporność w każdym wieku. Ja jestem wielką zwolenniczką miodu pszczelego. Miód kojarzy się głównie z substancjami słodzącymi czyli glukozą i fruktoza, ale warto wspomnieć, że znajdują się w nim też enzymy czy tzw. związki polifenolowe, które chronią nasz organizm przed szeregiem chorób cywilizacyjnych niezakaźnych. Jeżeli chcemy włączyć miód do diety, np. słodzić nim herbatę, trzeba pamiętać, że to nie można go dodawać do herbaty czy innych napoi, które są gorące, mają powyżej 40°C.  W wyższej temperaturze dochodzi do dezaktywacji enzymów i miód nie ma efektu prozdrowotnego, a tylko słodzący.

Na rynku jest wiele odmian miodu, które pochodzą z różnych pożytków, czyli roślin. Z badań wynika, że najwięcej korzystnych związków polifenolowych ma miód gryczany, czyli miód ciemny, o charakterystycznym smaku i zapachu. Związków polifenolowych w nim jest 5-6 razy więcej niż w tych miodach, które mają jasną barwę, czyli np. rzepakowym. 

Mała łyżeczka miodu do śniadania i kolacji jest dobrym czynnikiem, który może korzystnie wpłynąć na naszą odporność. 

W diecie osób, które chciałyby zadbać o swoją odporność powinny znaleźć się kiszonki. Jeśli nie robimy ich samodzielnie, a kupujemy to należy wybierać produkty kiszone, nie kwaszone, czyli z dodatkiem kwasów. Ze względu na zawarte w nich bakterie takie produkty będą korzystnie wpływały na rozwój naszej flory jelitowej. 

W dbaniu o odporność podkreśla się też rolę witaminy C. Z nią zwykle kojarzymy cytrusy, ale to nie one mają tej witaminy  najwięcej, wyższe zawartości są np. w porzeczkach, paprykach.

Jak czujemy, że zbliża się przeziębienie, infekcja, warto korzystać z naturalnych antybiotyków, czyli cebuli (można zrobić z niej syrop, zasypując pokrojoną cebulę cukrem), czosnku (który można rozkroić i rozłożyć w pomieszczeniu, aby składniki aromatyczne i olejki eteryczne mogły działać, co pomaga w problemach z zatokami czy początkowym etapie przeziębienia).  W domowych warunkach możemy też zrobić syropy z pędów sosny czy bzu czarnego.   

U starszych osób często dużym problemem bywają zaparcia. To dolegliwość mocno uciążliwa. My lekarze mamy na to środki chemiczne, ale może są sposoby żywieniowe?

Obserwuję, że osoby starsze korzystają czasem nawet z kilku preparatów przeczyszczających. Ale nie tędy droga. Trzeba się przede wszystkim zastanowić, z czego wynika taka dolegliwość, czy z dysfunkcji przewodu pokarmowego, które są związane z wiekiem, czy z  niewłaściwej diety, czy jest to może konsekwencją stosowanych preparatów, np. leków przeciwbólowych. Ważne jest też nawodnienie, czyli spożywanie co najmniej 1,5 litra wody dziennie, W przypadku zaparć, kładziemy nacisk na odpowiednią ilość błonnika, ważne jest by dieta była bogatoresztkowa. Błonnik zawarty jest w warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych. Takie spożycie powinno wynosić około 25 g błonnika na dobę. Świetnym źródłem są otręby pszenne, płatki owsiane. Przy czym ważne jest, by nie wprowadzać błonnika do diety drastycznie, bo może to pacjenta zniechęcić – duże ilości błonnika mogą powodować wzdęcia. Dlatego stopniowo zwiększamy ilość błonnika w diecie, aby organizm się przyzwyczaił i zwiększamy ilość wypijanej wody, aby nie doszło do zaczopowania przewodu pokarmowego. Jak to nie pomoże, można zastosować środki przeczyszczające, pamiętając, by zażywać je jak najkrócej, tylko do momentu gdy przyniosą efekt.

O zaparciach mówimy jak mamy mniej niż 3 stolce w ciągu tygodnia. Jeśli jesteśmy opiekunem osoby starszej, warto na to zwrócić uwagę, obserwować, czy ta osoba nie ma bólu brzucha czy innych dolegliwości, które mogą powodować zaparcia.

A jak jest w przypadku biegunki, też zmiany żywieniowe mogą przynieść ulgę?

Ważne jest, aby nie dopuścić w takim przypadku do odwodnienia organizmu. Biegunka może być ostra i przewlekła, jeśli trwa powyżej 3 dni, powinniśmy skontaktować się z lekarzem, aby nie dopuścić do dalszych konsekwencji zdrowotnych. 

W czasie biegunki trzeba się nawadniać. Można do wody dodać niewielką ilość cukru i soli, aby był to roztwór dobrze nawadniający. W diecie można stosować marchwiankę, utarte jabłko, ryż – produkty lekkostrawne, działające powlekająco na przewód pokarmowy. Gorzka czarna herbata tez wywiera efekt zapierający.

Wiele osób starszych ma problem z nadciśnieniem, wiadomo, że trzeba wtedy ograniczać sól, a na co jeszcze warto zwracać szczególną uwagę w posiłkach? 

Jeśli mamy zdiagnozowane nadciśnienie, trzeba zwracać uwagę na ilość soli w diecie,  starać się zamiast niej używać ziół. Podkreśla się rolę  diety – to dieta DASH, która ma za zadanie obniżyć zawartość soli, ale też cukru. Bo często pacjent z nadciśnieniem może cierpieć na inne choroby lub mogą one dołączyć się w trakcie. Mowa np. o cukrzycy, która  nie daje konsekwencji zdrowotnych w danym momencie, ale przy dłuższym zaniedbaniu, braku kontroli, mogą pojawić się takie efekty odległe, jak nefropatie czyli uszkodzenia nerek, jak neuropatie czy retionopatie czyli uszkodzenia wzroku. Chodzi tu też o edukację osób starszych, aby zapobiegać tym odległym skutkom zdrowotnym.

Jak zapobiegać zaburzeniom gospodarki lipidowej, czyli podwyższonemu poziomowi cholesterolu?

Wpływ na to ma palenie tytoniu, podwyższone stężenie glukozy, zła dieta, nadwaga, brak ruchu. W diecie trzeba zwracać uwagę na tzw. dobre tłuszcze, czyli wspomniany olej lniany, orzechy – dobre są zwłaszcza brazylijskie (już 2-3 pokrywają dzienne zapotrzebowania na selen). Jest też nacisk na błonnik – czyli wybieranie warzyw, owoców i produktów z pełnego przemiału. 

Jeśli chodzi o aktywność fizyczną – powinna być dopasowana do pacjenta. Ważne by nie była obciążająca dla stawów. Mogą to być nawet ćwiczenia w domu, z użyciem krzesła. Nigdy nie jest za późno, aby wdrożyć aktywność fizyczną do naszego życia. 

Ważna jest też aktywność umysłową, trzeba spotykać się z innymi osobami, rozwijać pod względem mentalnym, dbać o kontakty międzyludzkie. Warto skorzystać z zajęć na Uniwersytecie Trzeciego Wieku, który prowadzi m.in. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku. To profilaktyka demencji czy choroby Alzheimera.

Pytanie od słuchaczki: Kiedy powinno się spożywać ostatni posiłek w ciągu dnia? 

Nie da się jednoznacznie tego określić. Wszystko zależy od naszego stanu zdrowia. Każdy zna dobrze swój organizm i może zobaczyć, jak reaguje na przekąski tuż przed snem. Standardowo ostatni posiłek powinno spożywać się 3-4 godziny przed snem. Jeśli jednak spożywamy coś  w krótszym okresie przed zaśnięciem, warto by nie był to posiłek, a zdrowa, mała przekąska niskokaloryczna. Np. pacjenci z refluksem spożywający przed snem posiłki smażone, mogą potem cierpieć w nocy ze względu na zarzucanie kwaśnej treści. Dlatego trzeba dopasować to do indywidualnych potrzeb.

]]>